Kärişal Asanov 2015 jılı 26 naurızda Almatıda dünieden ötti. Qaytıs bolarınan birneşe kün bwrın, naurızdıñ 10-ına Asanov demokratiyanı damıtuğa qosqan ülesi üşin Qazaqstan oppoziciyalıq wyımdarınıñ «Erkindik» sıylığın aldı.

Kärişal Asanov Nwrswltan Nazarbaevtı köp jıl aşıq sınadı. Jaqındarı men dostarı Asanovtıñ sayasi jüyege qarsı sıni közqarası özgermegenin aytadı.

Kärişal Asanov — ondağan kitaptıñ avtorı. Onıñ birazın özi basıp şığardı. 1993 jılı quğınğa wşırağan jazuşılar men jurnalisterge beriletin halıqaralıq Hellman-Hemmet sıylığın aldı.

STALINNEN GORBAÇEVQA DEYİN

Kärişal Asanov 1935 jılı 12 jeltoqsanda Taldıqorğanda düniege kelgen. Ata-anası sovet biligi jaña ornağan jıldarı şañıraq kötergen, qarapayım eñbek adamdarı.

Öziniñ aytuınşa, äkesi belsendiligi men köp aldında irkilmeytin qabiletiniñ arqasında kommunistik partiyağa ötip, jergilikti basşılardıñ biri bolğan. Biraq 1930-jıldardıñ ortasında «wltşıl» degen ayıppen partiyadan şığarılğan. Densaulığı jaramay, quğın-sürginnen aman qalğanımen, swm ajaldıñ tırnağınan qwtıla almay, 1951 jıldıñ qazan ayında ömirden ozğan. Äkesiniñ qazasınan eki jıl bwrın Kärişal anasınan ayırılğan. Ol äkesi dünie salardan az uaqıt bwrın auıl mektebine orıs tili päniniñ mwğalimi bop jwmısqa twrğan.

Kärişal Asanov 2002 jılı özimen saparlas bolğan Azattıq tilşisine öz ömiri jaylı äñgimelegen edi. Asanovtıñ Semeyge barıp, şetelde quğında jürgen Qazaqstannıñ bwrınğı prem'er-ministri, sol kezdegi oppoziciyalıq «Qazaqstan respublikalıq halıq partiyasınıñ» negizin saluşı Äkejan Qajıgeldinniñ ata-anasımen kezdesken säti bolatın.

Kärişal Asanov sapar barısında studenttik jıldarın da äñgimeledi. 1952 jılı Almatıdağı instituttardıñ birine oquğa tüsken ol birinşi kursta jürip qart professorlardıñ birinen «Nege 19-s'ezdiñ qorıtındı esebin Stalin jasamadı?» dep swrağan. Professor sol tüni dünie salıptı. Al institutta birinşi kurs studenti Asanov «Stalin turalı swraq qoyıp, professordı öltirip qoydı» degen qaueset tarağan.

Kösemniñ özi ölgenimen, ol qwrğan totalitarlıq mehanizmniñ jwmısı toqtamadı. Biliktiñ wstanımına qayşı közqarastağı azamattarğa qısım jalğasa berdi. Kärişal Asanov Hruşevtiñ twsında eki ret qısımğa tüsti.

Asanov törtinşi kursta oqıp jürgen kezinde institut basşılığınıñ qırına birinşi ret ilikken. Estelikterinde oqıtuşıdan «1956 jılı vengerlerdiñ Sovet odağın qoldaytın rejimge qarsı qarulı köteriliske şığuına ne sebep boldı?» degen swrağı üşin oqudan şığarılğanın jazadı. Asanov bir jıldan soñ oquına qayta oralğan.

Kärişal Asanov ekinşi ret «partiyalıq-sayasi» twzaqqa tüsken. 1962 jılı kişi ğılımi qızmetker bop isteytin Mwhtar Äuezov atındağı ädebiet jäne öner institutında azıq-tülik bağasınıñ qımbattauına baylanıstı partiya jiını ötken. Osı jiında Asanov ükimet şeşimin qoldamaytının, azıq-tülik bağası şarıqtasa, otbasında qarjılıq qiındıq tuatının aytqan. Ol «20 jıldan keyin kommunizm qwrıladı» dep alıp, azıq-tülik bağasın ösirgen Nikita Hruşevti de sınağan.

