«جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا جيىنى 55 تۇزەتۋ ەنگىزۋ جوسپارلانعان. ولارمەن پارلامەنت سايتىنان تانىسۋعا بولادى. ولار ءساۋىردىڭ 6-سى كۇنگى «جاڭالىقتار» بولىمىندە جاريالانعان.

زاڭ جوباسى بويىنشا ءماجىلىس قۇرعان جۇمىس توبى جەتەكشىسى قانات ءمۋسيننىڭ سوزىنشە، تۇزەتۋلەر ەكى جىلداي ازىرلەنگەن، ياعني جۇمىس 2015 جىلى «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزگەننەن كەيىن باستالعان. جۇرت زاڭعا ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان كەي نورمالاردى قازىردىڭ وزىندە جازالاۋ شارالارى دەپ اتاپ جاتىر. اۆتواۋەسقويلاردىڭ كوبى تۇزەتۋلەر زاڭدى ليبەرالداندىرۋ جاعىنا قاراي وزگەرتەتىن شىعار دەپ كۇتكەندەرىن ايتادى، بىراق ولاردىڭ سوزىنشە، ءىس جۇزىندە بۇل تاعى «قىسىمدى كۇشەيتۋ» بولىپ شىققان. ولاردىڭ پىكىرىنشە، جاڭا تۇزەتۋلەردىڭ سيپاتىنان جاڭا زاڭنىڭ ەسكى زاڭمەن تارتىسى سەزىلەدى، ونى ليبەرال قۇندىلىقتار جاعىنا قاراي يكەمدەگەندەرى بايقالادى، بىراق ەسكى زاڭداعى كوپتەگەن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن قالدىرعان.

جارىق جاعىپ جۇرۋگە مىندەتتەيتىن نورما

2015 جىلى ەنگىزىلگەن، كولىك جۇرگىزۋشىلەردى كۇندىز جاقىن قاشىقتىقتىقتاعى جارىقتى جاعىپ جۇرۋگە مىندەتتەيتىن تۇزەتۋدى الىپ تاستاۋعا قاتىستى داۋ ءجۇرىپ جاتىر. كەي دەپۋتاتتار باتىستىڭ دامىعان ەلدەرى تاجىريبەسىنە سىلتەيدى.

قازاقستاننىڭ راللي چەمپيوناتىن جۇرگىزۋشى سەرج كاپلان ازاتتىققا بەرگەن كوممەنتاريىندە جاقىن قاشىقتىقتاعى جارىقتى جاعىپ ءجۇرۋدىڭ پايداسىن جوققا شىعارمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، كۇندىز جارىق قوسىپ ءجۇرۋ كولىك لەگىندە جۇرگىزۋشىگە شىنىمەن كومەكتەسەدى، اۆتوموبيل جاقسى كورىنەدى، بىراق ول «مۇنى ءماجبۇرلى شارا ەتۋدىڭ قاجەتى نە؟» دەپ سۇرايدى.

ونىڭ سوزىنشە، ورىنداۋدى اۆتوموبيليستەردىڭ ءوز ەركىنە قالدىرۋعا بولاتىن، مىسالى، قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋ كەرەك پە الدە جوق پا دەگەن سياقتى نورمالار كوپ.

قارسى جولاققا شىعىپ كەتۋ

پارلامەنت دەپۋتاتى قانات ءمۋسيننىڭ مالىمدەۋىنشە، قۇجاتتا «جولدارداعى تارتىپكە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتەتىن نورمالار» بار. مىسالى، قارسى جولاققا شىعىپ كەتكەنى ءۇشىن جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ جازاسى.

ءساۋىردىڭ 6-سىندا جۇمىس توبى وتىرىسىنان كەيىن قانات مۋسين جۋرناليستەرگە «ءبىز قارسى جولاققا شىعىپ كەتكەنى ءۇشىن زاڭدا تىيىم سالىنعان نورمانى كۇشەيتۋدى ۇيعاردىق، ەندى قارسى جولاققا شىعىپ كەتىپ بۇرىلعانى ءۇشىن دە جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلادى» دەدى.

