EAEO işindegi Joğarğı Euraziyalıq ekonomikalıq keñestiñ otırısında Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev jobanıñ işinde “Euraziyalıq ekonomikalıq integraciyanıñ 2025 jılğa deyingi damu strategiyası turalı jobanı” “tolıqtıru qajet” dedi. Odaq saytınıñ habarlauınşa, Armeniya, Resey, Qazaqstan jäne Qırğızstan prezidentteri qwjattı “jalpı qoldağan”, biraq qabıldağan joq.

Toqaev jiında “odaqtıñ retteu organı sanalatın – Euraziya ekonomikalıq komissiyasınıñ qwzırına densaulıq saqtau, bilim jäne ğılım siyaqtı salalardı engizsek, [odaq] ekonomikalıq bağıtınan auıtqıp ketedi. Bılayşa aytqanda, bwl EAEO-nı qwru turalı 2015 jılğı kelisimine qayşı” dedi. Ol “atalğan salalardıñ ekonomikalıq jağın ğana qarayıq, [odaq qamtitın mäsele auqımın] qoldan keñeytip, tereñdetudiñ qajeti joğın” ayttı.

Täuekeldi bağalau tobınıñ direktorı, sayasattanuşı Dosım Sätpaev Toqaevtıñ EAEO jiınındağı sözin halıqtıñ senimin qaytaruğa talpınıs, aldağı bilikke talas kezinde kerek bolatın sayasi wpay jinau dep bağalaydı.

Azattıq: Toqaev euraziyalıq integraciya boyınşa jaña qwjat köñilinen şıqpağanın bildirdi. Strategiyanı “eldiñ egemendigin şekteydi” dep, mwnı “qoğam qabıldamaytının” ayttı. Bwl neni bildiredi? Toqaev rasımen egemendikti qorğap qalğısı keldi me, älde qoğam aldında imidjin kötermek boldı ma?

Dosım Sätpaev: Meniñ oyımşa, ekinşisi. Qazir Toqaev öz imidjin, bedelin jaqsartu jolında belsendi jwmıs istep jatır. Bwl äsirese bıltır ötken daulı prezident saylauınan keyin küşeydi. Bıltır ol prezident retinde jwmısın halıqtıñ senimi tügesilgen kezde bastadı. Endi qazir türli äleumettik-ekonomikalıq bastama köteru arqılı senimdi qaytaruğa tırısıp, “janğan ümit” prezidenti atanuğa tırısıp jatır. Sırtqı sayasatta tanıtqanı da osınıñ bir böligi. Aytpaqşı, [odaq otırısında bwlay söylegeni] qızıq boldı. Sebebi osığan deyin sırtqı sayasat eks-prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ monopoliyasında edi.

Toqaevtıñ jiın kezinde aytqanı – biz 2014 jıldan beri köptiñ talqısına salıp, aytıp jürgen sözder. Euraziya ekonomikalıq odağı qwrılğalı jatqanda-aq mwnı Qazaqstan tüskeli jatqan “ekonomikalıq qaqpan” dep atap, odaqtı Reseydiñ “geopolitikalıq jobası” dep keldik. Onıñ üstine bwl Mäskeu Qırımdı anneksiyalap alğan 2014 jılmen döp keldi. Reseydiñ odaqtağı müşe elderge türli mäsele tudıratını ayqın edi. Toqaevtıñ keşegi sözin biz alda tönui mümkin qauip retinde köp jıldan beri aytıp jürmiz. Qazir Qazaqstan halqınıñ basım böligi odaq jwmısın naqtı bağalap, EAEO-nıñ öli tuğan qwrılım ekenin wğıp otır. 2014 jılı Nazarbaevtıñ “bizneske 170 million twtınuşısı bar narıq aşıladı” degen uädesinen soñ käsipkerlerde ümit payda bolğan. Biraq mwnıñ bäri ertegi bolıp şıqtı. Sebebi Resey narığın jaba bastadı, baqılaudı küşeytu şaraların jürgizip jattı. Batıs pen Resey arasındağı daudan soñ jağday tipten uşığıp ketti de, Qazaqstan men Belarus' öndiruşileri türli mäselege tap bola bastadı.

