1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı.

Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen alğaşqı saylau». Saylaudan keyin köp wzamay bol'şevikter bilikti küşpen tartıp alğan soñ bwl process toqtap qaldı.

ALAŞ ORDANI QWRU 

1917 jılı Reseydegi aqpan töñkerisinen keyin patşa ökimeti qwlap, bwrınğı Resey imperiyasınıñ aumağında ärtürli sayasi küş payda bola bastağanda qazaq oqığandarı birigip, qazaq jeriniñ biligin qolğa aluğa tırıstı. Sol jılı qaraşada jariyalanğan «Qazaq» gazetiniñ «El qorğau» dep atalatın ündeui bwl oqiğalardı bılayşa sipattaydı:

«Qazaq orısqa qaramay twrğan şağında el basına dau kelse, halıq qwqığın qorğaytın bileri bolğan, elge tier jau bolsa, halıqtıñ mal-mülkin, jer-suın qorğaytın batırlarına ergen azamattarı bolğan. Rossiya qol astına kirip, qoltığına tığılıp, panalağannan keyin bizdiñ qwqıq, mal-mülik, jer-suımızğa, Rossiyanıñ özi bolmasa, basqalar batıp tie alğan joq…. Qazirde bizge basıñdı, mal-mülik, jer-suıñdı qorğama dep tiyatın Rossiya joq, pana bolıp qorğarlıq Rossiya da joq».

Alaş Orda tarihın zertteuşi Mämbet Qoygeldi osı bir alasapıran kezeñ turalı «Bükil imperiyanı qamtığan sayasi twraqsızdıq jağdayında sol twstağı Orınborda şoğırlanğan qazaq oqığandarı özara keñes qwrıp, kezek küttirmeytin wlttıq mäselelerge baylanıstı bir twjırımğa kelu üşin jalpı qazaq s'ezin qwru turalı şeşim qabıldap, onı wyımdastıru isin bes adamnan twratın komissiya moynına aldı» dep jazadı.

Avtordıñ aytuınşa, «s'ezde Wlt keñesin qwru kerek. Onıñ är oblısta bölimi bolarğa kerek. Wlt keñesine halıq senimdi adamdarın saylap, is jürgizbek kerek» degen bastama 1917 jıldıñ qaraşa ayında jii köterilgen.

- Söytip, 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-inde Orınborda qazaq-qırğız s'ezi aşıldı. Oğan Qazaqstannıñ barlıq oblıstarınan, odan tıs jerde twratın Altay guberniyası men Samarqand oblısınan jäne Qırğızstannan barlığı 82 ökil qatıstı, – deydi zertteuşi Mämbet Qoygeldi.

Osı s'ezde qazaq-qırğız avtonomiyasın «Alaş» dep atau, miliciya qwru, oqu bilim, wlt qazınası, müftilik, sot, azıq-tülik mäselesi jäne Wlt keñesin saylau mäselesi kün tärtibine qoyılğan.

BÄSEKELES ŞAQIRU

Alaş tarihın zertteuşiler s'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Älihan Bökeyhannıñ bedeli qazaqtıñ özge oqığandarınan joğarı ekeni talas tudırmağanın, soğan qaramastan Wlt keñesi törağalığına jalğız öziniñ dauısqa tüsudi qalamağanın aytadı.

Alaş orda jetekşisiniñ ömiri men şığarmaşılığın zertteuşi Swltanhan Aqqwlı Älihan Bökeyhan Wlt keñesi törağalığına özimen birge dauısqa tüsu üşin sol kezdegi Bökey ordasınıñ sıylı adamı, aqın Şäñgerey Bökeevti arnayı şaqırğan dep sanaydı.

- Ol turalı Nwğıman Manaevtıñ 1933 jılı Qızılordada jarıq körgen kitabında aytılğan. Älihan Bökeyhan 1917 jılı «qazaq s'ezin ötkizuge dayındalsın, Bökey Ordasındağı Şäñgerey Bökeev jinalıs ötkizip, s'ezge delegat bolsın, keyin Wlt keñesiniñ törağalığına dauısqa tüssin» degen habar jibergen. Şäñgerey Bökeevke sälem jetpey qalğan, – deydi ol.

Tarihi derekterde Älihan Bökeyhannıñ Bökey Ordasınan Baqıtkerey Qwlmanovtı da saylauğa şaqırğanı körinedi. S'ezd soñında Wlt keñesiniñ törağalığına Älihan Bökeyhannan özge Baqıtkerey Qwlmanov pen Aqmola öñirinen Aydarhan Twrlıbaev wsınılğan. Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıs tilderi fakul'tetin bitirgen Baqıtkerey Qwlmanov osı s'ezd töralqasınıñ törağası bolğan.

S'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Sankt-Peterburg universitetiniñ zañ fakul'tetin bitirgen Aydarhan Twrlıbaev Aqmola oblıstıq qazaq komitetiniñ törağası, Alaş orda Wlt keñesiniñ müşesi bolıp saylanğan.

