Qazir dästürli resmi meyramdardıñ birine aynalğan Naurızğa sovet kezeñiniñ bas kezinde tıyım salınbağan. Tarihşılar men arhiv qızmetkerleri onıñ bir däleli retinde 1920 jılğı naurızdıñ 20-sında jariyalanğan Türkistan respublikası keñesteri atqaru komitetiniñ törağası Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı alğa tartadı.

“RISQWLOVTIÑ BWYRIĞI”

Qazaqstan baspasözinde sirek te bolsa jariyalanğan bwl qwjattı Jambıl oblıstıq arhiviniñ qızmetkeri Maqwlbek Rısdäulet osıdan 15 jılday bwrın arhivten tapqanın aytadı. “2009 jılı oblıstıq gazette jariyalandı, odan keyin bertinde ğana oğan nazar audarıla bastadı” degen ol Twrar Rısqwlov qol qoyğan bwyrıqtı “qwndı tarihi qwjat” dep bağalaydı.

Azattıq tilşisi bwl qwjat turalı tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtan swrastırıp kördi. Sovet kezeñiniñ sayasi qayratkeri bolğan Twrar Rısqwlovtıñ ömir jolın wzaq uaqıt zerttegen tarihşı bwl bwyrıqtı erterekte Taşkent arhivinen kezdestirgenin, köşirmesi özinde saqtaulı twrğanın aytadı.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ sözinşe, Twrar Rısqwlov 1920 jılı qañtarda Taşkentte mwsılman halıqtardıñ ökili retinde Türkistan respublikası ortalıq atqaru komitetiniñ törağası bolıp saylanğan. Köp wzamay Türkistan respublikasındağı türki halıqtarınıñ tilin memlekettik til dep jariyalau jäne Naurızdı memlekettik merekege – demalıs künine aynaldıru turalı bastama kötergen.

​- Naurızdı dini mereke sanap, qarsı şıqqandarğa Rısqwlov uäjin aqırı ötkizgen. “Naurız – köktem merekesi, halıq özi bäribir toylaydı. Biz resmi wyımdastırsaq, halıq ta jılı qabıldaydı” dep tüsindiredi. Söytip Mäskeumen kelispesten bwyrıq şığarğan. Osıdan soñ Ortalıq Aziyada alğaş ret 1920 jılğı naurızdıñ 22-sinde Naurız memlekettik mereke retinde jergilikti biliktiñ wyımdastıruımen atalıp ötken, – deydi ol.

Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, Türkistan respublikasınıñ aumağında bilik qalalarda, uezderde, auıldarda ülken şara ötkizgen, ol turalı gazetterge jariyalanğan. Tarihşı qazirgi Qazaqstannıñ Türkistan respublikasınıñ qwramında bolmağan öñirlerinde de Naurız merekesi toylanğanın, biraq memlekettik mereke bolmağanın aytadı.

Türkistan respublikasınıñ kezeñi 1918-24 jıldar aralığında altı jılğa sozıldı. Patşa ükimeti qwlağannan keyin Türkistan öñirinde bol'şevikter men mwsılman qayratkerler arasında tartıs bolıp, ärqaysısı öz aldına respublika jariyaladı. Bol'şevikter 1918 jılı aqpan ayında Mwhamedjan Tınışbaev men Mwstafa Şoqay basşılıq etken Türkistan respublikasın küşpen taratıp, Resey Sovettik Federaciyasınıñ ortalıq ükimetiniñ bağıtın wstanatın Türkistan sovettik federativtik respublikasın qwrdı. Onıñ qwramına Qazaqstannıñ Sırdariya jäne Jetisu oblıstarı kirdi. 1924-25 jıldarı Türkistan respublikası wlttıq respublikalarğa bölinip, qazirgi Ortalıq Aziya respublikaları payda boldı.

“ESKİLİKTİÑ SARQINŞAĞI”

Azattıqpen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa, Naurız merekesin resmi türde toylaudı toqtatu turalı arnayı bwyrıq nemese qaulı bolmauı da mümkin. Zertteuşi Maqwlbek Rısdäulet Naurızdı toylauğa tıyım salu jöninde sovet biliginiñ qanday da bir qaulısı nemese bwyrığı arhivte közge tüspegenin aytadı.

- Soğan qarağanda resmi qwjatsız-aq, “eskiliktiñ sarqınşağı” retinde tıyım salğan siyaqtı. Öytkeni [bol'şevikter] Naurızdı dini mereke dep sanadı. 1930 jıldarı Qazaqstandağı türli köterilisterden keyin Naurız ğana emes, qazaqtıñ bata beru dästüri de sovet biligine qarsılıq sekildi qabıldandı. Arhivte “köterilisşiler äueli bata jasap, ant qabıldadı” deytin qwjattardı kördim, – deydi Maqwlbek Rısdäulet.

Tarihşı Ordalı Qoñıratbaevtıñ aytuınşa, 1924 jılı Türkistan respublikası taratılğannan keyin Naurız merekesin resmi toylau toqtağan.

- 1925 jılı Qazaqstan basşılığına Filipp Goloşekin kelgen soñ birtindep sayasi quğın-sürgin bastaldı. Alayda aqın-jazuşılar Naurız merekesiniñ uaqıtı kelgende meyram turalı gazetke jazıp jattı, oğan tıyım salınğan joq, – deydi ol.

Azattıqpen söylesken zertteuşiler Naurızdıñ memlekettik deñgeyde atap ötilmese de, halıqtıq mereke retinde sovet kezeñinde de joyılmağanın aytadı. Olar, äsirese, Qazaqstannıñ oñtüstik öñirinde “halıq Naurızdı bertinge deyin toylap keldi, eşkimnen rwqsat swrağan joq. Naurız köjesin de pisirdi, şağın eldimekenderde köjeni bir üyge jinap, halıq bas qostı. Keybir öñirlerde naurız köjeni “jıl köjesi” dep atadı. Sovet ökimeti onı bayqamağansıdı, asıra däriptelmeuin qadağaladı” dep sanaydı.

1980 jıldardıñ soñı, 1990 jıldardıñ bas kezinde sol kezdegi “Leninşil jas”, qazirgi “Jas Alaş” gazetiniñ bas redaktorı qızmetin atqarğan Uälihan Qalijan da osığan wqsas pikir aytadı.

- Bwrın sovet twsında Seydahmet Berdiqwlov bas redaktor bolıp twrğan kezde Naurız merekesi qarsañında gazet nömiri kögildir tüspen şığatın. Onı “köktem nömiri”dep atağanımen astarında Naurız twratın edi, – dep eske aladı ol.

DÄSTÜRDİ JAÑĞIRTU

Sovet kezeñiniñ soñında Naurız merekesin toylauğa resmi türde rwqsat berilui erekşe oqiğalardıñ birine aynaldı. 1985 jılı KPSS Ortalıq komiteti Bas hatşılığına Mihail Gorbaçev saylanğannan keyin “qayta qwru” sayasatı jariyalanıp, qoğamdıq bastamalarğa aytarlıqtay erkindik berilui Naurız merekesin de jandandıruğa türtki boldı.

Qazir Naurız merekesin toylau turalı alğaş ret bastama kötergen sayasi twlğalar turalı türli pikirler bar. Sonıñ işinde 1988 jılı aqpannıñ 9-ında Qazaqstan kompartiyası otalıq komitetiniñ hatşısı bolıp saylanğan Özbekäli Jänibekovtiñ atı-jöni jii ataladı.

Sol kezdegi “Leninşil jas” gazetiniñ redaktorı Uälihan Qalijan “Naurız” merekesiniñ qayta oraluın bılayşa eske aladı.

- Gazet betinde oqırmandarmen “Tikeley telefon” arqılı swhbat jürgizu dästüri bar edi. Soğan Mwhtar Şahanovtı şaqırdıq. Sonda osı mäseleni köterdi. Gazetke “Naurız” merekesiniñ qajettiligi jayında arnayı material berdik. Köp wzamay Ortalıq komitet hatşısı Özbekäli Jänibekov şaqırdı. Materialdarımdı jinap alıp barsam da seskendim, biraq ol kisi qoldadı. Söytip özi Qazaqstan kompartiyasınıñ birinşi hatşısı Gennadiy Kolbinge kirdi. Sodan keyin Kolbin Naurız merekesin atap ötu turalı hat jazğan Mwhtar Şahanovtı qabıldadı, – deydi ol.

Ädebiet zertteuşisi Rahmanqwl Berdibay esteliginde 1988 jılı naurız ayınıñ basında Jazuşılar odağında ülken jiın bolğanın, sonda “basqa elderde Naurız jıl sayın toylanatının, bizge bwl jaqsı dästür qaşan keletinin” jiınğa qatısıp otırğan Özbekäli Jänibekovten swrağanın, onıñ “birden qoldağanın” jazadı.

Jazuşı Ğabbas Qabışev esteliginde Özbekäli Jänibekov Naurız merekesi jaylı sol kezdegi baspasözde jii jariyalanğan zertteuler men publicistikalıq materialdarmen tanıs boldı dep sanaydı. Keyin bwl bastama Qazaqstan kompartiyası ortalıq komitetindegi talqılaular kezinde Özbekäli Jänibekovtiñ wyımdastıruımen qoldau tapqanın aytadı.

Naurız merekesiniñ jañğıruı jaylı Özbekäli Jänibekovtiñ 2011 jılı şıqqan tañdamalı şığarmalar jinağında da aytılıp, joğarıdağı estelikterge wqsas jayttar qısqaşa bayandalğan.

“Naurız” merekesi osılayşa 1988 jılı alğaş ret Almatı qalası men Almatı oblısınıñ Jambıl audanında ülken halıqtıq meyram retinde ötkizildi” dep jazadı Özbekäli Jänibekov esteliginde.

​1989 jıldan bastap “Naurız” Qazaqstannıñ barlıq oblıstarında jappay atala bastadı. 1991 jılı naurızdıñ 15-inde Qazaq SSSR prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ jarlığı şığıp, “Naurızdıñ 22-si – halıqtıq mereke “Naurız meyramı” bolıp jariyalandı. Jarlıqta “Halıq deputattarınıñ jergilikti sovetterine klimattıq jağdaylardı eskere otırıp halıqtıq mereke – Naurız meyramın ötkizu künin öz betimen belgileu wsınılsın; respublika jwrtşılığınıñ 1991 jılı naurızdıñ 16-sı men säuirdiñ 16-sı aralığında “Tabiğat jarasımı” aylığın ötkizu jönindegi iniciativası qoldau tapsın” dep körsetilgen.

Irandağı köne dästürden bastau alatın Naurız meyramı qazaq ortasında “Wlıstıñ wlı küni” degen atpen de tanılğan. Kün men tün teñeletin mezgilde toylanatın bwl merekeni siz qalay qarsı alasız? Qanday ejelgi ğwrıptardı bilesiz? Pikir qosa otırıñız.

Azat Europa / Azattıq radiosı