Jaqında Japoniyanıñ Sırtqı saudağa qoldau körsetu wyımı janındağı Damuşı ekonomikalar institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri, doktor Nacuko Okanıñ «Drugaya YAponiya. Jizn' bez çaynoy ceremonii» dep atalatın kitabı jarıq kördi. Sayasattanuşı Dosım Sätpaevtıñ jeke qorınıñ qoldauımen şıqqan kitapta japon qoğamınıñ qır-sırı keñinen söz bolğan. Nacuko sannıñ atalmış kitabınan keybir derekterdi oqırman nazarına wsınıp otırmız-dep jazdı  egemen.kz.

Japoniyada balalarğa qatıstı atqarı­latın joralğı, dästürdiñ türi köp. Bala tuğanda kindigin kesip, ağaş qobdişağa salıp saqtaydı. Onı hesono dep ataydı. Men de balamnıñ hesonosın saqtap qoydım. Sonday-aq, wldar üşke jäne beske, qız bala üşke jäne jetige tolğanda atap ötetin şiçigosan dep atalatın ğwrıptıq mereke bar. Wl bala beske tolğanda hakama dep atalatın şalbar kiedi. Al qız jetige kelgende kimonosınıñ belin obi belbeuimen buınadı.

* * *
Meniñ biluimşe, qa­zaq tanımında tuıs-tuğanğa qamqorlıq jasau mañızdı sa­naladı. Japondar qazaq siyaqtı tuısımen jii ara­laspaydı. Sol sebepti jw­mıs istemeytin, tuğan-tuısı kömek­tespeytin jan­da­rğa ükimet jär­demaqı tö­leydi. Mı­salı, eñ qım­bat qala sa­na­latın Tokioda üş adam­­nan twratın otbasına ükimet tarapınan ay sayın künköris üşin 1538 dollar, twrğın üyine kömek esebinde 678 dollar tölenedi. Al jalğız bas­tı qariyağa künkörisi üşin 725 dollar, twrğın üyi üşin 521 dollar köleminde järdemaqı beriledi.

* * *
Qazaqstannıñ iri käsipkerleri japon imperatorınan anağwr­lım bay şığar. Öytkeni, İİ dünie­jüzilik soğıstan keyin imperator äu­letiniñ jekemenşik mülki memleketke ötkizilgen. Son­dıqtan imperator äuleti asqan däuletti deuge bolmaydı: olar­dıñ barlıq şığındarı memleket qazınasınan tölenedi. Japoniyada qızdar imperator äuletine kelin boluğa nemese sol mañda jüruge wmtılmaydı. Nege deseñiz, japon imperatorı men onıñ äuletiniñ müşeleri köptegen erejeler men dästürlerge bağınu kerek. Olardıñ moynında kürdeli resmi mindetter bar, barlığın qaz qalpı saqtap, orındau oñay emes.

* * *
2010 jılğı statistikağa süyensek, 50 jastağı är besinşi japon erkegi eşqaşan üylenbepti. 1990 jılı sürboydaqtar barlıq erkekterdiñ 5,6 payızın qwrasa, 2000 jılı bwl körsetkiş 12,6 payızğa jetken. Bwl statistika japon qoğamında üylenuge qwlıqsız azamattardıñ köbey­genin däleldese kerek. Sürboydaqtardıñ köbeyuine el ekono­mikasınıñ bayau damuı kinäli degen pikirler de bar.

* * *
Meniñ jalğız wlım bar. Qwrbı­larımnıñ arasında eki jäne odan da köp balası bar otbasılar öte az. Statistikağa jü­­ginsek, 2015 jılğı 1 qazan küngi halıq sanağınıñ qorı­tın­dısı boyınşa Japo­niya twrğındarınıñ sanı (şeteldik­terdi qosqanda) 127 million adam bolğan. Bwl ja­pon­dar sanınıñ kemigendigin körsetedi. Jal­pı, halıq sanağı Japoniyada 1920 jıl­dan beri är bes jıl sayın jürgizilip keledi.

* * *
Äleumettik qamtamasız etu jönindegi wlttıq instituttıñ aldın ala esebi boyın­şa 2048 jılı japon araldarında twrğındar sanı 100 millionğa jetpeytin körinedi. Al 2060 jılı 87 million japon qaladı, yağni qazirgiden 30 payızğa azayadı degen söz. Eger 1970 jıldardıñ basında Japoniyada jıl sayın 2 million bala düniege kelse, 2014 jılı bar bolğanı 1 million säbi tuğan.

* * *
Soñğı jıldarı bir äyelge şaqqanda bala sanı 1,4 deñgeyinde qalıp otır. 2015 jılı prem'er-ministr Sindzo Abe bwl körsetkişti 1,8 deñgeyine jetkizu turalı mälimdedi. Al 2013 jılı prem'er-ministr «Ekonomikalıq ösudiñ strategiyasında» «Bala üşke tolğanşa ana qwşağında bolsın» degen wran tastadı. Bwl wran jüzege asu üşin Sindzo Abe kompaniyalarğa bala kütimine baylanıstı demalıstı üş jılğa deyin wzartudı wsındı.

* * *
Japoniyada äyelder zañ jüzinde bala tuğanğa deyin 6 apta jäne bosanğannan keyin 8 apta jwmıstan bosatıladı. Al bala kütimine baylanıstı demalıs säbi bir jasqa tolğanğa deyin dep belgilengen. Eger balabaqşadan orın tabılmasa, äyel balamen bir jarım jasqa tolğanşa üyde otıra aladı. Men jwmıs isteytin institutta balamen eki jılğa deyin otıruğa rwqsat etilgen.

* * *
Japoniyada balanı düniege äkelu men onı kütuge baylanıs­tı bir rettik järdemaqı – 420 mıñ ien (4078 dollar). Bwl qarjı bir balağa medicinalıq saqtandıru esebinen jäne äyel­diñ jwmıs isteu-istemeuine baylanıssız beriledi. Jüktilik kezindegi demalısta äyelderge aylıq jalaqınıñ üşten ekisi mölşerinde järdemaqı tölenedi.

Äzirlegen
Şarafat Jılqıbaeva

ALMATI

egemen.kz