Şarqi Türkistan Respubilikası Turalı Ne Bilemiz?
kerey.kz
Jalpı saraptama
(Eşbir jerde estimegen derektermen bayandaladı)
Eger tarixqa qızıqpasañız, jaña derek estudi qalamasañız nemese uaqıtıñız bolmasa bwl saraptamanı oqu sizge “xaram” boladı )))
Qazaqstan tarixşılarına endi-endi üyrenşikti taqırıpqa aynala bastağan Şıñjañ tarixındağı “Şarqi Türkistan Respubilikası” turalı şındıqtı jwrt asa köp bile bermeydi.
Eki ret qwrılğan “Şarqi Türkistan” uaqıtşa ükimeti turalı ne bilemiz?
Älqissa…
Birinşi retki Şarqi Türkistan ükimeti 1933-jılı Qaşqarda qwrıldı. Ükimet nebäri üş ay ömir sürdi de Altışaharğa qaşıp bara jatqan Dwñğan (xuiyzular) äskeri jağınan qwladı. Bir jağı ükimetti qwruşılardıñ özi satıp ketip tındım boldı. Asa köp eşkim bwnı bile bermeydi. Gansu, Cinxay dwñğandarı Şıñjañğa basıp kirip “qazaq-wyğırmen birlesip koalecion mwsılman ükimetin qwramız” dep Ürimji qıtayların qorşauğa aladı. Qwljadan Jañ Pinyuan da oraydı igerip Ürimjini kün batar jaqtan soqqılaydı. Şıñjañdağı qıtay biligi osılay därmensiz küy keşip jatqan twsta Qaşqariyada “Şarqi Türkistan Respubilikası” jariyalanadı. Memlekettiñ äskeri qaru-jarağı men sayasi aqılşısın Mäskeu özi qamdap beredi. Qaşqardağı ükimetke jötkelgen sovet qaruı men sayasi aqılşıları büginge deyin aşılmağan sırlı küyi qalıp baradı. Auğanıstan ämirşileri Qaşqarğa äskeri kömek jiberip barınşa qoldadı. Ol kezde Angliya jaq Auğan men Tibet eki betti asıp Qaşqariyanı qılğuğa dayın-dı. Sovet Auğan ämirşisi arqılı Qaşqariyağa kömek bergizip Angliyanıñ Qaşqariyadağı ıqpalın älsiretpek boldı ma, qazirşe eşkim saraptay qoyğan joq. Qaşqariyadağı Şarqi Türkistandı ekinşi jaqtan qoldap kömek körsetken el-Moñğoliya. Sol twsta Japoniya Şıñjañğa şolğınşı jiberip “tamır” basıp jatqan-dı. Maqsat Osman memleketin qırıq jıl bilegen swltan Äbdülqamit-tiñ nemeresin Qaşqariyağa äkep ükimet qwru, sol arqılı qıtaydıñ küşin älsiretu-di. Manjuriya proektisin qabıldap Cin xanı bala Pu I-di Manjuriya basına äkelgeni ispetti. Mäskeu Japonnıñ bwl jobasın biledi, sondıqtan özi tikeley aralaspay Moñğoliyanıñ qolımen öñirdegi Japon ıqpalın älsiretpekke wmtıldı. Qoş, Sovet Moñğoliya arqılı Qaşqar, Qwmılmen astırtın baylanıs jasap 33-jılı Bayan Ölgiy-den birqanşa qazaqtı sayasi keñesşi qılıp astırtın jiberedi. Moñğoliya arqılı baylanısqa şıqqan Mäskeu 50-den astam Şarqi Türkistannıñ oquşıların Moñğoliya ortalığı Wlanbatırğa äskeri oquğa attandıradı. Olardıñ arasında jwrtqa äli beymälim qazaqtar da bar-dı. 30-jıldardağı osı oqiğa turalı Qazaqstan tarixşıları äli auızğa ala almay keledi. Atalmış Wlanbatırğa (Moñğoliyağa) attanğan oquşılardıñ köbi sol küyi qayta almay qaldı. Öytkeni, Qaşqardağı Şarqi Türkistandi Mäskeu olardıñ öz qolımen astırtın jayrattı. Sosın, Wlanbatırdağı älgi oquşılardı İbir-Sibirge sürginge aydap jiberdi. Sol Sibirdegi sürginnen qaşqan qazaqtar 1951-jılı äreñ degende Altaydağı eline oraladı da Gansu, Cinxayğa auğan soñğı köşpen ilesip köş jolında qaza taptı. Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan ükimetin özderi satıp ketkenin biz bayandadıq, sol ükimetti qoldap qıtay biligine qarsı köterilgen qazaqtardı Mäskeu Ürimjidegi Qıtay ükimetpen birlesip jazaladı, tipti arnayı sovettiñ äskeri bazasın Qwmılğa äkep köşirip qazaqtardı üş jaqtan qıspaqqa aldı. Bwnıñ soñı qazaqtardıñ Gansu, Cinxay, Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa köşuine aparıp soqtı. Bwnı biz bwğandeyin de bayandağamız. Keşegi “El bastağan Elisxan” attı ğılmi konfrnacsiyadağı qazaq köşiniñ tüp-törkini osı oqiğalardan bastau aladı. Birdi aytıp birge ketip baramız, äñgimemizdiñ özegi bolğan “Şarqi Türkistan” taqırıbına qayta oralayıq. 
1933-jılı qwrılıp nebäri üş ayday ömir sürgen Qaşqardağı Şarqi Türkistandı qwlatuğa astırtın jiberilgen Mäskeudiñ arnayı adamdarınıñ biri I.Mononov bolsa, ekinşisi A.Qasmi edi. I.Mononov Mäskeuge adal qızmet etip Qırğızstandağı sovetke bağınbağan “tau qırğızdarın” ükimetke bağındırıp berude qwpiya köp eñbek etti. Sodan Mäskeu onı astırtın Qaşqariyağa jiberip Qaşqariya qırğızdarın añdıtıp qoydı da, Qaşqardağı ükimetti qwlatqan soñ onı Qwljağa jiberip Qwljadağı ataqtı “Qazaq-Qırğız Mädeni, Ağartu” wyımınıñ törağası qatarına kirgizip qoydı. Bwl bolaşaqtağı ekinşi Şarqi Türkistan proektisiniñ aldın ala dayındığı edi. I.Mononov İle ualayatında jürip astırtın Mäskeuge jwmıs jasadı. Söytip ol sol eñbegi “janıp” ekinşi Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ äskeri generalı därejesine deyin köterildi. Endi A.Qasmi turalı aytamız. A.Qasmi Qaşqarda qwrılğan Şarqi Türkistan Respubilikasın astırtın qwlatuğa qwpiya jwmıs atqarğan soñ Mäskeu “eñbegin” eskerip onı aldımen Qwljağa sosın Ürimjige astırtın jiberedi. A.Qasmi Qwljada jürgende İle ualayatı ziyalılarınıñ jappay twtqındalıp jatqan twsı edi. Ol Ürimjige jötkelip barğanda Ürimji türmesi qazaq ziyalılarına tolıp aldı qala şetinde topıraqqa kömilip jattı. A.Qasmi bolsa türmege tamaq tasuşı keyipke kirip “aspaz bala” bolıp jwmıs istedi. Söytip Mäskeuge aqparat joldap “eñbek” körsetti. Mäskeu onıñ “mañızdı eñbegin” der kezinde oñ bağalap onı Ürimjidegi päle-qazadan aman saqtap, wşaqqa mingizgen küyi Qwljağa aparıp nebäri birer aydıñ soñ Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimetiniñ prezidenti qılıp saylap qoydı. A.Qasmidıñ Ürimjide “apsaz bala” bolıp jürgenine eki silteme siltep qoyaiın. Biri, B.Şaxidi, öziniñ “新疆五十年” attı esteliginde “A.Qasmidi Ürimji türmesinde otırğanımda kördim, tamaq tasıp, betime qarap kületin bala edi, keyin ortalıq ükimet pen Qwljadağı ükimet kelissöz ötkizgende älgi aspaz bala prezident bolıp kelipti” dep aytıp qaladı. Ekinşi silteme, Ürimji türmesinde qazaqtar aspaz bala A.Qasmidi “tamaqtı mol sal” dep artınan tebetin bolsa kerek, sondağı A.Qasmidi tepken bir qazaq keyin D.Sügirbaevpen Altay uäkili bolıp Qwljadağı ükimet prezidentiniñ qabıldauına barsa, prezident dep jürgeni älgi “aspaz bala” bolıp şığa keledi. Birdi aytıp birge ketip baramın, Şarqi Türkistan Respubilikasın aytayın. 
