RESEYDİÑ ĞARIŞ SALASINDAĞI QIINDIQTARI

AQŞ-tıñ Vaşington ştatınıñ Columbian gazeti “Alğaşqı sputnikten keyingi 60 jıldan soñ Reseydiñ ğarış bağdarlaması qiındıqtarğa tap bolıp jatır” degen maqalasında Reseydiñ ğarıştıq zertteuler salasındağı ahualğa qatıstı kommentariy bergen. “Reseydiñ ğarış bağdarlaması 60 jıldan keyin de alğaşqı jasandı sputnikti orbitağa şığarğan zımırannıñ jetildirilgen nwsqasına süyenip otır. Bwl – eldiñ tehnologiyalıq şeberligine degen qwrmeti ğana emes, öz jetistikterin arı qaray damıta almauınıñ da belgisi” dep jazğan Columbian.

Gazet ğarıştı igeru – AQŞ pen SSSR arasındağı bäsekelestiktiñ negizgi salalarınıñ biri bolğan “qırği-qabaq soğıs” kezindegidey emes, qazir Kreml' ğarıştıq zertteulerge onşa män bermeytin sıñaylı” dep jazğan. 1957 jılğı 4 qazanda “Soyuz” zımıranı orbitağa sputnik şığardı, al “Proton” zımıranı 1960 jıldarı qwrastırıldı. Kezinde ekeuiniñ jäne ekeuiniñ jañartılğan nwsqalarınıñ senimdi zımırandar degen atağı dürildep twrğan bolatın, “biraq wşıru kezindegi sätsizdikter legi kesirinen keyingi jıldarı ekeuiniñ bedeli tüsip ketti, bwl Reseydiñ ğarış salasınıñ bayağı üzdik standarttardı jalğastıru qabiletine degen kümän tudırdı” deydi Columbian gazeti.

“Proton” men “Soyuz” zımırandarınan bıltır şıqqan aqaulardıñ arqasında Voronej zauıtındağı öndiristik kemşilikter anıqtalıp, “Roskosmos” agenttigi 70-ten asa zımıran qozğaltqışın zauıtqa qaytaruğa mäjbür bolğan äri “Protondardı” wşıru bir jılğa toqtap qalğan edi. Sonıñ kesirinen bıltır AQŞ pen Qıtay zımıran wşıru sanı jağınan tarihta birinşi ret Reseydi basıp ozıp, SpaceX kompaniyası jasağan Falcon 9 zımıran tasığıştarınıñ bedeli artqan.

Reseylik “Proton” zımıranınıñ äuege köterile bergende apatqa wşırağan säti. Bayqoñır, 2 şilde 2013 jıl.

“Proton” zımırandarınıñ juırdağı apattarı Qazaqstan qoğamında jağımsız reakciyağa wlasqan. Bayqoñır ğarış aylağınan wşa bere äuede jarılğan zımıran bölikteri qwlağan dalağa asa ulı zımıran otını – geptil tögilip, ekologiyağa birşama ziyan keltirgen bolatın. Qazir Resey “Proton” zımırandarınıñ kömegimen ğarışqa qaytadan jükterin jöneltip, sputnikterin orbitağa şığarıp jatır. Biılğı tamızdan beri Bayqoñırdan sonday üş zımıran wşırıldı.

Reseylik şeneunikter “taqımdap kele jatqan SpaceX jäne özge kompaniyalardıñ tegeurinin moyındaydı, biraq el älemdik narıqtağı ornın qalay saqtap qalğısı keletini jaylı eşteñe habarlamaydı”. Maqala avtorları Reseydiñ ğarış bağdarlaması tap bolğan problemalar qatarında zımıran qozğaltqıştarın şığaratın Voronej zauıtı logistikasındağı irkilister, “Angara” jaña zımıranın qwrastırudağı qiındıqtar, reseylik “Soyuz” zımırandarı monopoliyasına qater töndirip twrğan Dragon v2 SpaceX jäne Starliner Boeing kompaniyalarınıñ şapşañ damuı, “Ğılım” modulin iske qosudağı jäne Vostoçnıy balama kosmodromın damıtudağı qiındıqtardı atağan.

VOSTOÇNIY BALAMA BOLA ALA MA?

Columbian gazeti älgi maqalasında ğarış bağdarlamalarınıñ köbin qarjılandırudı qısqartqanına qaramastan, “bwrınğı sovettik körşisi Qazaqstannan Mäskeu jalğa alğan Bayqoñır ğarış aylağına ıqtimal balama retinde Qiır Şığıstağı jañadan salınıp jatqan Vostoçnıy kosmodromı qwrılısına Resey milliardtağan dollar jwmsağanın” jazğan. “Resey zımırandarınıñ köbin Bayqoñırdan wşıra beruge nietti ekenin eskergende, jwrttıñ köbi jaña nısannıñ mümkindikterine senbeydi” dep jazğan Columbian.

Resey prezidenti Vladimir Putin (ortada) Qiır Şığısta jañadan salınıp jatqan Vostoçnıy ğarış aylağında. 2 qırküyek 2014 jıl.

Bwğan qosa, Vostoçnıy ğarış aylağınıñ qwrılısı jwmısşılardıñ jalaqısın keşiktiru jäne qarjı jımqırdı dep ayıptalğan şeneunikterdi qamau siyaqtı köptegen janjalğa wlasqan bolatın. “Soyuz” zımırandarın wşıruğa arnalğan alañ 2016 jılı aşılğan, biraq salmağı auır “Angara” zımırandarı 2021 jıldıñ ayağında ğana wşa bastaytın tärizdi.

Al qazaqstandıq Tengrinews saytı “Nazarbaev Bayqoñırdıñ ekologiyalıq qauipsizdigi mäselesin köterdi” degen maqalasında juırda “Bayqoñır” keşenine barğan Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ Qazaqstan men Resey arasında bekitilgen “Bayqoñır” keşenin paydalanudağı ıntımaqtastıqtı arı qaray damıtu koncepciyasın, “Bäyterek” birlesken jobasın iske asıru barısımen tanısqanı jaylı jazılğan. Sapar kezinde Nazarbaev aymaqtağı ekologiyalıq qauipsizdik mäselesin de qozğağan.

ÖZBEKSTAN ÜNDİSTANĞA URAN SATQISI KELEDİ

India Times tobına kiretin ündistandıq Economic Times gazeti “Özbekstan uran satıp, Ündistanmen qatınasın küşeytudi közdeydi” degen maqalasında Özbekstannıñ Ündistanmen strategiyalıq äriptestigin keñeytu josparları, mısalı, Ündistanğa uran satu josparı jaylı jazğan. “Ündistan ötken ğasırdıñ ayağınan beri urandı Özbekstannıñ körşisi Qazaqstan satıp alıp otır. Endi Taşkent uran tärizdi bağalı tauardı eksporttaudı josparlau arqılı strategiyalıq äriptes elder tizimin keñeytkisi keletin bildirdi” dep jazadı Economic Times.

Qazaqstan – älemdegi eñ iri uran öndiruşi el, al Özbekstan qazir jetinşi orında.

“Ündistan köpten beri urandı Özbekstannan importtağısı kelgen. Biraq Taşkenttiñ Ündistanğa tauar tasımaldauına jol qatınasındağı qiındıqtar kedergi bolğan. Ündistan ükimetiniñ joğarı lauazımdı ökiliniñ aytuınşa, [ŞIW elderiniñ biıl mausımda ötken sammiti ayasında Özbekstan prezidenti Şavkat Mirziyaev pen Ündistan prem'er-ministri Narendra Modidiñ] Astanadağı kezdesui Özbekstan ükimetine Ündistanğa uran eksporttay bastauğa mümkindik beredi. Qazir Özbekstan [urandı] Resey, Qıtay men Japoniyağa satıp otır. Esep boyınşa, kelisimge qol qoyılğannan keyin Ündistan Özbekstannan eki mıñ tonnadan artıq kölemde uran importtay aladı” dep jazadı Economic Times.

Economic Times basılımı “Ündistan men Qıtay – Ortalıq Aziyanıñ „Ülken oyınındağı“ jaña oyınşılar” degen özge maqalasında Qıtay men Ündistannıñ Ortalıq Aziya elderindegi ıqpalın küşeytuge talası turalı jazğan. “Mwnay men uranğa bay Qazaqstan – [Ündistanğa] bayağıdan äriptes el, al Ündistanmen tarihi baylanısı bar Özbekstan Delidiñ aymaqtağı tağı bir iri äriptesine aynalıp keledi. Özbekstan ündistandıq käsiporındar üşin arnayı jeñildikter qarastırıp, aymaqtar qwrudı, terrorizmnen qorğanu jäne oğan toytarıs beru salasında [transporttıq jäne kommunikaciyalıq] jeliler qwru bastamaları arqılı Ündistanmen ıntımaqtastığın keñeytudi, bwl eldiñ aymaqtağı jäne Auğanstandağı ıqpalın küşeytu mümkindikterin qarastırudı wsınadı” dep jazğan Economic Times gazeti.

Azat Europa / Azattıq radiosı