Qazir Toqaev öz oyı barın, Qazaqstan müddesin qorğay alatının körsetuge talpınıp, sayasi wpay jinauğa tırısıp jatır. Mısalı, qazir Facebook jelisinde ne bolıp jatqanın qarañızşı. Toqaevqa bwrın da büyregi bwrıp otıratındar qazir prezidentti odaq jiınında aytqan sözi üşin wlıqtap jatır. Bwl – ädeyi qoldan jasalğan is. “Toqaev Nazarbaevqa qarağanda Qazaqstannıñ wlttıq müddesin qorğay aladı” degendey emeurin jasap jatır. Biraq Toqaevtıñ aytqan punktilerin mwqiyat qarap şıqsañız, bäri mümkin emes närse. Mwnı, biz, qazaqstandıq sarapşıları 2014 jılı aytqanbız. Toqaevtıñ Reseydi basqa elderdiñ müddesin eskeruge şaqıruı – berekesiz tirlik. Sebebi Resey mwndaydı elemeydi de. Resey odaqqa müşe elderdi öziniñ satelliti sanaydı. Prezidenttiñ bwl mälimdemesi Qazaqstandağı auditoriyağa arnalğan.

Azattıq: Sonımen mamırdıñ 19-ında strategiyanı “jalpı qoldağanımen”, qwjat qabıldanbadı. Bwl siz üşin kütpegen jağday boldı ma, älde soñğı jıldarı odaq işinde bayqalğan kelispeuşilikterdiñ nätijesi me?

Dosım Sätpaev: Bwl – kelispeuşilik körinisi. Şıntuaytında, Toqaevqa deyin odaqtı Lukaşenko qattı sınap jürgen. Belarus' prezidenti biraz uaqıt boyı twraqtı türde Reseydi de, Euraziya ekonomikalıq odağın da sınap keledi. Qazaqstan da qazir sınauşınıñ birine aynalıp baradı. [Qırğızstan prezidenti Sooronbay] Jeenbekov te soñğı kezde sıpayı türde, diplomatiyalıq jolmen Qırğızstannıñ odaq jwmısınan köñili qalğanın bildirip keledi. Armeniyada Qazaqstandı wyımnan şığarıp tastauğa şaqırğan sarapşılar da boldı. Euraziya ekonomikalıq odağı är aspaz öz tamağın äzirlep jürip, oşaq basında qırqısıp qalıp jatqan as üyge wqsaydı.

Qabıldanbağan strategiyanı dayındauğa Resey belsene qatısqan. Mäskeu bwl jolı da seriktesterine ekonomikalıq baqılau jürgizuge jol aşatın keybir punktilerdi lobbi jasauğa tırıstı. Ärine, mwnı basqa elder qabıldağan joq. Olar mwnıñ qauipti ekenin tüsinip otır. Strategiyanıñ qabıldanbauı – Toqaev sözine reakciya ğana emes. Qwjatta Euraziya ekonomikalıq odağında bwrınnan bar qarama-qayşılıqtar jinalıp qalğan.

Azattıq: Sizdiñ oyıñızşa, wyım işindegi qarama-qayşılıq endi arta bere me?

Dosım Sätpaev: Jağday uşığa bermek. Mısalı, Resey Özbekstandı odaqqa müşe etuge qanşa tırıssa da, Taşkent Qazaqstan siyaqtı alıp-wşıp kire qoyğan joq. Baqılauşı statusın saqtap qaldı. Ol odaq işinde, Resey men Belarus', Qazaqstan men Qırğızstan arasında qanday mäsele barın baqılap otır. Taşkent bwl odaq şın mäninde geosayasi qwrılım ekenin wqtı. Reseydiñ köñilin qaldırmas üşin baqılauşı boldı. Özbekstan odaqqa müşe bolmasa da, Reseymen ekonomikalıq qatınasın eş azaytpadı. Resey biznesi Özbekstan narığına enip jatıp, eldegi reseylik öndiris ornınıñ sanı arttı, Mäskeu özbek şarualarınıñ önimderine ıñğaylı jağday jasap jatır. Nege? Sebebi Resey Özbekstan mañızdı seriktes ekenin tüsinedi. Sol üşin de odaq müşesi emesine qaramaydı. Bwl – paradoks. Belarus', Qazaqstan odaqqa müşe bola twra Reseyden köp şekteu köredi. Resey wyımğa kirmeytin memleketterge Qazaqstan men Belarus'qa qoyğanday şekteu qoymaydı. Mäskeu olarğa artıqşılıq bergen. Bwl Qazaqstan özin-özi şığu oñay soqpaytın twzaqqa tüsirgenin körsetedi. Biraq müddelerimizdi eskersek, [odaqtan] şıqqan dwrıs. Euraziya ekonomikalıq odağı Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımımen birge Reseydiñ ıqpalın jürgizetin wyımğa aynalıp baradı. WQŞB – sayasi, al EAEO – ekonomikalıq qwral.

Batıs pen Resey arasındağı qaqtığıs tayauda bitpeydi. Bwl – odaqqa müşe elder Reseydiñ sırtqı sayasatı men ekonomikalıq sayasatınıñ twtqını bola beredi degen söz. Mäskeudiñ sırtqı sayasattağı kümändi tirlikterimen sanasuğa tura keledi. Bwl Qazaqstan ekonomikasına kesirin tigizudi bastap ta ketti.

Mısalı, tayauda Belarus' Qazaqstannan mwnay satıp almaq boldı. Biraq Resey rwqsat etpey qoydı. Negizi Qazaqstan satuğa äzir bolğan. Sol kezde [Belarus' prezidenti Aleksandr] Lukaşenko “Reseydiñ bir odaqtası ekinşi bir odaqtasımen saudalasqısı keledi. Biraq Resey kedergi boldı” dep, mwnıñ “aqılğa qonbaytın jağday” ekenin däl bayqadı. Bwl Reseydiñ basqa memleketter müddesine – Belarus' eliniñ de, Qazaqstannıñ da müddesine tükirgeni barın körsetti.

Azattıq: Qazaqstannıñ öz müddesin qorğau wmtılısın Resey qalay qabıldaydı?

Dosım Sätpaev: Biz Reseyge jaltaqtamauımız kerek. Mäskeu “meniñ şeşimderimdi [odaqqa müşe] basqa memleketter qalay qabıldap jatır eken?” dep jatqan joq. Qazaqstannıñ naqtı wlttıq müddesi bar. Sonı qorğauımız kerek. Reseyge wnasa da, wnamasa da, müddege qayşı keldi me – Qazaqstan aşıq aytuı kerek. Sozbaqtaudıñ, jwmsartudıñ qajeti joq. Sovet odağı qwlağan. Mäskeu – oyın erejesin anıqtaytın ortalıq emes.

Azattıq: Bwğan deyin de türli sın aytıldı dediñiz. Mäskeu olardı eskerip pe edi?

Dosım Sätpaev: Joq. Äñgime sonda. Mısalı, Belarus' prezident Reseydi sınağanda Mäskeu oğan qısım jasauğa tırıstı. Qazaqstannıñ da Reseydi aşıq sınauı Mäskeude belgili bir deñgeyde tosın köriner edi. Biraq Resey sındı eskeretindey deñgeyde qabılday qoyadı degenge senbeymin. Meniñşe, Resey arağa uaqıt salıp, alda da odaq işindegi poziciyasın nığaytu üşin türli bastamalarına lobbi jasaumen boladı. Solay bolıp ta jatır. Odaq şeñberinde ortaq valyuta şığaru, ortaq qarjı ortalığın qwru, ortaq aqparat alañın aşu, işki-sırtqı şekaralardı birige baqılau siyaqtı bastamalar kötergen. 2014 jılı qwjatqa qol qoyılğalı jatqanda Mäskeu kelisim işine öziniñ geosayasi müddesin kirgizip jiberuge tırıstı. Resey bwl tirligin jalğastıra beredi. Maqsatı – postsovet keñistikte baqılauın küşeytu, geosayasi maqsatta ekonomikanı wstau. Qazaqstanğa müddesin qorğap qalu qiın boladı. Sebebi biz – odaq müşesimiz. Qazaqstannıñ Reseyge qısım jasaytınday qanday qwralı bar? Eşbir qwralı joq. Belarus'tiñ de jağdayı – osı. Narazı bolıp, ayqaylay beruimiz mümkin, biraq Qazaqstan qoldana alatın qısım qwralı bireu-aq. Ol – odaqtan şığu. Biraq Toqaevtıñ birer jılda mwnday şeşim qabıldauı neğaybıl.