Ekinşi retki Şarqi Türkistan Respubilikası 1944-jılı Qwljada qwrılğan. Ükimet bir jarım jıldan soñ özi qwrğan Şarqi Türkistan respubilikasın özi qwlatıp arnayı qarar qabıldap “Üş Aymaq Uaqıtşa Ükimeti” dep özgertedi. Jä, endi osı eknşi Şarqi Türkistan qalay qwrıldı sonı bayandaymın.
Bwl Şarqi Türkistan Respubilikası eñ äueli Mäskeude proekti retinde jobalandı, sosıñ äuel basta Almatı irgesinde qwrıldı. Almatıda qwrılğan soñ bwl ükimetti Qaşqarğa jötkeymiz be, Älde Altayğa jötkeymiz be, joq älde Ürimjige jötkeymiz be-,dep köp talqığa saldı. KGB tıñşıları Ürimjiden, Altaydan, Qaşqardan ärtürli aqparat jiberip sol jaqtıñ bolıp jatqan situacsiyasın der kezinde bayandap twrdı. Mäskeudiñ strateg sayasatşıları oylana kelip Almatıdağı atalmış ükimetti Qwlja qalasına jötketti. Endi sizderge Mäskeudiñ Şarqi Türkistanı Qwljağa jötkelmey twrğanğa deyingi Şıñjañ Qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik axualın bayandap bereyin, asıqpay tıñdañızdar…
1933-jılı Gansu, Cinxay dwñğandarı (xuiyzular) Ürimjini qorşap alğanın, İle ualayatınan Jañ Pinyuan da oraydı jibermey Ürimjiniñ batıs jağınan soqqılağanın joğarda bayandadım. Osı twsta Mäskeu 180 gradus teris aynalıp Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistandı astırtın joyğızıp, qorşaudağı Ürimjige Tarbağatay Baqtı arqılı 1933-jılı 2 mıñnan astam tankili äsker jiberedi. Ol kezde Ürimjide Gansu qıtaylarınıñ sayasi oligarxı ayaqtap, bilik Manjuriya oligarxı Şıñ Şısay-ğa ötken-di. Şıñ Şısay bolsa Japoniyada äskeri tärbie alğan Manjuriyalıq. 30-jıldarı Japon Şıñjañnıñ jaña proektisin jobalağanda onı özderine barınşa tartqan-dı. Biraq, Şıñ Şısay Japonmen naqtı qanday baylanıs jasadı, qazirşe belgisiz. Ol 1933-jılı Ürimjide äskeri töñkeris jasap Şıñjañdı 17 jıl bilegen “YUn' Nan klonı” men 5 jıl bilep oynaq salğan “Gansu klonın” qwrtqanı şın. Qwrta salıp ornına Japonda birge oqığan sıbaylastarın äkep tökti. Däl osı twsqa kelgende onıñ Ürimjidegi Ükimeti “mwsılman memleketin” qwramız degen Dwñğandar men İlelik Jañ Pinyuan-niñ qorşauında qaladı. Şıñ Şısay üşin Japonnan kömek swrauğa ülgirmeydi, ortalıq Gomin ükimetimen (Nan Kindegi) baylanıs jasau mülde mümkin emes, öytkeni ortalıq bilik saylağan Şıñjañ oligarix-klondarın qırıp saldı. Ol üşin bir jol bar, ol-Sovet Odağı. Şıñ Şısay lezde Mäskeuge jedelxat joldap “qorşaudan qwtqarsa” bolğanı Mäskeu qalağan kelsimge oylanbastan kelisemin dep Stalinmen şartqa otıradı. Stalin 2 mıñ saylauıttı äsker, onşaqtı tank kirgizip Ürimjini qorşağan ortalıq Gomin ükimetiniñ (Nan Kindegi) äskerin tas-talqan qıladı. Soğıstan qaşqan Dwñğandar Qaşqariyağa şeginip ondağı Şarqi Türkistannıñ şaq-şälekeyin şığaradı. Şarqi Türkistannıñ qwlauında “eñbek” siñirgen “kösemder” Ürimjige kelip iri mänsap aldı. Onı joğarda bayandadım. Osı twsta qazaqtar eki sayasi tañdau jasadı dep bir jıl bwrın bir maqala jazğamın. Biri-Ş.Kögeday bastağan Şıñ Şısay biligin qoldauğa mäjbür bolğan basım qazaqtar men anti-Şıñ Şısayşıl jäne ortalıq bilik oligarxına süyenip Şıñ ükimetin qwlatpaq bolğan Elisxan bastağan az sandı qazaqtardıñ Gansu, Cinxay provincsiyasına köşken tobı. Amal qanşa, keşegi “El bastağan Elisxan” attı ğılmi konferancsiyağa qatısa alğan bolsam tolığımen bayandap berer edim. Bwnı tolıqtırıp keyin bayandayın. Endi, Şıñ Şısay biligin qabıldağan qazaqtar turalı bayandaymın.
Qazaqtar Şıñ Şısay biligin qabıldap Mäskeuge bir taban jaqındağan soñ Ürimjide twñğış kezetki “Qazaq-Qırğız qwrıltayı” şaqırıldı. Qwrıltayğa Şıñjañnıñ tükpir-tükpirinen 300-den astam delegat keldi, jaña qararlar alındı. Uaqtı kelgende bwl qwrıltaydı Orınbordağı “Qazaq-Qırğız Siez'd”-men baylanıstırıp, salıstırıp jaña saraptamalıq post jazayın.
Qwrıltaydan soñ:
Ürimji, Altay, Qwlja, Şäueşek qalalarınan wlttıq qazaq teatri, klub, pedekogikalıq oqu ornı qwrıldı;
Är qazaq auılı, okurgi, audanı men eldi-mekeninde jüzdep jaña mektep aşıldı, on mıñnan astam oquşı mektepke kirdi;
Ürimji, Altay, Qwlja, Şäueşekte qazaq basılımı qwrılıp qazaqşa gazet-jurnal, kitaptar taradı;
Wlttıq önerkäsip örkendedi, şağın käsipodaq qwrılıp jün fabrikası, teri öñdeu fabrikası qwrıldı, tau şağılıp jol tüsti, qalada isker qazaq jwmısşı tabı payda boldı;
Qala äkimi, Aymaq gubernatorı, audan äkimi, mıñbası, tb jaña QAZAQTIÑ SAYASI ELITA JÜYESİ qalıptastı, qarmağında 300-500 kisilik äskeri bar qarulı twlğalar payda boldı;
Taşken, Almatı, Zaysan asıp oqığan qazaqtar sanı jüzden astı. Olar şeteldiñ ädebi, mädeni ülgi alıp keldi;
Qazaq demografiyası arttı, san men sap ösimi joğarladı. Qalalasu, otırıqşı dağdığa betbwru köbeydi. Toğan qazıp, egis suaru örkendedi, qazaqtar jappay jer ielendi;
t.b
Qısqa tört-bes jıl işinde jüz jılda bolmağan ruxani, mädeni, ağartu jañğırığı jürildi. Bwl bolaşaq QAZAQ MEMLEKETTİLİGİNİÑ anıq äri ayqın körinisi edi. Osılay kete berse Qazaqtar wlttıq memleket qwruğa degen swranıstı arttıra beredi. Qaytpek kerek? soñı Mäskeu KGB-sımen birlesken qıtaydıñ sayasi tazalauına apardı. 1937-jıldan bastap quğın-sürgin bastaldı. Quğın-sürgin üş ob'ektini negiz etti:
Alaşpen sıbaylas bolğandar;
Japon sıbaylastarı;
Osıman sıbaylastarı;
