Qazaqstan Respublikasınıñ 

Prezidenti

Q. K. Toqaevqa

 AŞIQ HAT

 Asa qwrmetti Qasım-Jomart Kemelwlı!

Mäskeude bilim alıp jatqan, ğılımmen şwğıldanıp jürgen qazaqtıñ bir top azamatı elimizdiñ damuına, Reseyde bilim alıp jatqan qazaq jastarınıñ intellektualdıq quatın el igiligine jwmıldıruğa, älemdegi ğılım men bilimniñ jaña damu ürdisterin saraptauğa qatıstı mäseleler boyınşa özara oy bölisip, talqılap otıru maqsatında beyformaldı türde «Qazaq jolı» intellektualdıq klubı ayasına toptasqan edi. Bwğan Qazaqstannıñ Twñğış Prezidenti – Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ el jwrtşılığına wsınğan «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» jäne «Wlı Dalanıñ jeti qırı» maqalalarındağı mañızdı baylamdar erekşe serpin berdi. Osındağı jetekşi oylar men ömirşeñ bastamalardı iske asıru tetikterin payımdau bağıtındağı köptegen bas qosular men pikir alısular nätijesinde birqatar wsınıstar twjırımdaldı.

Solardıñ biri Resey Federaciyasında mekendep jatqan qandastarımızdıñ, naqtıraq aytqanda, olardıñ ana tilinen, wlttıq bolmısınan ajırap qalmau mäselesin şeşuge qatıstı wsınıs bolatın. Mwnı biz eki jıl bwrın köterip, Qazaqstannıñ Reseydegi Tötenşe jäne Ökiletti Elşisine wsınğan edik. Elşi bwl wsınısımızdı qoldap, bwl eki elge qatıstı mañızdı şara jäne eñ joğarğı deñgeyde rwqsat aludı, şeşim qabıldaudı qajet etetin is bolğandıqtan, mwnı tiisti twlğalar men orındardıñ kelisimin ala otırıp, birlese atqaru qajet dep şeşti.

Osı orayda atalğan wsınıspen Öziñizdi tanıstırudı jäne bwl mäseleniñ oñ şeşimin tabuına ıqpal etu turalı swraudı jön körip otırmız.

Öziñizge mälim, beyresmi mälimetter boyınşa, Resey Federaciyasında 1,5 (bir jarım) millionnan astam qazaq meken etedi. Resey Federaciyasınıñ Memlekettik statistika federaldıq qızmetiniñ (Federal'naya slujba gosudarstvennoy statistiki RF)2010 jılğı halıq sanağınıñ körsetkişinine süyensek,olardıñ sanı – 647 mıñ adam. Negizgi şoğırlana qonıstanğan öñirleri boyınşa, Astrahan' oblısında – 149 415, Orınbor oblısında – 120 262, Ombı oblısında – 78 303 jäne Saratov oblısında – 76 007 adam jäne t.b.Reseydegi qazaqtardıñ jalpı sanına qatıstı mwnday alşaqtıqtar joğarıda atalğan halıq sanağında qazaqtardıñ twrğılıqtı öñirlerine oray altaylıqtar, qosağaştıqtar dep birneşe wlt retinde atalıp ketuine baylanıstı bolsa kerek.

Sovettik kezeñde Reseyde 200-dey qazaq mektebi bolğan edi. 1966 jıldan bastap qazaq mektepteri orıs mektepterine auıstırılıp, qazaq tili birqatar mektepterde tek fakul'tativtik pän retinde ğana oqıtıldı. Soñğı kezde Resey Federaciyasında Altay öñirinde jalğız ğana qazaq mektebi jwmıs istegen edi. Tayauda bwl mektep te jabıldı. Sonımen qazirgi kezde Reseyde birde-bir qazaq tilinde bilim beretin mektep joq. Al qazaqtar şoğırlana qonıstanğan birqatar öñirlerdiñ key mektepterinde qazaq tili işinara tek fakul'tativtik pän retinde ğana ötiledi. Sondıqtan Reseyde twratın bir millionnan astam qandastarımızdıñ ana tilinen ajırap qalu qaupi kün ötken sayın küşeyip baradı.

