Redakciyadan: Küni büginge deyin Bolat Bakauov basqaratın Pavlodar oblısına, ondağı tildik mäselelerge, jer-su ataularına, äleumettik mäselelerge t.b. qatıstı sıni söz Abai.kz aqparattıq portalında az jazılğan joq. Biz jazsaq ötkir häm ädil sın jazdıq. Bireudi naqaq qaralap, derek bwrmalağan joqpız. Özekti problemalarğa öz oyımızdı qostıq. Sonıñ biri – öñirdegi ögey ataular edi. Eski odaqtıñ kezinde ideologiyalıq mäjbürleu arqılı engen sol bir sayasi häm beysauat ataulardıñ küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanın talay ret jazdıq. 

Bügin redakciyamızdıñ elektrondı poştasına Pavlodar oblısı Tilderdi damıtu jönindegi basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi öñirdegi jer-su, eldi-meken men köşe, audan atauların qazaqılandıru boyınşa atqarılğan jwmıstar turalı egjey-tegjeyli bayandap, maqala joldaptı. Söytsek, Kereku jwrtı “Qoş bol, sovettik ataular” depti. Naqtılap aytsaq, soñğı  eki-üşi jıldıñ işinde Lenin esimimen atalatın 30 köşe, Sovetov atauımen atalatın 15 köşe, Oktyabr' atındağı – 12, Celina atındağı – 17, Komsomol'skaya atındağı – 12  köşe wlttıq tanımğa qatıstı ataularmen almastırılğan eken. Jalpı alğanda, Pavlodar oblısında soñğı 2-3 jıl işinde 500-den astam köşeniñ atauı, 26 eldi meken atauı men 2 audannıñ atauı özgertilip, 5 bilim beru mekemesine wlı twlğalardıñ esimi berilgen. Kördik, közimiz süysindi. Bärekeldi, destik. Osı turalı egjey-tegjeyli tömendegi maqaladan oqıp, bilersizder…

Onomastikalıq ataular öñirdiñ erekşelikterin körsetip twratın ruhani qwndılıqtarınıñ negizi faktorı ekeni barşağa ayan. Sondıqtan erterekte qoyılğan qazaqi köne ataulardan sol aymaqtıñ tabiği, fiziko-geografiyalıq özgeşeliteri men basqa da qırların añğarmau äste mümkin emes. Oğan  babalarımız atağan özen-kölder men orman-tağaylardıñ, taular men qırattardıñ,  jaylaular men qıstaulardıñ atauları dälel. Ökinişke oray fizikalık-geografiyalıq nısandardıñ atauları saqtalğanımen onomastikanıñ qoğam üşin mañızdı bölşegi bop tabılatın eldi mekender men qwramdas bölik ataularınıñ birşaması türli tarihi oqiğalar kesirinen özgeriske wşırağan bolatın. Ataulardı jappay özgertu mäselesi äsirese Keñes Ükimetiniñ ämiri üstem bolıp twrğan kezeñde beleñ alıp, erteden beri kele jatqan ataularımızdıñ köpşiligi özge tilderdegi ataularmen almastırılsa (Efremovka, Danilovka, Ol'ginka, Başmaçnıy, Belousov, Ol'hov, Timiryazev, Krupskoe, Oktyabr'skoe, Galick, Blagodatnoe, Petropavlovka, Cerkovnoe, Sahnovka), birşama ataularımız tildik normasınan auıtqıp, öziniñ tüpki nwsqalarına wqsamaytınday qalıpqa deyin özgergen. Bwğan aymağımızdağı Arbigen [Arbaigen], Urlyutyub [Ürlitüp], Moyalda [Moyıldı] t.b. ataular dälel. Osınday etimologiyalıq auıtqularğa duşar bolğan nısandardıñ män-mağınası jergilikti twrğındarğa da, özge etnos ökilderine de beymilim küyde desek te boladı.