1937′de bastalğan sayasi nauğan tabanı kürektey bes jıl jalğasıp 1942-jılğa kelgende 30 mıñnan astam adamğa delo aşqan. Jüzden astam qazaq tiridey kömilgen, mıñnan astamı atılğan, tb Osı bes jılda qazaqtıñ el bastağan kösemi, söz bastağan şeşeni, qol bastağan batırı derlik türmede öldi. El iesiz qaldı…
Osı twsta Mäskeu Almatıda qwrılğan Şarqi Türkistandı qayda jötkeu mäselesin aqıldasıp jattı. Ol kezde Altayda wlt-azattıq töñkerisi 1939-jılı tuılıp köterlis birşama mığımdanıp qalğan-dı. Mäskeu KGB arqılı jetken aqparatı boyınşa “Şarqi Türkistan” proektisin Almatıdan Altayğa jötkep, Altayda respubilika ortalığın qwruğa bolmayı dep şeşti. Sebep:
Şıñjañdağı 500 mıñ qazaq ükimet qwrsa Moñğoliya qazağımen birigedi, bwl tiimsiz;
Şıñjañda Qazaq qarulı ükimeti qwrılsa olar Qazaq SSR-ğa ıqpal jasamay qoymaydı, bwl sovetke tiimsiz;
Sol sebepti Mäskeu:
Şarqi Türkistannıñ negizgi biligi (äkimşilik, äskeri, ekonomika) qazaqtan bolmau kerek;
Qıtaymen arada sayasi blok qalıptastırıp, onı Nan Kin biligimen aqıldasa şeşu kerek. Negizgi kelissözge deyin Şıñjañdı “şarqi türkistan” proektisimen alday twru kerek;
Sonımen qazaq ziyalıları, atqa minerleri, ruxani kösemderi jappay türmede jatqan twsta Qwljada ekinşi retki Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası 1944-jılı bir-aq künde qwrılıp şığa keldi. Sol jılı İle ualayatı qazaqtarı wlt-azattıq köterilisin bastağan edi. Mäskeu köterilstiñ şınayı kösemderin jaumen şırğalap oqqa qamap öltirse, birin artınan atıp közin joydı. Köterilis bastağan İle Ualayatı töñkerisşileriniñ birde bireuine sayasi tizgin bermey tipti köterilis jasap qan tökken qazaqtardı auıldarına qaytarıp ornına örimdey jas balalardı aladı. Uaqıtşa qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ qwramındağı on eki adamnıñ jalğız bireui ğana qazaq boldı (malşaruaşılığı ministiri). Qalğanı derlik Mäskeu KGB-nıñ saylağan adamı boldı. Qazaq-Qırğız Qwrıltayı, Aqsaqaldar keñesi nemes 30-jıldardağı ağın suday arındı qazaq intellegencsiyasınıñ şoğırı bwl iske aralasa almadı, öytkeni ayaq-qolı baylauda, bası aydauda boldı.
Nebäri bir jarım jıl (1944-1946) ömir sürgen Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası kürdeli twlğalardan qwraldı. Tipti qazaq xalqı bwrın soñdı estip körmegen “twlğalar” payda boldı. Olardı qazaq xalqı dala demokratiyası jolımen saylamadı, olardı- Mäskeu konsuldıq jwmıs arqılı saylap, bekitip otırdı. Olar öz funkcsiyasın ötep bolğan soñ 1946-jılı “Şarqi Türkistan proektisi” mindetin tamamdap “Üş Aymaq Uaqıtşa Ükimeti” degen atpen älgi joğarıda aytılğan ASPAZ BALA-ğa tapsırıp ketti…
Jalğası bar…
Eldes Orda
Pikir qaldıru