АРДАҚТЫ ТУЫСТАР, БАУЫРЛАР! ТАҒДЫРЛАС, ТЫНЫСТАС АҒАЙЫН!

| Sep 25, 2016

Тұрсынхан Зәкенұлы

Кешелі бергі сұм хабар бәрімәздің қабырғамызды қайыстырып, шарасыз жағдайға қалдырып отыр.
Өте өкінішті, қабылдауға тым ауыр жағдай.
Неге былай болды, не себептен жазықсыздан жазықсыз ақ-алал тірлігімен өмір сүріп, бала-шағасын асырап жүрген азаматтар кісі қолынан мерт болды? Сол қырық қара, қу жемтік үш азаматты жолына мерт қылардай кімнің жыртығын жамайтын еді? Қанышерлер сол қырық қараның сілекейіне бола өз туысын, бауырын қолдары қалт етпей қалай өлімге қия алды?-деген сұрақтар маза берер емес. Бұған дейін де Алматы өңірінде осындай оқиғалар орын алғаны белгілі. Енді міне, айдың күннің аманында тағы үш бірдей азаматты отарлы малымен қоса барымталап, өздерін ауыл арасында өлтіріп, машиналарын өртеп кетіп отыр. Бұл шектен шыққан әрекетке көз жұма қарауға болмайды. Бұл адал кәсіппен айналысатын ағайындардың заңды құқы бұзылып қана қоймай, кез-келген уақытта олардың мал мен басының амандығына ешбір кепілдік жоқтығын, өңірдегі құқық қорғау саласының қызметі сын көтермейтінін көрсетеді. Сондай-ақ, қалыптасқан жағдай біздің қоғамымызда шеттен келген ағайындардың әлі де болса қорғансыз әлеуметтік топ екенін дәлелдеді. Олардың бөтен тіл мен қоғамдағы биюрократиядан, мигрантофобиялық көңіл-күйден көрген қағажуы аз емес еді, ендігі жерде осындай зорлық-зомбылыққа ұшырауы жанға батады. Қазақ өз бауырына келгенде мал мен қонысты «өлетұғын тай үшін, көшетұғын сай үшін» таласпайық деп жан мен ардың садағасы санамаушы ма еді. Бұрын елі үшін жан беретін азаматтар енді мал үшін бауырласының қанын мойнына жүктеп, басын тәуекелге тігетін болғаны ма? Ең қиыны үш азаматтың өмірі қиылумен бірге, үш отбасы асыраушысынан, ал ата-анасы арыстай ұлдарынан айырылды. Елімізде жетім-жесір мен көзі жасты, көңілі күпті ата-ананың қатары көбейді. Ал шеттегі ағайындар болса мәселенің мән-жайын білмей аңтарылып отыр. Сол себептен қоғамда үлкен дүмпу тудырған бұл жағдай Республикалық деңгейде қатаң бақылауға алынып, қылмыскерлер әділ жазаланып, қылмыс болған өңірдегі қатысты лауазымды тұлғалар мен құқық қорғау саласының адамдары заңды жауапкершілікке тартылуын және тергеу ісінің барысы қоғамға ашық жария етілуін талап етеміз. Осы істе жедел, жан-жақтылы әрі әділ тергеу жүргізіліп, Заңның үстемдігі салтанат құрады деп сенеміз. Қайтыс болған азаматтардың отбасына қайғысына ортақтасып көңіл айта отырып, туған-туысқандарын, көңілі күпті ағайынды сабырға шақырамыз. Алла тағала халқымызға қайыр-береке, иман және ынсап беріп, сыртқы сұғанақтан, ішкі ірткіден аман сақтап, салауатты, бір-бірімізге бауырмал, қайырымды әрі жарасымды Ел болуға нәсіп еткей деп тілейміз.

Қазақ тілінің болашағы енді демографияға тіреліп тұрған жоқ.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Қазақ тілінің болашағы енді демографияға тіреліп тұрған жоқ. Ол халықтың ішкі күші мен биліктің саяси еркіне қарайлап тұр Ертеректен бастайық. Баяғыда қазақтың басты проблемасы санында еді, ол рас. Қазақтар өз жерінде азшылыққа айналған-ды. Ал қалада қазақша есту қиын болатын. Мектептерде, университеттерде, мемлекеттік басқаруда, бизнесте қазақ тілі шеттетілді. Сол кезде қазақ тілінің тағдыры демографияға тәуелді еді. Бұл логика ұзақ уақыт дұрыс саналған. Бірақ бүгінгі Қазақстанға қарасақ, жағдай өзгерді. Қазақтар көпшілікке айналды. Қазақ тілін түсінетіндер мен сөйлейтіндер саны бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Қазақ мектебіне баратын балалардың саны жыл сайын артып келеді. Қазақ тілі күнделікті өмірдің негізгі тіліне айналды. Бірақ неге тіл мәселесі әлі өзекті болып тұр? Мәселе санға емес, санаға
Қазақ этногенезінің дағдарысы һам жаңа концепция

kerey.kz

Арма ағайын! Шағын сараптама Бірінші, қазақ этногенезінің дағдарысы келе жатыр. Дағдарысқа қарсы қазақ этногенезінің жаңа концепциясының жасалмауы алаңдатады. Біз қазір 18 ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандары қабылдаған этногенездік концепциясымен әлі өмір сүріп келе жатырмыз. Одан кейінгі үш ғасырда колонизациялық кіріптарлық этногенездік жаңа концепцияны қабылдауға һәм трансформациялауға мұрсат бермеді. Қолданыстағы қазақ шежіресін ашып қараңыз, рулар шежіресінің концепциясы 18 ғасырларда қабылданған мизамға сәйкес келеді. Тіпті шежіредегі аталық рулар сол ғасырдағы қандайда бір тарихи тұлғадан (батырдан) бастау алады немесе шежіредегі аты аталатын рулар 18- ғасырға барып тоқтайды, ары қарай үзік-үзік. Бұл 18- ғасырдағы жаугершілік заманның талабына сай сұрыпталған қазақ этногенезінің көрінісі еді. Яғни қазақ шежіресінің концепциясы қазақ этногенезінің моделін қалыптады. Екінші, саяси және мәдени шешімдердің
ҒАЛЫМ БОҚАШ. «Өзіне ар тұтқан, жаттан зар тұтады!»

kerey.kz

Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды. «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық
Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
Конституцияда қазақ тілін мемлекеттік әрі ресми тіл етсек, басқа тілдердің құқы шектеле ме?

kerey.kz

Бұған нақты жауап – жоқ, бұл шешімнен ешбір тілдің, соның ішінде, орыс тілінің де құқы шектелмейді. Неге? Өйткені конституциядағы мемлекеттік тіл мәртебесі биліктің жұмыс тілін ғана реттейді. Ол норманың қарапайым адамдардың қатынас тіліне қатысы жоқ. Яғни, мемлекеттік тіл – мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдары жұмыс істейтін тіл деген сөз. Бұл шешім орысша сөйлейтіндердің құқығын шектемейді, орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Қарапайым адамдар үйінде, қоғамдық орындарда, бизнесте, медиа мен мәдениет ошақтарында қалаған тілінде сөйлей де, жұмыс істей де алады. Бұған конституцияның басқа баптары нақты кепіл болып отыр. Ал жаңа конституцияда 9-баптың 2-тармағы қазіргі күйінде қалса, бұл – қазақ тілінің құқығын шектейді. Себебі мемлекеттік органдар құжаттарды өздері үйренгендей алдымен орысша жазып,