- Bwl ekeui de Memlekettik dumada deputat bolğan, olardı Älihan Bökeyhan jaqsı tanığan. Älihan Bökeyhan jalğız tüsse de, saylanar edi, biraq ol avtonomiyanıñ, eldiñ basşısı demokratiyalıq dästürmen saylanğanı dwrıs dep sanadı. Söytip eki ese köp dauıspen saylandı, -deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi jalpıqazaq s'ezine kelgen 43 delegat sol kezdegi Bükilreseylik qwrıltay jiınına delegat bolıp saylanğandar, sondıqtan bwl s'ezdi legitimdi s'ezd, Älihan Bökeyhandı Alaş ükimetiniñ zañdı jolmen saylanğan legitimdi basşısı deuge tolıq negiz bar dep sanaydı.

Alaş orda tarihın zertteuşilerdiñ biri Bolat Mürsälim de osı pikirdi qostaydı. Onıñ sözinşe, Älihan Bökeyhan özin «kösemmin, wlttıñ köşbasşısımın» dep sanamağan.

- Älihan Bökeyhannıñ «tiri jürsem, qazaqqa qızmet qılmay qoymaymın» degen sözi bar, bwl – iştey jauapkerşiligi. «Törağa men boluım kerek, men ğana bilik basında boluım kerek» dep aytpağan. Sondıqtan onıñ bedeldi azamattardıñ bärin saylauğa tüsuge şaqıruı köz aldau üşin jasaldı dep oylamaymın, – deydi ol.

«ÄLIHAN AYTTI, BİZ KÖNDİK» DEGEN BOLĞAN JOQ»

Tarihşı Mämbet Qoygeldiniñ zertteuinde «Wlt keñesiniñ törağasın saylau kezinde Älihan Bökeyhan – 40, Baqıtkerey Qwlmanov – 19, Aydarhan Twrlıbaev 20 dauıs aldı» dep jazadı.

Zertteuşiler Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ aytuınşa, dauıs qorıtındıları turalı s'ezdiñ hattamasınan özge, dauıs beru procesiniñ qalay ötkeni jaylı jazba derekter joq.

«Älihan Bökeyhannıñ bedeli zor bola twra Baqıtgerey Qwlmanovtıñ 19, Aydarhan Twrlıbaevtıñ 20 dauıs alğanı – saylaudıñ tartıstı ötkenin bildire me?» degen Azattıq tilşisiniñ swrağına Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ jauaptarında qayşılıq bayqaldı.

- Qazaq oqığandarı arasında ruğa, jüzge, jerge bölinuşilik bolmağan edi. Biraq törağa saylağanda añğarılğanday boldı. Aqmola oblısınan saylanğan delegattar Aydarhan Twrlıbaevtı, al batıs öñirden kelgender Baqıtgerey Qwlmanwlın qoldağan siyaqtı. Biraq bäribir Älihan Bökeyhanwlı köp dauıs aldı, – deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi Bolat Mürsälim bwl pikirmen kelispey, s'ezge kelgender ru deñgeyinen wlttıq deñgeyge köterilgen adamdar dep sanaydı.

- Älihan Bökeyhan bedeli zor bola twra nege 98 payız dauıs almadı? Öytkeni törağa s'ezd soñında saylandı. Onıñ aldında «Alaş Orda avtonomiyasın qazir jariyalau kerek pe, joq pa» degen mäselede tartıs küşti boldı. Delegattardıñ Jahanşa Dosmwhamedov bastağan jağı «qazir jariyalau kerek» dese, Älihan Bökeyhan jağı «keyinge qaldıra twrudı» wsındı. Bwl da [Bökeyhanwlınıñ basım köpşilik dauısın almauına] äser etken boluı mümkin, – deydi Bolat Mürsälim.

Alayda Bolat Mürsälimniñ sözinşe, avtonomiyanı jariyalaudı qoldağan, qarsı bolğan jäne qalıs qalğandardıñ eşqaysısı bir öñirden nemese bir rudan şıqqandar emes.

- S'ezde «Älihan ayttı, biz köndik» degen bas şwlğu bolğan joq. Köp mäsele qızu talqılanıp, pikir erkindigi saqtaldı, ärkim saylau qwqığın tolıq paydalandı. Balama kandidat wsınıp, saylau ötkizip tür körsetu boldı dep eseptemeymin. Sondıqtan bwl – taza legitimdi, bükil halıqtıñ erkin körsetken saylau boldı, – deydi Bolat Mürsälim.

Zertteuşiniñ sözinşe, sol uaqıttağı qazaq baspasözinde «osı saylau ädil ötpedi» degen söz bolmağan. Alaş ordanıñ s'ezinen bölek Bükilreseylik qwrıltay jinalısına saylau ötip, oğan kimniñ qalay qatısqanı, qanşa dauıstı qalay alğanı jaylı qazaq baspasözinde jii habarlanğan.

1917 jılı jeltoqsan ayında qwrılğan Alaş Orda ükimetiniñ qızmeti bayandı bolmadı. 1918 jıldıñ bas kezinde qazaq dalasında bol'şevikter küşeyip, Alaş partiyası men Alaş orda ükimetin tarattı. Alaş qozğalısına belsene qatısqandardıñ barlığı stalindik quğın-sürginge wşıradı. Alaş qozğalısınıñ jetekşisi, Alaş Orda ükimeti men Wlt keñesiniñ törağası Älihan Bökeyhan 1937 jılı atıldı.

Azat Europa / Azattıq radiosı