Bwl qılığı üşin Asanov partiyadan sögis almağan. Bir qarağanda, onıñ «partiyağa qarsı» äreketiniñ saldarı bolmağanday körinedi. Biraq bwl jağday Asanovtıñ äri qarayğı tağdırına äser etkeni bayqaladı. Osıdan soñ bilikte Kärişal Asanovtı jaqtırmaytındar köbeyip, olar Asanovtı qoğamnan alastauğa tırıstı.

Qayta qwru bastalğanda institutta oqıtuşı bop istep jürgen Asanov SSSR kommunistik partiyası ortalıq komitetiniñ bas hatşısı Mihail Gorbaçevqa Qazaqstandağı sayasi jağday turalı hat jazğan. Asanov öz estelikterinde jeti aydan keyin Mäskeuden şaqırtu alğanın, kommunistik partiya ortalıq komitetiniñ hatşısı Georgiy Razumovskiy men ortalıq komitettegi wyımdastıru bölimi törağasınıñ birinşi orınbasarı Konstantin Mogil'niçenkomen kezdeskenin jazadı. Asanovtıñ sözinşe, onı Ortalıq komitet apparatına jwmısqa şaqırmaq bolğan. Äñgime barısında wlt mäselesi qozğalğanda, Asanov Qazaqstan kompartiyası ortalıq komitetindegi altı hatşınıñ ekeui ğana qazaq, al tuğan oblısındağı basşılardıñ bäri derlik orıs ekenin aytqan. Osıdan keyin Asanovtıñ Mäskeudegi ortalıq komitetke jolı jabılğan.

Jartı jıldan keyin 1986 jılı qazaq jastarı sovettik Qazaqstannıñ basşısı qızmetine Kreml' wsınğan Gennadiy Kolbindi tağayındau turalı şeşimge qarsılıq bildirip, alañğa şıqtı.

Asanov kommunistik partiya qwramında bolğanına qaramastan, sovet biligin jekkördi. Jeltoqsan oqiğasınan bir jarım jıldan keyin «Kazahstanskaya pravda» gazetinde «Halıqtıñ dostığı men birligi nığayuı kerek» degen maqala şıqtı. Material Mäskeudiñ «eñbek adamdarın wltaralıq jäne patriottıq tärbieleu» turalı qaulısı talqılanğan Qazaqstan kompartiyası ortalıq komiteti plenumınıñ nätijesinde jariyalanğan. Maqalada Kärişal Asanovtıñ da atı ataladı.

Materialda «Adamdarmen jwmıs qayta qwrudıñ demokratiyalıq ruhqa qayşı keletin wjımdıq ädisteriniñ negizinde qwrıladı. Jalpı alğanda qoğamğa paydalı pikirler aytatın sanalı adamdar köbine oyın belgilengen qalıptan tıs, erekşe jolmen jetkizedi. Bireu onıñ oylarınıñ paydalı twsın alıp, kürişti kürmekten ajıratıp jatadı deysiz be? Mülde olay emes. Qalağanımızday söylemegen adamnıñ eşbir wsınısı qabıldanbay, oğan «dissident» pen «ekstremist» degen ayıp tağıladı. Mäselen, Qazaq memlekettik universitetiniñ oqıtuşısı, aynalasındağı olqılıqtarğa köz jwmıp qaray almaytın, ärtürli keri qwbılıstarğa qarsı küresip jürgen Kärişal Asanov osınday jağdayğa tap boldı. Asanovtı tıñdap, kötergen mäselesine qwlaq asudıñ ornına onı jalaqor, qayta qwruğa qarsı adam retinde körsetuge tırıstı» delingen.

