Seksen jıl bwrın şabılğan bäyterekter
kerey.kz
Bıltır jäne biıl «ülken terror» dep atağan qandı sayasi quğın-
sürginderge 80 jıl toladı. Sonımen qatar, Alaş ükimetiniñ qwruına, Alaş
memleketiniñ tuınıñ köteruine de, Qazan töñkerisi men keñes ükimetiniñ
ornalastıruına da bir ğasır toldı. Stalindik qızıl terror Alaş
ziyalıların da, keñes ükimetti ornalastırğandardı da ayağan joq.
Eki-üş jıldıñ işinde qazaqtan şıqqan bilgender qızıl qırğınğa wşırdı,
köbisi atıldı, atılmağandarı abaqtıda, lager'de temir tordıñ ar jağında
azap tartıp dünieden ötti.
«37-şi jıl» degen söz sayasi quğın-sürginderdi bildiretin qanattı sözine
aynalıp ketti. Şınımen, Şäkärimdey, Jüsipbek Aymauıtovtay Alaş
azamattarı odan jeti bwrın atılsa dağı, Jaqıp Aqpaev abaqtı men
aydaudardan keşip auru halde qaytıp dünieden ozsa, Alaş kösemi aqın
Mirjaqıp Dulatov 1935 jılı lager'de qaytıs bolsa, ziyalı qauımnıñ
köbisi 1937 jılında qamaldı. Keybireuleri sayasi quğın-sürginniñ birinşi
tolqını kezinde wltşıl, Alaşşıl retinde sottalıp, lager'lerden
bostandıqqa şığıp, aydaudan qaytıp kelip, endi qaytadan qamauğa alındı.
Sonımen qatar revolyuciyağa ülesin qosqan, respublikanıñ basşılığında
jürip kommunistik ideyasına birinşi künnen berik bolğan adamdar da «halıq
jaularına» aynaldı. Qısqası, «bayşıl», «wltşıl», «pantürikşil»,
«Alaşşıl», «trockist», «buharinşıl», «tınşı (şpion)», «faşist»,
«halıq jauı», «Otan satqını» degen siyaqtı naqaqtan jala ayıp tağılıp
qazaqtıñ talay oqığandarı, wlttıñ müddesin közdegenderi, tileuin
tilegenderi qwrban boldı.
1938 jılınıñ aqpan ayınıñ 25-i men 26-i asa qayğılı künder edi.
Bir künde halqımız Säken Seyfullin men İliyas Jansügirovtey
aqındarınan, Qwdayberegen Jwbanovtay tiltanuşıdan, Sanjar
Asfendiyarovtay därigerinen, Temirbek Jürgenev, Seyitqali Meñdeşevtey
memlekettik qayratkerlerinen ayrıldı. Jalpı Almatıda 80 jıl bwrın bir
künde 39 ziyalı atıldı.
Bwdan jartı jıl bwrın Mäskeude Alaştıñ Älihanı men Nığmet
Nwrmaqov atıldı. Jartı jıl keyin Jahanşa Dosmwhametov ta qwrban
boldı. 1937 jılğı jeltoqsan ayı Mwhamethan Seyitqwlov,
Eldes Omarov, Asılbek Seyitovtıñ atıluımen bastaldı. Säken, İliyas,
Beyimbet üş bäyterek bolsa, solardıñ ekeui swrapıl aqpannıñ ayağında bir
künde atılsa, üşinşisi keyin olardıñ tağdırın qaytaladı. Ahmet
Baytwrsınov, Mağjan Jwmabaev, Halel Dosmwhamedov, Mwhametjan
Tınışpaev, Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Wzaqbay Qwlımbetov, Twrar
Rısqwlov…swm ajal, qandı quğın-sürgin eşkimdi ayamadı.
Biraq arıstardıñ attarı, aqındardıñ şığarmaları, ğalımdardıñ
eñbekteri tarihtan öşirilmedi. Bozdaqtardıñ esimderi el esinde.
Jaqında «Tar zaman» fil'min ekrandarğa şığuın – wrpaqtardıñ qwrban
bolğan ziyalı ata-babalarımızğa alğıs, tağzım retinde tüsinuge boladı.
Asqar Dayırbek
kerey.kz
Pikir qaldıru