بلوگەر دەنيس كريۆوشەەۆتىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، بۇل تۇزەتۋ جول پوليتسەيلەرىنىڭ كوررۋپتسيالىق ارەكەتتەرىن كوبەيتەدى، ويتكەنى الگى نورمانى ارقيلى تۇسىنۋگە بولادى.

الماتىداعى جول ءجۇرىسىن رەتتەپ تۇرعان جول پوليتسياسى ينسپەكتورى.

— كەسىپ ءوتۋ دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟ ونىڭ انىق تۇسىنىكتەرى جوق. ءبىزدىڭ جولداردىڭ ناشار، ويلى-شۇڭقىر ەكەنىن، كەي جۇرگىزۋشىلەردىڭ جولاۋشىلاردى كوشەدەن «تەرىپ الاتىنىن» ەسكەرسەك. اينالعان كەزدە دوڭعالاعىڭ قارسى جولاققا شىعىپ كەتۋى ابدەن بولاتىن نارسە. سوندىقتان كەسىپ ءوتتىڭ بە، الدە كەسىپ وتپەدىڭ بە – ونى جول پوليتسەيى عانا انىقتايتىن بولادى. انىق-قانىعىن ەشكىم تەكسەرىپ جاتپايدى. تۇبىندە بۇل ادامداردى اۋلاۋ بولىپ شىعادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل نورمانى بۇزۋ پاترۋلدە جۇرگەن ەكيپاجدار ءۇشىن وتە قولايلى، – دەيدى دەنيس كريۆوشەەۆ.

ول جول ءتارتىبىن بۇلاي بۇزعانى ءۇشىن كۋالىكتەن ايىرۋدى شامادان تىس جازا دەپ سانايدى، ويتكەنى جول پوليتسەيلەرىنىڭ جۇمىسى جازالاۋ فۋنكتسيالارىمەن عانا شەكتەلمەۋى ءتيىس. ونىڭ پىكىرىنشە، جول پوليتسەيىنىڭ مىندەتى ەرەجەنى بۇزۋدىڭ الدىن الۋ، پروفيلاكتيكالىق جۇمىس بولۋى ءتيىس.

— ءبىز جاڭا تۇزەتۋلەر زاڭدى كوبىرەك ليبەرالداندىراتىن، مىسالى اقش-تا قابىلدانعان نورمالارعا جۋىقتاۋ ەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلەتىن شىعار دەپ كۇتكەن ەدىك، ويتكەنى جول ءجۇرىسى تۋرالى كودەكستى كۇشەيتۋدەن ناتيجە شىققان جوق. ادامدار بۇرىنعىسىنشا مەرت بولىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز جول پوليتسياسىنىڭ جۇمىسى كوبىنەسە جول-كولىك وقيعالارىن بولدىرماۋعا كوبىرەك كۇش سالاتىن شىعار دەپ كۇتكەنبىز. ويتكەنى ولاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى مىندەتى – ايىپپۇل سالۋ ەمەس، جول-كولىك وقيعالارىنا جول بەرمەۋ عوي، – دەيدى دەنيس كريۆوشەەۆ.

«باعىنبايتىن» ۆيدەورەگيستراتورلار

كەيىنگى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەردە بىرەۋلەر كەيدە ءوز قۇقىعى ءۇشىن كۇرەس رەتىندە باعالايتىن كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاريا ەمەس تارتىسىن باقىلاۋعا بولادى. جول پوليتسەيلەرىنىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتتەرى تۇسىرىلگەن ۆيدەورەگيستراتور جازبالارى نەگىزىندە ينتەرنەتتە كوپتەگەن روليكتەر جاريالانادى.

