«Jol jürisi turalı» zañğa jiını 55 tüzetu engizu josparlanğan. Olarmen parlament saytınan tanısuğa boladı. Olar säuirdiñ 6-sı küngi «Jañalıqtar» böliminde jariyalanğan.

Zañ jobası boyınşa mäjilis qwrğan jwmıs tobı jetekşisi Qanat Musinniñ sözinşe, tüzetuler eki jılday äzirlengen, yağni jwmıs 2015 jılı «Jol jürisi turalı» zañğa özgerister engizgennen keyin bastalğan. Jwrt zañğa engizu üşin wsınılğan key normalardı qazirdiñ özinde jazalau şaraları dep atap jatır. Avtoäuesqoylardıñ köbi tüzetuler zañdı liberaldandıru jağına qaray özgertetin şığar dep kütkenderin aytadı, biraq olardıñ sözinşe, is jüzinde bwl tağı «qısımdı küşeytu» bolıp şıqqan. Olardıñ pikirinşe, jaña tüzetulerdiñ sipatınan jaña zañnıñ eski zañmen tartısı seziledi, onı liberal qwndılıqtar jağına qaray ikemdegenderi bayqaladı, biraq eski zañdağı köptegen baqılau funkciyaların qaldırğan.

JARIQ JAĞIP JÜRUGE MİNDETTEYTİN NORMA

2015 jılı engizilgen, kölik jürgizuşilerdi kündiz jaqın qaşıqtıqtıqtağı jarıqtı jağıp jüruge mindetteytin tüzetudi alıp tastauğa qatıstı dau jürip jatır. Key deputattar Batıstıñ damığan elderi täjiribesine silteydi.

Qazaqstannıñ ralli çempionatın jürgizuşi Serj Kaplan Azattıqqa bergen kommentariinde jaqın qaşıqtıqtağı jarıqtı jağıp jürudiñ paydasın joqqa şığarmaydı. Onıñ aytuınşa, kündiz jarıq qosıp jüru kölik leginde jürgizuşige şınımen kömektesedi, avtomobil' jaqsı körinedi, biraq ol «Mwnı mäjbürli şara etudiñ qajeti ne?» dep swraydı.

Onıñ sözinşe, orındaudı avtomobilisterdiñ öz erkine qaldıruğa bolatın, mısalı, qauipsizdik beldigin tağu kerek pe älde joq pa degen siyaqtı normalar köp.

QARSI JOLAQQA ŞIĞIP KETU

Parlament deputatı Qanat Musinniñ mälimdeuinşe, qwjatta «joldardağı tärtipke qoyılatın talaptardı küşeytetin normalar» bar. Mısalı, qarsı jolaqqa şığıp ketkeni üşin jürgizuşi kuäliginen ayıru jazası.

Säuirdiñ 6-sında jwmıs tobı otırısınan keyin Qanat Musin jurnalisterge «Biz qarsı jolaqqa şığıp ketkeni üşin zañda tıyım salınğan normanı küşeytudi wyğardıq, endi qarsı jolaqqa şığıp ketip bwrılğanı üşin de jürgizuşi kuäliginen ayıru jazası qarastırıladı» dedi.

Bloger Denis Krivoşeevtiñ Azattıqqa aytuınşa, bwl tüzetu jol policeyleriniñ korrupciyalıq äreketterin köbeytedi, öytkeni älgi normanı ärqilı tüsinuge boladı.

Almatıdağı jol jürisin rettep twrğan jol policiyası inspektorı.

— Kesip ötu degen neni bildiredi? Onıñ anıq tüsinikteri joq. Bizdiñ joldardıñ naşar, oylı-şwñqır ekenin, key jürgizuşilerdiñ jolauşılardı köşeden «terip alatının» eskersek. Aynalğan kezde doñğalağıñ qarsı jolaqqa şığıp ketui äbden bolatın närse. Sondıqtan kesip öttiñ be, älde kesip ötpediñ be – onı jol policeyi ğana anıqtaytın boladı. Anıq-qanığın eşkim tekserip jatpaydı. Tübinde bwl adamdardı aulau bolıp şığadı. Onıñ üstine, bwl normanı bwzu patrul'de jürgen ekipajdar üşin öte qolaylı, – deydi Denis Krivoşeev.

Ol jol tärtibin bwlay bwzğanı üşin kuälikten ayırudı şamadan tıs jaza dep sanaydı, öytkeni jol policeyleriniñ jwmısı jazalau funkciyalarımen ğana şektelmeui tiis. Onıñ pikirinşe, jol policeyiniñ mindeti erejeni bwzudıñ aldın alu, profilaktikalıq jwmıs boluı tiis.

— Biz jaña tüzetuler zañdı köbirek liberaldandıratın, mısalı AQŞ-ta qabıldanğan normalarğa juıqtau etu üşin engiziletin şığar dep kütken edik, öytkeni jol jürisi turalı kodeksti küşeytuden nätije şıqqan joq. Adamdar bwrınğısınşa mert bolıp jatır. Sondıqtan biz jol policiyasınıñ jwmısı köbinese jol-kölik oqiğaların boldırmauğa köbirek küş salatın şığar dep kütkenbiz. Öytkeni olardıñ eñ birinşi mindeti – ayıppwl salu emes, jol-kölik oqiğalarına jol bermeu ğoy, – deydi Denis Krivoşeev.

«BAĞINBAYTIN» VIDEOREGISTRATORLAR

Keyingi kezde äleumettik jelilerde bireuler keyde öz qwqığı üşin küres retinde bağalaytın kölik jürgizuşilerdiñ jariya emes tartısın baqılauğa boladı. Jol policeyleriniñ zañğa qayşı äreketteri tüsirilgen videoregistrator jazbaları negizinde internette köptegen rolikter jariyalanadı.