Reseyde mekendep jatqan qazaqtardıñ birli-jarımı bolmasa, tüp köterile elge oralmaularınıñ bir sebebi jäne bastısı – olardıñ (irredentter) bayırğı öz ata qonıstarında otırularına baylanıstı. Atamekenniñ qazaq üşin qanday qadirli ekenin jäne odan irge ajıratudıñ oñay emestigin Öziñiz jaqsı bilesiz ğoy. Sondıqtan bizdiñ aldımızda Reseydegi qazaqtardıñ, äsirese jastarınıñ twrğılıqtı jerlerinde ana tili men ata dästürinen alşaqtamaytınday jolın qarastıru, jönin tabu ayrıqşa özekti mindet, tağdırşeşti mäsele bolıp twr.

Öziñizdiñ juırda Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti retindegi Resey Federaciyasına jasağan resmi saparıñızda da eñ joğarğı deñgeyde ötken ekijaqtı kelissözder barısında osınau bilim mäselesi söz boldı. Resey Federaciyasınıñ Prezidenti Vladimir Putin ekijaqtı ğılımi-mädeni baylanıstardı tereñdetip, bolaşaqta Qazaqstanda reseylik mektepter men universitet aşu mäselesin wsındı. Sonımen birge Resey ğılım jäne mädeniet ortalığınıñ (Rossotrudniçestvo) Almatı qalasında filialın aşu mäselesiniñ de qarastırılıp jatqanın jetkizdi.

Olay bolsa, Qazaqstan da öz kezeginde osı jıldar aralığında Resey elimen arada qalıptasqan gumanitarlıq bağıttağı özara tiimdi de jemisti qarım-qatınastı eskere otırıp, Resey aumağında qazaqstandıq mektepter men universitterdi aşu bastamasın wsınğanı jön dep esepteymiz.

Mwnı iske asırudıñ jolın biz bılayşa elestetemiz. Bwl rette bastı nazardı Reseyde twratın qandastarımızdıñ qazaq tilinde bilim alu mäselesin şeşuge audarğan orındı. Osı maqsatta biz eki türli bağıttı körip otırmız.

Birinşisi, qazaq balaları bilim alatın barşa mektepte qazaq tili pänin fakul'tativtik sabaq retinde engizuge qol jetkizu. Öytkeni qazaqtar şoğırlana qonıstanğan eldimekenderde birıñğay qazaq tilinde bilim beretin memlekettik mektepter aşu mäselesin şeşu öte qiın (maşaqatı köp, nätijesi belgisiz jwmıs), onıñ üstine ol mektepterge ata-analardıñ öz balaların bere qoyuları da neğaybıl. Sonday-aq, Reseydegi qazaq mektebin bitirip şıqqan oquşılardıñ bolaşaqtarı da bwlıñğır bolmaq. Sondıqtan eñ dwrısı äri şeşilui oñayı – orta bilim beretin mektepterge qazaq tilin fakul'tativtik pän retinde engizu. Bwl wsınısqa Resey Federaciyasınıñ Bilim jäne ğılım ministrligi qarsı bolmas, oñ şeşuge ıqpal eter dep ümittenemiz.

Ekinşisi, qazaqtar şoğırlana qonıstanğan öñirlerdiñ ortalıqtarında (Astrahan', Orınbor, Ombı, Saratov, Volgograd, t.b.) darındı balalarğa arnalğan «Nazarbaev atındağı Euraziya intellektualdıq mektep-internatı» halıqaralıq mektepter jelisin aşu.

Bwl mektepter jelisi Qazaqstandağı «Nazarbaev Ziyatkerlik mektepteri» derbes bilim beru wyımı ayasında jäne sonıñ tikeley qamqorlığımen (materialdıq, oqu-ädistemelik, üylestiruşilik)aşılğanı jön. Qazaqstandağı atalğan bilim beru wyımı 2008 jılı qwrılıp, öziniñ jemistiligin körsetip keledi. Qazirgi kezde osınau bilim beru jelisi täjiribeden ötip, üzdik nätije berip otır. Bilim bağdarlaması men oqu jüyesi jaqsı jolğa qoyılğan. Zamanaui bilim beru jüyesi salasında üzdik, bäsekege qabiletti bilim ordası dep sanauğa boladı. Bwl mektepte oquşılar üş tilde – qazaq, orıs jäne ağılşın tilderinde oqidı. Soğan säykes üş tildi de jetik meñgerip şığadı. Mektep bitirgen soñ joğarı bilimdi Nazarbaev universitetinde jalğastıruğa mümkindik aladı.

Bwl mektepte sabaqtar üş tilde – qazaq, orıs jäne ağılşın tilderinde ötui kerek. Mektepke darındı balalar arnayı konkurs arqılı iriktelip qabıldanadı. Oğan qoyılatın şarttardıñ biri äri bastısı – qazaq tilin meñgerui boyınşa joğarı ball alu. Osınday şarttarmen bwl bilim ordasınıñ aşıluı:

birinşiden, mektepke qazaq balaların iriktep aluğa mümkindik tuğızadı;

ekinşiden, Reseydegi jalpı qazaq jastarınıñ qazaq tilin üyrenulerin ıntalandıradı;

üşinşiden, Resey qazaqtarınıñ wlttıq ruhın köteredi, senimin nığaytadı;

törtinşiden, reseylik qazaqtardıñ darındı jastarınıñ elimizge oraluına jol aşıp, otanşıldıq sezimderiniñ qalıptasuına negiz qalaydı;

besinşiden, Qazaqstannıñ şet elderge ruhani-intelektualdıq önim – bilimdi eksporttauına jol aşadı, yağni Qazaqstannıñ ğılım-bilimi damığan, äleueti zor, irgeli el ekendigin körsetedi;

altınşıdan, Qazaqstannıñ Euraziya keñistigindegi özindik ornın, wstanğan bağıtın işaralap, äygileydi.

Atalğan mektepti üzdik bitiruşilerge Astanadağı Nazarbaev universitetine tüsuge arnaulı grant berilui kerek (arnayı kvota belgileu). Sonımen qatar, mektep tülekteri üş tildi (qazaq, orıs, ağılşın tilderin) jetik meñgerip şıqqannan keyin Reseydiñ, sol siyaqtı älemniñ basqa da joğarı oqu orındarına tüsulerine mümkindik aladı. Bwl faktor Reseydegi qazaqtar ğana emes, sonımen qatar özge wlt ökilderin de qızıqtıruı mümkin (bauırlas türki halıqtarın).

Osını eskere otırıp, eñ aldımen, bir mektepti salıp (Orınborda), täjiribeden ötkizu kerek. Eger ol jaqsı nätije körsetip, jwrtşılıqtıñ qızu swranısın tuğızıp jatsa, är öñirden osınday bes-altı mektep wyımdastıru qajet. Sodan keyin bauırlas türki halıqtarınıñ elderinde de (tatar, başqwrt, noğay, qaraşay, t.b.) atalğan mektepter jelisin aşuğa boladı. Öytkeni osınau az sandı türki halıqtarınıñ qazaqtı arqa twtatını belgili, soğan say Qazaq eliniñ de olarğa qamqorlıq tanıtqanı jön bolmaq.

Keyinnen täjiribeden ötken osı ülgige say atalğan mektepter jelisin Monğoliya, Qıtay, Özbekstan, Iran jäne t.b. elderdiñ qazaqtar şoğırlana qonıstanğan öñirlerinde de jağalay taratuğa mümkindik tuadı. Bwl öz kezeginde körşiles eldermen dostıq qarım-qatınastı nığaytıp qana qoymay, özara tiimdi äleumettik-ekonomikalıq baylanıstı damıtuda wtımdı kadrlıq mehanizm qızmetin atqarmaq. Mektepter jelisi jergilikti jağdayğa beyimdelip, jüyeli türde qalıptasqannan keyin Nazarbaev universitetiniñ filialın aşu mäselesin de kün tärtibine qoyuğa negiz boladı.

Mektep ğimaratın säuleti kelisken, zamanaui ozıq tehnologiyamen jabdıqtalğan, köz tartatın keremet, eñseli etip salu kerek. Mektep qwrılısı, onı wstau şığındarı bastapqı kezde tolıqtay Qazaqstan tarapınan qarjılanırılsa, tıñğılıqtı qalıptasıp alğannan keyin Reseydegi mektepter jelisiniñ jwmısın üylestiretin, qarjılandıratın jeke qor qwru qajet. Onıñ qamqorşılar keñesine Reseydegi qazaq käsipkerlerin müşe etken jön.

Sayıp kelgende, Reseyde mwnday mektepter jelisin aşuğa Elbası N. Ä. Nazarbaevtıñ halıqaralıq arenadağı, sonday-aq Reseydegi zor bedeli, Euraziyalıq Odaq ideyasınıñ bastamaşısı retindegi köşbasşılığı, Qazaqstannıñ orta jäne joğarı bilim beru salasında ülgi eterlik naqtı ozıq, bäsekege qabiletti täjiribesiniñ boluı, Resey men Qazaqstan arasında ornıqqan özara dostıqqa, ıntımaqtastıq pen tiimdilikke negizdelgen berik te teñ qarım-qatınastıñ jolğa qoyılğanı, Qazaqstannıñ atalğan jobanı iske asıruğa qarjılıq, kadrlıq, ğılımi-ädistemelik äleueti men resurstarınıñ jetkiliktiligi mümkindik beredi dep sanaymız.

Sonday-aq, atalğan jobanı iske asıruğa Qazaqstan Respublikasınıñ 2011 jılğı 19 qañtardağı № 394-IV «Nazarbaev universiteti», «Nazarbaev ziyatkerlik mektepteri» jäne «Nazarbaev qorı» märtebesi turalı» Zañı, Qazaqstan men Resey arasındağı ğılımi, mädeni jäne bilim mäseleleri boyınşa elaralıq qarım-qatınastı retteuge bağıttalğan normativtik-qwjattar sayasi-qwqıqtıq negiz bola aladı.

Atalğan wsınıstı döñgelek üstelderde, ğılımi bas qosularda birneşe ret jwrtşılıq talqısına saldıq. Baspasöz qwraldarında da jariyalandı. Bwl ideya qoğam tarapınan qızu qoldauğa ie bolıp otır.

Osında aytılğandardı eskere kele, Sizden atalğan wsınıstı qarap, Reseydegi qandastarımızğa arnap «Nazarbaev ziyatkerlik mektepteriniñ» filialı retinde «Nazarbaev atındağı Euraziya intellektualdıq mektep-internatı» halıqaralıq mektepter jelisin aşu jobasınıñ iske asırıluına ıqpal etuiñizdi swraymız.

Siz el Prezidenti retinde ant qabıldau räsiminde söylegen söziñizde Elbası N. Ä. Nazarbaevtıñ Qazaqstandı jaña twrpattı ilgerişil el retinde damıtuğa qosqan zor ülesin eskerip, el Ükimetine barınşa wlıqtau şaraların qolğa aludı tapsırıp qana qoymay, onı Öziñiz naqtı ispen körsettiñiz. Sabaqtastıqtı wstanatınıñızdı da birneşe ret qadap ayttıñız. Biz Sizge şeteldegi qandastarımızdıñ tildik, ruhani mäselesin şeşuge arnalğan osınau wsınısımızdı qoldaydı äri naqtı iske asıruğa ıqpal etedi dep ümit artamız.

Bwl joba, eger iske asırılatın jağdayda, Resey qazaqtarınıñ ğana emes, Qazaq Eliniñ de öz-özine degen senimin nığaytatın, ruhın asqaqtatatın, halıqaralıq ayadağı bedeli men rölin arttıratın, söytip jüyelik serpilisterge jol aşatın auqımdı tarihi oqiğa bolmaq dep esepteymiz. Reseydegi millionnnan astam qandasımızdıñ tağdırına äser etetin, rizaşılığın tuğızatın bayandı is bolar dep şamalaymız.

Qwrmetpen, Asqarov Nwrlan Äuezhanwlı, M.V. Lomonosov atındağı Mäskeu memlekettik universitetiniñ doktorantı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı;

Nwrbekov Säken Jwmanwlı, M.V. Lomonosov atındağı Mäskeu memlekettik universitetiniñ doktorantı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı; 

Dautaliev Qazıbek Nürseyitwlı, Resey Federaciyası Ükimeti janındağı Zañnama jäne salıstırmalı qwqıqtanu institunıñ doktorantı, zañ ğılımdarınıñ kandidatı;

Kemeşov Jomart Ömirbekwlı, Resey memlekettik agrarlıq universiteti – K.A. Timiryazev atındağı Mäskeu auılşaruaşılıq akademiyasınıñ doktorantı, veterinariya ğılımdarınıñ kandidatı;

Baymagulov Mwhtar Düysenbekwlı, Resey Federaciyası Sırtqı ister ministrligi Diplomatiyalıq akademiyasınıñ magistrantı, Reseydegi «Jas twlpar» qazaq jastarı wyımınıñ törağası;  

«Qazaq jolı» intellektualdıq klubı;

Mäskeu qalası

Abai.kz