Azattıq: Euraziyalıq integraciya men EAEO Qazaqstannıñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev önimi retinde aytıladı. Bwğan deyin Qazaqstan odaq şeñberinde köp qwjatqa eş qarsılıq tanıtpastan qol qoyıp keldi. Toqaevtıñ jiındağı sözin demarş deuge bola ma? Mäskeuden teris aynaludıñ bası ma?

Dosım Sätpaev: Nazarbaev prezident qızmetinen ketpes bwrın jasağan soñğı mälimdemesin qarañızşı. Euraziya ekonomikalıq odağın ol da sınap edi. Nazarbaev “ekonomikalıq odaq degen – ekonomikalıq odaq” ekenin ayttı. Soñğı kezderi Nazarbaev ta Resey bwl odaqqa öziniñ geosayasi jobası retinde qaraydı degendey emeurin jasap jürdi. Biraq Toqaevtıñ Nazarbaevtan ne ayırması bar? Nazarbaev bwl odaqqa öz önimi retinde qaraydı, integraciya boyınşa jaña odaqtıñ qwruşısı boldı. Toqaevtıñ mwnday ambiciyası joq. Odaq – onıñ önimi emes. Sondıqtan sınauğa kelgende birşama erkin. Biraq “Toqaev soñğı sözimen Nazarbaevqa qarsı şıqtı” demes te edim. Jiın kezinde diplomatiyalıq sarınmen söyledi. Nazarbaevqa qarağanda tura aytqan şığar. Biraq Lukaşenkonıñ sözimen salıstırıp köriñizşi. Toqaev öte sıpayı türde, jwmsartıp, Resey söz arasınan wğıp alatınday etip ayttı.

Azattıq: Toqaev jiında aytqan sözin Nazarbaevpen kelisip aldı dep oylaysız ba?

Dosım Sätpaev: Nazarbaevtıñ közi tiri kezde, iske jarap twrğan şağında Toqaevtıñ sırtqı sayasattağı barlıq mälimdemesi belgili bir deñgeyde eks-prezident maqwldauınan ötedi. Nazarbaev prezidenttikten ketpey twrıp, osığan wqsas, biraq bwdan da jwmsaq, bwdan da diplomatiyalıq sarında mälimdeme jasap jürgen.

Azattıq: Bıltır är sözinde eks-prezidentti aytıp otırğan Toqaev soñğı kezderi mwnday ädetin qoydı. Onısı Euraziya keñesiniñ otırısında da bayqaldı. Ne üşin dep oylaysız?

Dosım Sätpaev: Nazarbaev däuiri ayaqtalıp keledi. Mwnı bäri bilip otır. Qazir Nazarbaevtıñ işki sayasatı jürip jatır. Nazarbaev sayasattan tolıq ketkende Toqaev bilikke talasa aluı üşin öz oyı bar sayasatkerge aynalğısı keletin kezeñge ötedi. Aldağı bilikke talas kezinde kerek bolatın sayasi wpaydı Toqaevqa qazir jinap alu mañızdı bolıp twr.

Toqaev qazir Qazaqstannıñ işki auditoriyası aldındağı wpayın tügendegisi keledi. Mısalı, Masançi auılındağı janjal (aqpanda Jambıl oblısı Qorday audanında qazaqtar men düngender qaqtığısıp, 11 adam qaytıs boldı – red.) kezinde Toqaev qazaq tilin barınşa qolday söyledi. Bwl – wlttıq-patriottıq köñil-küydi qoldağanı. “Qazaq tili wltaralıq qatınas tiline aynaluı kerek” degen tayauda aytqan sözi de bar. Bwl da Toqaevtıñ qazaq tildi auditoriya qoldauına ie bolu maqsatındağı isiniñ bir böligi. Wlttıq-patriottıq auditoriya äuel basta-aq, äsirese Qırım anneksiyasınan soñ Euraziya ekonomikalıq odağına qarsı boldı. Toqaevtıñ sayasi tehnologiya jürgizip jatqanın körip otırmız. Nazarbaev olay-bwlay bolıp ketip, qazirgi prezidentke äldekim qarsı şıqsa, halıq, äsirese elita kimdi qoldau keregin bilui üşin Toqaev tap qazir täuelsiz ekenin, öz küşine senetinin körsetkisi kelip jatır.

Azattıq: Swhbatıñızğa raqmet!

Azat Europa / Azattıq radiosı