Jaña zañ avtorları nazarınan äleumettik jelilerdegi mwnday belsendilik te tıs qalmağan. Mısalı, Qanat Musin «qazir bwl process ırıqqa könbeytin sipatta bolıp twr äri keyde kölik jürgizuşiler özderiniñ zañdı nemese oydan şığarğan qwqıqtarın qulıqpen paydalana bastaytının äleumettik jelilerde jariyalanğan türli videomaterialdar körsetedi» deydi. Sondıqtan joba avtorları «…jürgizuşi kölikti toqtatqan policiya qızmetkeriniñ zañdı talaptarın orındauğa mindetti» degen norma wsınğan.

Avtomobilisterge policeylerdi kamerağa tüsiruge rwqsat etken. Zañnıñ eski redakciyasında bwl normağa tıyım salınbağan, biraq vidomaterialdar sotta ayğaq retinde qaralmaytın. Endi jaña tüzetulerge säykes, apat ornında nemese jol üstinde bolğan özge oqiğa ornında tüsirilgen video sot materialına aynala aladı. Biraq kölik jürgizuşipolicey talabın mültiksiz orındauğa mindetti. Bwl wsınıs key adamdardıñ al eger ol videoğa tüsirudi toqtatıp, kölikke otırudı «bwyırsa şe» degen swrağın tudırdı.

Säuirdegi tüzetuler jolda toqtatılğan jürgizuşi kölikten tüspey, policeydi salonda kütip otıruı tiis degen 2015 jılğı qaulınıñ da küşin joyğan.

JOLDAĞI KORRUPCIYA

Azattıq äñgimelesken qarapayım avtoäuesqoylardıñ pikirinşe, eñ birinşi problema – joldağı korrupciya. Pikirin aytqandardıñ köbi policeyler kölik jürgizuşilerge alalap qaraydı, ayıppwl saluğa bolmaytın nemese tipti jol erejesin öreskel bwzsa da jauapkerşilikten qwtılıp ketui mümkin twlğalar bar dep aşınadı.

Jurnalist äri kölik jürgizu täjiribesi mol Serj Kaplannıñ pikirinşe, josparlı, resmi jäne resmi emes ayıppwldar jüyesi bar kezde korrupciyanı jeñu ekitalay.

— Problemanı telefon arqılı şeşe salatındar bar, al keşe ereje bwzğan adam erteñ de bwzadı. Usenov siyaqtılar bwğan ayqın mısal, – deydi ol Azattıqqa.

Ol 2013 jıldıñ ayağında kisi ölimine wlasıp, jwrttı şulatqan jol-kölik apatına kinäli almatılıq twrğın Maqsat Üsenovti aytadı. Ol kezde is taraptardıñ bitimge keluimen jabılğan. Üsenovke 45 täulikke qamau jäne 2018 jılğa deyin jürgizuşi kuäliginen ayıru jazasın kesken. Biraq ol 2015 jılı bir adam zardap şekken tağı bir jol-kölik oqiğasına kinäli bolğan. Üsenovti tağı qosımşa toğız ayğa kuäliginen ayırğan.

Advokat Jangeldi Süleymanov policeylerdi baqılauğa arnalğan tehnikalıq qwraldardıñ kömegimen joldağı korrupciyanı qazirdiñ özinde joyuğa boladı dep sanaydı.

— Bizde joldağı korrupciyanı tüp-tamırımen joya alatın normalar qazir de bar. Öytkeni videojetondar men videoregistratorlardı paydalanu turalı anıq jazılğan, işki ister ministri qol qoyğan bwyrıq bar, – deydi advokat.

Kölikti alıp ketkeli jatqan jol policiyası. Almatı.

Onıñ sözinşe, älgi bwyrıqqa säykes, är jol policeyi videojetonmen qamtamasız etilui tiis.

— Ol policeydiñ qızmet atqaru kezindegi bükil äreketin tirkeydi. Onı öşirip tastau tötenşe jağday retinde qarastırıladı. Videojeton men policiya köliginiñ işine ornatılatın üş videoregistratordı «kartinanı» 360 gradusqa körsetetindey etip paydalansa, joldağı korrupciyanı qazirdiñ özinde mülde joq qıluğa boladı, – deydi Jangeldi Süleymanov.

Biraq onıñ sözinşe, işki ister ministri bwyrığı äli künge deyin orındalmay keledi.

Tüzetulerdi zañ twrğısınan, yağni «Jol jürisi turalı» zañ kimniñ müddesine jwmıs isteui tiis degen mäsele twrğısınan tüsindirgen advokat Jangeldi Süleymanovtıñ aytuınşa, äldebir zañ normasın qwrastıru kezinde müddeler qaqtığısı bolmay qoymaydı.

— Zañdı kimder wsınğanın, kimniñ qanday maqsat közdegenine deyingi jayttardı qarau kerek. Eger memlekettik organ – mına jağdayda işki ister ministrligi – wsınsa, älgi tüzetuler azamattar üşin paydalı boladı dep aytu qiın. Bizde memlekettik organdar tarapınan tüzetuler wsınsa, olar özderiniñ müddesin qorğaştaytın praktika qalıptasqan, sondıqtan, ökinişke qaray, bizde memlekettik organdar men azamattardıñ mindet, maqsattarında ayırmaşılıq bar, – deydi Jangeldi Süleymanov.

İİM dereginşe, bıltır Qazaqstan joldarında 17 mıñnan asa kölik apatı bolıp, 2 390 adam mert bolğan, 23 mıñ adam zardap şekken. 2017 jıldıñ birinşi toqsanında üş mıñnan asa jol-kölik oqiğası tirkelip, 295 adam qaza tauıp, tört mıñnan asa adam jaraqat alğan.    Azat Europa / Azattıq radiosı