جاڭا زاڭ اۆتورلارى نازارىنان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مۇنداي بەلسەندىلىك تە تىس قالماعان. مىسالى، قانات مۋسين «قازىر بۇل پروتسەسس ىرىققا كونبەيتىن سيپاتتا بولىپ تۇر ءارى كەيدە كولىك جۇرگىزۋشىلەر وزدەرىنىڭ زاڭدى نەمەسە ويدان شىعارعان قۇقىقتارىن قۋلىقپەن پايدالانا باستايتىنىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانعان ءتۇرلى ۆيدەوماتەريالدار كورسەتەدى» دەيدى. سوندىقتان جوبا اۆتورلارى «…جۇرگىزۋشى كولىكتى توقتاتقان پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ زاڭدى تالاپتارىن ورىنداۋعا مىندەتتى» دەگەن نورما ۇسىنعان.

اۆتوموبيليستەرگە پوليتسەيلەردى كامەراعا تۇسىرۋگە رۇقسات ەتكەن. زاڭنىڭ ەسكى رەداكتسياسىندا بۇل نورماعا تىيىم سالىنباعان، بىراق ۆيدوماتەريالدار سوتتا ايعاق رەتىندە قارالمايتىن. ەندى جاڭا تۇزەتۋلەرگە سايكەس، اپات ورنىندا نەمەسە جول ۇستىندە بولعان وزگە وقيعا ورنىندا تۇسىرىلگەن ۆيدەو سوت ماتەريالىنا اينالا الادى. بىراق كولىك جۇرگىزۋشىپوليتسەي تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا مىندەتتى. بۇل ۇسىنىس كەي ادامداردىڭ ال ەگەر ول ۆيدەوعا ءتۇسىرۋدى توقتاتىپ، كولىككە وتىرۋدى «بۇيىرسا شە» دەگەن سۇراعىن تۋدىردى.

ساۋىردەگى تۇزەتۋلەر جولدا توقتاتىلعان جۇرگىزۋشى كولىكتەن تۇسپەي، پوليتسەيدى سالوندا كۇتىپ وتىرۋى ءتيىس دەگەن 2015 جىلعى قاۋلىنىڭ دا كۇشىن جويعان.

جولداعى كوررۋپتسيا

ازاتتىق اڭگىمەلەسكەن قاراپايىم اۆتواۋەسقويلاردىڭ پىكىرىنشە، ەڭ ءبىرىنشى پروبلەما – جولداعى كوررۋپتسيا. پىكىرىن ايتقانداردىڭ كوبى پوليتسەيلەر كولىك جۇرگىزۋشىلەرگە الالاپ قارايدى، ايىپپۇل سالۋعا بولمايتىن نەمەسە ءتىپتى جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزسا دا جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىن تۇلعالار بار دەپ اشىنادى.

جۋرناليست ءارى كولىك جۇرگىزۋ تاجىريبەسى مول سەرج كاپلاننىڭ پىكىرىنشە، جوسپارلى، رەسمي جانە رەسمي ەمەس ايىپپۇلدار جۇيەسى بار كەزدە كوررۋپتسيانى جەڭۋ ەكىتالاي.

— پروبلەمانى تەلەفون ارقىلى شەشە سالاتىندار بار، ال كەشە ەرەجە بۇزعان ادام ەرتەڭ دە بۇزادى. ۋسەنوۆ سياقتىلار بۇعان ايقىن مىسال، – دەيدى ول ازاتتىققا.

ول 2013 جىلدىڭ اياعىندا كىسى ولىمىنە ۇلاسىپ، جۇرتتى شۋلاتقان جول-كولىك اپاتىنا كىنالى الماتىلىق تۇرعىن ماقسات ۇسەنوۆتى ايتادى. ول كەزدە ءىس تاراپتاردىڭ بىتىمگە كەلۋىمەن جابىلعان. ۇسەنوۆكە 45 تاۋلىككە قاماۋ جانە 2018 جىلعا دەيىن جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ جازاسىن كەسكەن. بىراق ول 2015 جىلى ءبىر ادام زارداپ شەككەن تاعى ءبىر جول-كولىك وقيعاسىنا كىنالى بولعان. ۇسەنوۆتى تاعى قوسىمشا توعىز ايعا كۋالىگىنەن ايىرعان.