Sondıqtan elimiz egemen el atalğannan beri öñir-öñirlerde eldi mekenderge tarihi atauların qaytaru, köşeler men dañğıldardı wlttıq naqıştağı ataularmen qayta atau jwmıstarı qolğa alındı.  Sebebi bwl birinşiden jas wrpaqtıñ otansüygiştik sezimin arttırıp, ruhani damuına erekşe äser etetin dünie bolsa, ekinşiden tilimizdiñ şwbarlanbay taza qalıpında saqtaluına  septigin tigizeri sözsiz. Osığan oray soñğı üş jıl işinde onomastikalıq ataulardı özgertuge jariyalanğan moratoriy alınısımen Pavlodar öñiriniñ azamattarı birauızdıq tanıtıp, tarihi ataulardıñ qaytarıluına den qoyğandığı birşama jwmıstıñ basın qayıruğa ülken septigin tigizgen edi. Köp jıldar boyğı köpşiliktiñ qalauın iske asıruğa eñ aldımen Qazaqstan Respublikası Prezidenti Äkimşiligi Basşısınıñ el Täuelsizdiginiñ 25 jıldığı qarsañındağı tapsırması men bügingi küni jüzege asırılıp jatqan ideologiyalıq twrğıdan eskirgen, qaytalanatın ataulardıtarihi jer-su atauları jäne wlttıq tanımğa jaqın dästürli ataularmen özgertu turalı QR Prezidentiniñ 2017 jılğı 28 aqpanda bergen  № 17-388-5 tapsırması ıqpal boldı.

Osınday memlekettik mañızı bar tapsırmalardı negizge ala otırıp, Pavlodar oblısı Qaşır (Kaçir) audanına tarihi atauı bolıp tabılatın Tereñköl atauın, Lebyaji audanına Aqqulı atauın qaytaru boyınşa jwmıstarın tiimdi ayaqtap ülgerdi. Onıñ birinşisi Kaçir audanınıñ atauın qayta atau mäselesi 2007 jılı 14 jeltoqsanda oblıstıq mäslihattıñ şeşimimen (№50/3) Qazaqstan Respublikasınıñ Ükimetine joldanıp, 2009 jılı Respublikalıq onomastika komissiyasında qoldau tapqan edi. Alayda türli sebeptermen jariyalanğan moratoriydiñ saldarınan qwjat keri qaytarılğan bolatın. Keyin onomastika salasın qatıstı zañnamalıq aktilerge özgerister men tolıqtırular engizilgendikten atalğan mäselege qatıstı jwmıstı qayta basınan bastauğa tura keldi.

Audannıñ tarihi atauınıñ şığu törkinine toqtalar bolsaq ğılımi saraptamalarğa säykes erterekte Ob' özeni Tereñköl audanınıñ mañındağı Wzınqamıs köline deyin kelip, mına jaqtan Ertis erneuinen asıp eki özen qosılğan twsta ülken köl payda bolıp, onı halıq Tereñköl dep atap ketken. Osıdan sol mekenniñ, keyinnen bolıstıñ da atauları Tereñköl bolıp atalğan. Bwl mälimetti Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrliginiñ Ortalıq memlekettik mwrağatı men Şığıs Qazaqstan oblısı mädeniet, arhivter jäne qwjattama basqarmasınıñ «Qazirgi zaman tarihın qwjattandıru ortalığı» kommunaldıq memlekettik mekemesi wsınğan anıqtamalar rastap otır.

Osınday derekter men mwrağattıq anıqtamalardı negizge ala otırıp, negativti semantikalıq associaciyalardı tudırıp, qwlaqqa jağımsız bolıp estiletin Qaşır atauı «Tereñköl» tarihi atauımen almastırılğanda jergilikti twrğındardıñ quanışında şek bolmap edi. Onıñ üstine Jarlıq boyınşa audannıñ qazaqşa nwsqasımen qatar orısşa nwsqasında da qazaq tilindegi töl tabiğatı saqtalıp, orıs tiliniñ -skiy jwrnağınsız  «Tereñköl» bolıp auıstırılğandığı quantarlıq jağday.

Kaçir audanımen birge bwl Jarlıqqa säykes Lebyaji audanı da özgertilip, Aqqulı atauımen ataldı. Bwğan qosa osı audanğa qarastı Lebyaji auıldıq okrugi men Aqqu auılın Aqqulı dep qayta atau boyınşa oblıs äkimdigi men oblıstıq mäslihattıñ şığarğan birlesken qaulı men şeşimniñ ädilet organında tirkelui Elbasınıñ audan atauın özgertuge qatıstı şığarğan Jarlığımen twspa-tws kelgeni Aqqulı audanı twrğındarınıñ quanışın odan beter arttıra tüskeni sözsiz. Jalpı til biliminiñ teoriyalarına säykes –lı, -li, -tı, -ti, -dı, -di tuındı sın esim formaları arqılı kelgen toponimdik ataulardıñ tübirleri sol aymaqtıñ tabiğat jäne dünietanımımen tığız baylanıstı sözder bolsa, tübirge jalğanğan -lı, -li tärizdi söz tudıruşı jwrnaqtar tübirde aytılğan ösimdik jäne januar türleriniñ äldeqayda keñ taralğanınan mol mağlwmattar beretin qosımşalar bolıp tabıladı. Osınday teoriyalıq twjırımdar negizinde Aqqu auılı da özine -lı jwrnağın qosıp, Aqqulı bolıp qayta atalğan edi.

Bwdan özge jergilikti twrğındarınıñ pikiri men wsınıstarı negizinde Bayanauıl audanınıñ Bol'şevik auılı «Şomanköl», CES auılı «Mayköbe», TEC auılı «Üytas», Pavlodar audanına qarastı Berezovka auılı «Ümit apa», Aqtoğay audanınıñ Ivanovka auılı «Jalaulı», Aqsu qalasına qarastı Paramonovka auılı «Bereke», Jelezin audanınıñ Berezovka aulı «Aqtau» ataularımen qayta atalıp, qazaqşa eldi meken ataularınıñ sanı arta tüsti. Sonımen qatar wlı twlğalarımızdıñ mereytoyı qarsañında Bayanauıl audanınıñ Jañajol eldi mekeni Mäşhür Jüsip auılına, Teñdik auılı Mwsa Şorman auılına, Qaraaşı auılı Qanış Sätbaev auılına qayta atau turalı mäseleler oblıstıq onomastika komissiyasınıñ otırısında qaralıp, oñ qorıtındığa ie bolğan edi.

Osı bağıttağı jwmıstar biıl da öz jalğasın tauıp, 14 mausımda ötken oblıstıq onomastika komissiyasınıñ otırısında Aqsu qalası Mämäyit Omarov atındağı auıldıq okruginiñ Put' Il'iça auılınıñ atauı «Eñbek» auılına, May audanına qarastı Qızıl-Oktyabr' auılınıñ atauı «Abay» auılına, Krasnoarmeyka auılı men auıldıq okrugi atauı «Kemeñger» atauına qayta atau turalı mäseleler birauızdan qabıldandı.

Bügingi tañda öñirimizdegi Bayanauıl, May audandarınıñ eldi mekenderi men qwramdas bölik  atauları tolıqtay qazaqşağa özgertildi dep aytuğa boladı.

Joğarıda atalğan tapsırmalar negizinde onomastikalıq ataulardıñ mañızdı böligi bolıp tabılatın köşe atauları da jañartılıp, wlttıq tanımğa jaqın ataularmen qayta ataldı. Bwl rette äsirese ideologiyalıq jağınan eskirgen qwramdas bölikterdiñ atauları jañartılıp, wlttıq tanımğa jaqın ataularmen qayta atalğandığın aytuğa boladı. Solardıñ qatarında qazaq tarihındağı batır, bilermen qosa esimderi altı alaşqa mälim ğılım, öner, mädeniet qayratkerleriniñ de esimderi wlıqtalğan bolatın. Bwlardıñ barlığı da halıqpen jürgizilgen nasihat jwmısınıñ arqasında iske asırıluda.

Soñğı 3 jıl boyı onomastika salası boyınşa respublikalıq, oblıstıq, qala-audandıq gazetterde türli maqalalar jariyalanıp, teledidarlar arqılı birşama swhbattar halıq nazarına wsınılğan edi. Osınıñ nätijesinde Pavlodar qalasınıñ Deribas köşesi Keñes Odağınıñ Batırı Qwdaybergen Swrağanovtıñ, Suvorov köşesi Malaysarı batırdıñ, qalanıñ kire berisindegi Bayan batırdıñ eskertkişi ornalasqan köşe Bayan batırdıñ, Lenin köşesi Astana atauına, sonday-aq oblıs ortalığındağı bastı köşe Nwrswltan Nazarbaevtıñ esimimen qayta ataldı. Ärine, eldi mekenderdiñ qwramdas bölikterinen göri oblıs ortalıqtarınıñ köşelerin qayta atau mäselesi älde qayda qiınıraq ekeni barşañızğa mälim. Pavlodar qalasındağı joğarıdağı aytılğan Lenin köşesi men Kutuzov köşesiniñ atalğanına birşama jıl bolğandıqtan, qayta atau jwmıstarın bastamas bwrın jergilikti twrğındarmen barınşa tüsindiru jwmıstarın jürgizuge tura keldi. Onıñ üstine Pavlodar oblısı özge wlt ökilderi köp şoğırlanğan aymaq bolğandıqtan onomastika, til mäselesi elimizdiñ özge öñirlerimen salıstırğanda birşama kürdelirek ekeni belgili. Jalpı qazirgi tañda Pavlodar oblısı boyınşa twrğındardıñ  şamamen 51,7 payızı qazaq bolsa, oblıs ortalığı twrğındarınıñ 46,2 payızı ğana jergilikti wlt ökili bolıp tabıladı. Sol sebepti oblıs ortalığındağı köşe atauların özgertuge qatıstı qoğamdıq jinalıstardıñ ötetindigi jöninde habarlandırular  tek gazet betterinde ğana jariyalanıp qoymay, WhatsApp, Facebook, Instagram internettik jeliler arqılı molınan taratılıp, qazaq jastarınıñ barınşa köp qatısuın qamtamasız etu, jinalıstıñ oñ qorıtındımen ayaqtaluına septigin tigizetinine közimiz jetti. Nätijesinde qoğamdıq tıñdauda talqılanğan köşe atauın özgertuge qatıstı mäseleler oydağıday şeşimin tauıp keledi.

Däl osınday jüyeli jwmıstar aymağımızdıñ özge de qala men audandarında jürgizilip, soñğı  eki-üşi jıldıñ işinde Lenin esimimen atalatın 30 köşe, Sovetov atauımen atalatın 15 köşe, Oktyabr' – 12, Celina – 17, Komsomol'skaya – 12  köşe wlttıq tanımğa qatıstı ataularmen almastırıldı.  Jalpı alğanda   2015 jıldan bügingi künge deyin  şamamen ideologiyalıq twrğıda eskirgen birsıpıra köşeniñ atauı özgertilip, Abay Qwnanbaev, Ibıray Altınsarin, Ahmet Baytwrsınov, Swltanmahmwt Torayğırov, Mäşhür Jüsip Köpeev, Qanış Sätbaev tärizdi wlılar men Jwmat Şanin, Käuken Kenjetaev öner tarlandarınıñ, Bauırjan Momışwlı, Äliya Moldağwlova, Mänşük Mämetova, Qwdaybergen Swrağanov, sındı Keñes Odağı batırlarınıñ esimderi berilgen bolatın.

2 bilim beru mekemesine yağni Pavlodar qalasınıñ № 22 jalpı orta bilim beru mektebi men Aqsu qalası Pograniçnıy selolıq okruginiñ orta mektebine Bauırjan Momışwlınıñ, Bayanauıl audanı bilim beru böliminiñ Birlik jalpı orta bilim beru mektebine partizan Jılbek Aqädilov pen Bayanauıl audanı bilim beru böliminiñ Aqsañ jalpı orta bilim beru mektebine Düysenbay Rahmetovtiñ, Ekibatwz qalasınıñ öner mektebine Estay Berkimbaevtıñ  esimderi berildi.

Jalpı aytqanda joğarıda tapsırmalar negizinde Pavlodar oblısında soñğı 2-3 jıl işinde 500-den astam köşeniñ atauı, 26 eldi meken atauı men 2 audannıñ atauı özgertilip, 5 bilim beru mekemesine wlı twlğalardıñ esimi berildi.

Desek te onomastika mäselesine qatıstı zañnamalıq aktiler men erejelerden özge Ükimet pen ministrlik tarapınan kelip tüsken tapsırmalardıñ älide bolsa alıp-qosar twstarı bar ekeni barşağa mälim bolıp otır.  Solardıñ biri qazirgi uaqıtta qoldanıstağı QR Ükimetiniñ janındağı Respublikalıq onomastika komissiyasınıñ  bekitken 150 twlğa tizimi. Naqtıraq toqtalar bolsaq atalğan tizimge Pavlodar oblısınan tek 11 twlğa kirgizilgen (Bwqar jırau, Mäşhür Jüsip,  Jayau Mwsa, Estay, Jüsipbek Aymauıtwlı, Jwmat Şanin, Swltanmahmwt Torayğırov, Qanış Sätpaev, Şäken Aymanov, Ermwhan Bekmahanov, Älkey Marğwlan). Bwlardan özge bizdiñ öñirde «Tarihi twlğalar» tizbesin tolıqtırar esimder jeterlik.  Olardıñ qatarına aqın, änşi-kompozitor Isa Bayzaqov, aqın, dramaturg Amanjol Şamkenov, jazuşı Mwzafar Älimbaev,  kompozitor, halıq änşisi Mayra Şamsutdinova, aqın, dramaturg Qalijan Bekhojin, jazuşı Dihan Äbilov, aqın Säbit Dönentaev, qazaq arheologiya ğılımınıñ negizin qalauşılardıñ biri Kemel Aqışev, aqın, jazuşı Qamar Qasımov, dramaturg, ädebiettanuşı Qoşmwhambet Kemeñgerov, kinorejisser, qazaq kino audaru öneriniñ negizin qalauşılardıñ biri Quat Äbuseyitov, änşi, Qazaqstannıñ halıq artisi Suat Äbuseyitov t.b. sındı darındı twlğalar men eren qaysarlıqtıñ ülgisin tanıtqan Kölebe batır, Oljabay batır, Bayannıñ ağası Sarı batır (Ersarı degen atpen taralğan), Jasıbay batır sındı batırlarımız  enbey qalğan. Osı jayında öñirimizdiñ tanımal ğalımı, oblıstıq onomastika komissiyasınıñ belsendi müşesi Beken Sağındıqwlı da «Jerdiñ atauı – elimniñ atauı» attı maqalasında atalğan tizimnen sırt qalğan joğarıda atalğan  twlğalardıñ esimderin tilge tiek ete kele, «Bizdiñşe bwlardıñ qay-qaysısı bolmasın öñirimizdiñ qala-audan köşelerin qayta atauğa swranıp-aq otır» dep jazğan bolatın.

Ärine, bwl tizimde tek Ertis-Bayan öñiriniñ twlğaları ğana emes, elimizdiñ barlıq öñirinen de auız toltırıp aytatın batırlar men biler, öner, ğılım maytalmandarı kirmey qalğandığı 2019 jılğı 21 mausımda Oral qalasında ötken «Tarihi ataulardı qaytaru – tarihi jañğıru kepili» taqırıbındağı öñirlik döñgelek üstelde är oblıstan kelgen onomast mamandar men ğalımdardıñ sözderinen bayqalğan edi.

Olay bolsa kezinde köneden kele jatqan dästürmen qoyılğan tarihi ataularımızdı qalpına keltiru mäselesine endi bügingi künniñ közimen qarauımız qajet. Öytkeni töl tarihımız ben mädenietimiz arqılı qazaq örkenietiniñ köşin ilgerilete alsaq, kelesi wrpaqqa jarqın jüzben qaray alarımız anıq.

Batırbek Qayır,

Pavlodar oblısı tilderdi damıtu jönindegi

basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi basşısı

Abai.kz