POSTSOVETTİK QAZAQSTANDAĞI DISSIDENT SOTI 

Täuelsiz Qazaqstanda Kärişal Asanov negizinen Nwrswltan Nazarbaevqa qarsı boldı. Ol «rejim totalitarlıq sipatta qaldı, bilik jemqor jüyege aynaldı» dep eseptedi.

Nazarbaev mwnday sındı wnatpaytının qoğam aldında aşıq bildirgen emes. Biraq Asanov «prezidenttiñ abıroyı men bedeline nwqsan keltirdi» degen ayıppen eki ret qılmıstıq jauapkerşilikke tartıltı.

Adam qwqıqtarı jönindegi qazaqstandıq byuro qızmetkeri, jurnalist Andrey Sviridovtıñ pikirinşe, Kärişal Asanov qazaqstandıq qwqıq qorğauşılar, oppoziciya men jurnalister qauımdastığınıñ arasında añızğa aynalğan adamnıñ biri.

Sviridovtıñ aytuınşa, Asanov 1991 jıldıñ tamız-jeltoqsan aylarında jazğan «Täuelsizdik elesi» attı kitabın Qazaqstanda basıp şığaru mümkindigi bolmay, 1992 jılı Mäskeude jariyalağan. Mäskeuden şığatın «Haq» gazetiniñ sol kezdegi redaktorı, aqın jäne dissident Aron Atabek (policiya qızmetkeriniñ qazasına äkep soqqan Şañıraq oqiğasın wyımdastırdı degen ayıppen 2006 jılı 18 jılğa sottalğan) avtordıñ rwqsatımen kitaptıñ «Prezidenttiñ külkisine senbe» dep atalatın bölimin jariyalağan.

— Osı üşin Qazaqstanda birinşi Aron Atabekke, keyinnen Asanovqa qarsı qılmıstıq is qozğaldı. Aron Bakuge köşip, qazaqstandıq tergeuşilerdiñ qolına tüspedi. Asanovtı 1992 jılı 19 tamızda Qazaqstan prezidentiniñ abıroyı men bedeline nwqsan keltirdi degen ayıppen twtqındadı. Ol jaña memleket tarihında atalğan bap boyınşa jauapqa tartılğan birinşi adam boldı, — deydi Andrey Sviridov.

Birinşi sot otırısında Asanov eşqayda ketpeu turalı qolhatpen sot zalınan bosap şıqtı. «Ayıptaluşı şabuılşınıñ taktikasın qoldandı», – deydi Andrey Sviridov. Asanov bir jılğa bas bostandığınan ayırılıp, Qazaqstan täuelsizdiginiñ bir jıldığına oray raqımşılıqqa ilindi.

— Jeti jıldan keyin, 2000 jıldıñ jazında «SolDAT» gazetinde Kärişal Asanovtıñ «Jeltoqsanşılar Nazarbaevtı kinälaydı» (bolaşaq prezidenttiñ 1986 jılğı oqiğağa qatısı turalı) jäne «Ğalamdıq deñgeydegi jwmısşı» (Nazarbaevtıñ sayasi ömirbayanına berilgen bağa) degen eki maqalası jarıq kördi. Osı maqala negizinde «prezidenttiñ abıroyı men bedeline nwqsan keltiru» babı boyınşa avtor Kärişal Asanov pen gazet redaktorı Ermwrat Bapidiñ üstinen qılmıstıq is qozğaldı, — deydi Sviridov.

2001 jılı «SolDAT» gazetiniñ redaktorı Ermwrat Bapi bir jılğa bas bostandığınan ayırılıp, Qazaqstan täuelsizdiginiñ 10 jıldığına oray raqımşılıqqa ilindi. Kärişal Asanov maqalasınan qılmıs qwramı tabılmauına baylanıstı aqtaldı.

Andrey Sviridovtıñ aytuınşa, Kärişal Asanov – atalğan bap boyınşa eki ret jauapkerşilikke tartılğan jalğız adam.

Ermwrat Bapi özderine berilgen «jeñil jazanı» AQŞ-ta Qazaqstan biliginiñ amerikalıq kompaniyalardan mwnay öndiruge rwqsat bergeni üşin para alğanı turalı «Qazaqgeyt» procesiniñ jüruimen baylanıstıradı.

— Mäselege basqa qırınan qarağanda, AQŞ Qazaqstandı Ortalıq Aziyadağı demokratiyalıq ortalıqqa aynaldıru turalı ümitinen bas tartqan joq. Bizdi demokrattar men respublikaşıl kongressmender qoldadı. Sot procesi jürip jatqan kezde Ortalıq Aziya elderin aralap jürgen AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı Madlen Olbrayt Astanağa keldi. Ol prezident Nwrswltan Nazarbaevpen kezdesu barısında täuelsiz jurnalister men basılımnıñ jauapqa tartılıp jatqanına alañdauşılıq bildirdi. Bwğan jol bermeu keregin ayttı, — deydi Ermwrat Bapi.

Bapi bes jılğa jurnalistik qızmetinen şettetildi.

— Gazetke Kärişal Asanovtıñ maqalasın jariyalağanım üşin sotqa tartılğanıma ökinbeymin. Kerisinşe, osı sottan keyin onı bwrınğıdan da qattı qwrmettey bastadım, — deydi Bapi.

IDEYALIQ EVOLYUCIYA JÄNE DISSIDENT İSİNE ADALDIQ

Qazaqstan täuelsizdik alğan jıldarı Kärişal Asanov basqa şığarmaşılıq intelligenciya ökilderi men bwrınğı partiya basşıları siyaqtı özin sovet odağı men kommunizmge qarsı adam etip körsetuge tırısqan joq. Tek keyde marksistik ateizmdi sınap, Qazan töñkerisiniñ jetekşileri turalı keri pikir aytıp jürdi.

Kärişal Asanov ekonomikalıq mäselege kelgende, bilik pen oligarhtar wrlağan aqşa qazınağa qaytarıluı kerek degen poziciyanı wstanatın.

— Bwl ädildik bolar edi. Zañdar ädil boluı kerek. Zañ bilikten joğarı boluı kerek. Öytkeni halıq zañ boyınşa tıyım salınbağan närseniñ bärin, al bilik zañda körsetilgen dünielerdi ğana istey aladı. Osı maqsatqa jetu üşin «Ädilet partiyasın» qwrğım keledi. Osınday partiya qwrsam, soñımnan bükil halıq berer edi. Sengen adamdarım osını tüsinbeydi, demeuşi bolğısı kelmeydi,— deytin Kärişal Asanov.

Asanov prezident saylauına qatısıp körmek boldı. Nazarbaevtı otstavkağa ketip, 1999 jıldıñ 10 qañtarında ötken kezekten tıs prezident saylauına qatıspauğa şaqırdı. Ortalıq saylau komissiyasınan Nazarbaevtı ümitker retinde tirkemeudi talap etti. Biraq Nazarbaev ta saylaudan bas tartpadı, Ortalıq saylau komissiyası da Asanovtıñ talabına qwlaq asqan joq. 1998 jılı 30 qaraşada Asanov kandidattar qatarınan şıqtı.

Kärişal Asanov özi partiya qwra almadı. Oğan aqşası jetpedi. Ol 2005 jılı qwrılğan, bilikten oppoziciyağa ötken Jarmahan Twyaqbay basqaratın «Ädiletti Qazaqstan üşin» qozğalısınıñ jetekşileri qatarına kirgen joq. Asanov sın-pikirdi kötere almay, özin türmege jabuğa tırısqan bilikke qarsı jalğız qaldı. Oppoziciya men oligarhtar Asanovtı qoldağan joq. Ömiriniñ soñğı jıldarında Asanov sırqattanıp, jwrt aldına şıqpay qaldı. Dosı Ğaziz Aldamjarov Kärişal Asanovtı ömiriniñ soñına deyin Nwrswltan Nazarbaevtı sınap ötti jäne onısına ökinbegen adam dep sipattaydı.

Azat Europa / Azattıq radiosı