ادۆوكات جانگەلدى سۇلەيمانوۆ پوليتسەيلەردى باقىلاۋعا ارنالعان تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن جولداعى كوررۋپتسيانى قازىردىڭ وزىندە جويۋعا بولادى دەپ سانايدى.

— بىزدە جولداعى كوررۋپتسيانى ءتۇپ-تامىرىمەن جويا الاتىن نورمالار قازىر دە بار. ويتكەنى ۆيدەوجەتوندار مەن ۆيدەورەگيستراتورلاردى پايدالانۋ تۋرالى انىق جازىلعان، ىشكى ىستەر ءمينيسترى قول قويعان بۇيرىق بار، – دەيدى ادۆوكات.

كولىكتى الىپ كەتكەلى جاتقان جول پوليتسياسى. الماتى.

ونىڭ سوزىنشە، الگى بۇيرىققا سايكەس، ءار جول پوليتسەيى ۆيدەوجەتونمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس.

— ول پوليتسەيدىڭ قىزمەت اتقارۋ كەزىندەگى بۇكىل ارەكەتىن تىركەيدى. ونى ءوشىرىپ تاستاۋ توتەنشە جاعداي رەتىندە قاراستىرىلادى. ۆيدەوجەتون مەن پوليتسيا كولىگىنىڭ ىشىنە ورناتىلاتىن ءۇش ۆيدەورەگيستراتوردى «كارتينانى» 360 گرادۋسقا كورسەتەتىندەي ەتىپ پايدالانسا، جولداعى كوررۋپتسيانى قازىردىڭ وزىندە مۇلدە جوق قىلۋعا بولادى، – دەيدى جانگەلدى سۇلەيمانوۆ.

بىراق ونىڭ سوزىنشە، ىشكى ىستەر ءمينيسترى بۇيرىعى ءالى كۇنگە دەيىن ورىندالماي كەلەدى.

تۇزەتۋلەردى زاڭ تۇرعىسىنان، ياعني «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭ كىمنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس دەگەن ماسەلە تۇرعىسىنان تۇسىندىرگەن ادۆوكات جانگەلدى سۇلەيمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، الدەبىر زاڭ نورماسىن قۇراستىرۋ كەزىندە مۇددەلەر قاقتىعىسى بولماي قويمايدى.

— زاڭدى كىمدەر ۇسىنعانىن، كىمنىڭ قانداي ماقسات كوزدەگەنىنە دەيىنگى جايتتاردى قاراۋ كەرەك. ەگەر مەملەكەتتىك ورگان – مىنا جاعدايدا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – ۇسىنسا، الگى تۇزەتۋلەر ازاماتتار ءۇشىن پايدالى بولادى دەپ ايتۋ قيىن. بىزدە مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان تۇزەتۋلەر ۇسىنسا، ولار وزدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاشتايتىن پراكتيكا قالىپتاسقان، سوندىقتان، وكىنىشكە قاراي، بىزدە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتاردىڭ مىندەت، ماقساتتارىندا ايىرماشىلىق بار، – دەيدى جانگەلدى سۇلەيمانوۆ.

ءىىم دەرەگىنشە، بىلتىر قازاقستان جولدارىندا 17 مىڭنان اسا كولىك اپاتى بولىپ، 2 390 ادام مەرت بولعان، 23 مىڭ ادام زارداپ شەككەن. 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءۇش مىڭنان اسا جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ، 295 ادام قازا تاۋىپ، ءتورت مىڭنان اسا ادام جاراقات العان.    ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى