|  | 

Suretter söyleydi

Şıñjañdı Tanıstıru

47355515_1249657935197791_2677080032156844032_n“Şıñjañdı Tanıstıru” (新疆介绍) attı bwl kitap 1949-jıldıñ qazan ayında jarıq körgen eken. Kitapta Qazaqtar men Moñğoldardı basa tanıstıruğa män beripti. Kitapta Qazaqtardı arnayı suretimen (atqa mingen, tımaq kigen) beruin men mınaday jağınan tüsindiremin:

Birinşi sebep, qazaqtardıñ qolında jappay derlik qaru boldı; Mısalı, 1944-45 jj Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimetine qarastı 30 mıñnan astam Wlttıq Armiyanıñ keminde 90 payızı Qazaqtardı qwradı. Qazaq äskerlerin Qazaq SSR-dan qwpiya kelgen ekinşi dünie jüzilik maydanda soğıs körgen oficerler men äskeri mamandar arnayı äskeri jattığudan ötkizgen. Manas özenindegi kelsimşarttan soñ jüzden astam äskeri mamandar Qazaq SSR-ğa qaytıp ketti. 47508840_1249658031864448_2997245384234893312_n

Ekinşisi, 1944-jılı Qwljada Şarqi Türkistan ükimeti men Wlttıq Armiya qwrılğan soñ uaqıtşa ükimet qwramına kirmey qalğan Qazaq ualayatı Nan Kin ükimetiniñ qorğanıs ministirliginen arnayı qaulı şığartıp Tiyan Şan' baurayındağı toğız Qazaq audan-okurgi derbes Qazaq Polk'n qwradı jäne Qazaq polk'niñ Manas, Qwtıbi, Sanjı, Mi Çuan', Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı qazaq audandarında äskeri bölimşelerin aşadı. Qazaq Polk'ne Nan Kinde (南京), Lan' Jouda (兰州) jäne Dixua (Ürimji) oficerler kolledjinde äskeri, sayasi bilim alğan jas qazaq mamandarın qoyadı. Bwl Polk'ti Nan Kindegi qorğanıs ministirligi qarjılandıradı. Äsker qwramında mıñdağan qazaq jastarı äskeri qatañ tälim aldı. Ökiniştisi, bwrınğı Älip, Elisqan eli Barköl, Qwmıl öñiriniñ qazaqtarı Tibet asıp ketkendikten ol öñirlerde äskeri quat küşter belsendi bolmadı. Bwl qarulı äskerler Qwljadağı Wlttıq Armiyadan bölek-ti. Biz osı künge deyin Qwljadağı uaqıtşa ükimet qwramındağı Qazaqtar turalı aytıp keldik de Tiyan Şan' öñirindegi Qazaqtıñ derbes polk' turalı asa köp män bere almay keldik.

Üşinşisi, Qazaqtar 1939-jıldan bastap wlt-azattıq köteriliske kiriskendikten, olardıñ qan maydandağı ON JILDIQ äskeri tajiribesi bardı. On jıl boyı at üstinde mıltıq asınıp, tüyeniñ örkeşin jastanıp otşaşar (Pulemet) şaqıldatqandıqtan äskeri taktikası birşama joğarı edi. Tipti oqtı ünemdeu üşin qatar kele qalğan eki jaudı bir oqpen atıp ülgiretin. Bwnıñ barlığı ON JIL boyı tolassız qan keşken tağdırdıñ özi silağan erlik pen öner-di. Joğardağı kitapta bwl faktiler eskerilgeni dwyım jwrtqa jasırın emes. 47166612_1249657998531118_4616974488968364032_n

Wzın sözdiñ qısqası 1949-jılı Qıtay Şıñjañ öñirinde 500 mıñnan astam qazaqtar ömir sürdi, onıñ 50 mıñdayı qolına qaru alıp at üstinde soğısa alatın dayın twrğan äsker-di. Jäne olardıñ qolındağı qaru Sovettiñ Europa maydanınan qaytqan ozıq qaruları edi. Key qarular Nan Kin ükimetine Aqş-tan engizildi. Osınşama qarulı qazaqtıñ ara-jigin aşu üşin xalıqaralıq wyımdar at töbelindey az qazaqtı kürdeli sayasi tañdau jasatıp qısqa uaqıttıñ işinde jik-jikke böldi. Sonıñ kesirinen sonşama qarulı qazaqtar derbes äskeri quatınan, derbes sayasi tañdau erkinen ayrıldı. 1949-jılğı Şıñjañ turalı kitap däl sol twstağı “Qazaq Qaupin” eskere otırıp tanıstırğan ispetti. “qazaq degen osınday, atqa minedi, tımaq kiedi” dep suretimen körsetip twrğanday. Öytkeni kitaptı jay adamdar emes Şıñjañğa jañadan ükim etuşi partiyanıñ äskeri öndiristik divizyasınıñ Şıñjañ axualın baqılap-basqaruşı arnayı organı jağınan jinaqtalğan. Demek olar Şıñjañda naqtı kimder qauipti ekenin jaqsı biledi degen söz.

Eldes Orda

Related Articles

  • Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

    Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

    Rid STENDIŞ Resey prezidenti Vladimir Putin (oñ jaqta) elge saparmen kelgen qıtay generalı Çjan YUsyamen qol alısıp twr. 2017 jıl. Ötken aptanıñ ayağında Qıtaydıñ Ortalıq äskeri komissiyası törağasınıñ orınbasarı qızmetinen äri Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşeliginen bosatıldı. Äskeri basşılıqtağı mwnday joğarı şendi twlğanıñ ornınan alınuı Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı josparına, AQŞ-pen bäsekesine jäne aymaqtağı twraqtı oyınşı retindegi röline qatıstı birqatar swraq tuğızıp otır. 24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

  • Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında

  • Alaştıñ beymälim beynesi tabıldı

    Alaştıñ beymälim beynesi tabıldı

    Quanıştı, süyinişti jañalıq! Alaştıñ beymälim beynesi tabıldı Arma, qadirli oqırman! «Iskrı» jurnaldıñ 1907 jılğı bir sanında qazaq qayratkerleriniñ bizge beymälim beynesi saqtalğan. Ayta keteyik, «Iskrı» suretti jurnalı 1901-1917 jıldarı «Russkoe slovo» gazetiniñ qosımşası retinde şığıp twrğan. “Dumadağı mwsılman frakciyası” dep atalatın suretti habarda patşalıq Resey qwramındağı mwsılman deputattarınıñ beynesi körsetilgen. İşinde dumağa müşe bolğan qazaq deputattarı da bar. Atap aytsaq tört tarihi twlğanıñ beynesi saqtalıptı: Birinşi suret: M. Tınışbaywlı, Jetisu oblısı; Ekinşi suret: B. Qarataywlı, Oral oblısı; Üşinşi suret: A. Birimjanwlı, Torğay oblısı; Törtinşi suret: Ş. Qosşığwlwlı, Aqmola oblısınan. Wlıstıñ wlı merekesi qwttı bolsın! Eldes ORDA 19.03.2025

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: