Twlğalar Ädebi älem

       Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

kerey.kz

 |  Dec 6, 2020

      Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                            

       Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris alıp, sauatın aşqannan keyin bilimin jetildiru maqsatımen Semeydegi Ahmet-Riza medresesine oquğa baradı. Abay medresede oqıp jürgen kezde Şığıs, Batıs aqındarı men ğwlamalarınıñ eñbekterin oqidı. Şığıs klassikterinen Nizami, Sağdi, Nauai, Fizuli, Jämi jäne tağı basqaların oqısa, ekinşi jağınan  Puşkin, Gercen, Nekrasov, Tolstoy, Krılov, Dostaevskiy, Turgenev mwraların oqıp, Spinoza, Spenser, L'yuis sındı ğalımdardıñ eñbekterin zertteydi. Abaytanudıñ bilgiri Mwhtar Äuezov Abay turalı estelikterinde: «Özi twstas ülken-kişi balalardıñ barlığınan anağwrlım zeyindi, wğımtal jäne erekşe ıqılastı bolğan. Däriste arabşa kitaptı moldasınıñ bir oqıp jäne bir-aq ret türikşege audarıp bergen sözderin kitapqa qaramay jatqa aytıp şığa alatınday zerek boladı. Sonımen däris üstinde oqılatın sabaqtardı oqıp bilu Abayğa özge balalardan anağwrlım oñay tigen. Köp uaqıtın almağan. Sondıqtan barlıq artılğan uaqıtın Abay öz betimen özi süygen kitaptarın oquğa jwmsap, köp izdenuge salınadı.» – dep, Abaydıñ zerektigi men oquğa degen ıntasın döp basıp körsetedi. Jazuşınıñ sözine qarağanda, Abay bala küninde jattağan keybir öleñderin kärilikke jetken uaqıtına deyin wmıtpağan.

Äkesi Qwnanbay öz zamanındağı ataq dañqı alısqa jetken adamdardıñ biri bolğan. Tört wldıñ biri Abay jastayınan-aq erekşe qabiletimen, aqıldılığımen közge tüsedi. Balağa sınşı äkesi osı balasınan qattı ümit kütedi. Medresede tört jıl oqığannan keyin, oqudan şığarıp alıp, el basqaru isine aralastıradı. Basında «barıp kel, şauıp kelmen» jürgen jas Abay az uaqıttıñ işinde juan bi jäne el-jwrtınıñ qamın jeytin azamat bolıp şığa keledi. Äkesiniñ töñireginde el jaqsılarımen aralasıp, biraz täjiribe jinaqtağannan keyin, ol halıq twrmısındağı köleñkeli jaqtarğa säule tüsiruge küş salıp bağadı. Sondıqtan halqına paydalı dep tapqan isterin körkem sözben, öleñdermen nasihattamaq boldı. Ahmet Baytwrsınov: «Qazaqtıñ bas aqını – Abay Qwnanbaywlı. Odan asqan bwrınğı-soñğı zamanda qazaq dalasında biz biletin aqın bolğan joq. Abaydı qazaq balası tegis tanıp, tegis bilui kerek» – dep, Abaydıñ qaytalanbas wlı twlğa ekenin söz etti.

Abay alğaşqı öleñderin 80-inşi jıldardıñ ortasında jazğan. Abay öleñderin üzbey jazuğa tırısqan. Biraq, sol kezdegi el arasındağı tartıstar biriñğay aqındıqpen aynalısuğa mümkindik bermegen. Abay aqındıq jolğa bet bwrğanda öleñ joldarın bilimge, öner men mädenietke arnadı. Ol 1885 jılı «Jasımda ğılım bar dep eskermedim» – degen twñğış şığarmasın jazğan. Abay poema janrın da meñgergen. Oğan «Masğwt», « Eskendir», «Äzimniñ äñgimesi» şığarmaları dälel. Abay öleñderiniñ işinde mazmwnı jağınan da erekşelenip twratın üzdik tuındıları köp. «Köktem», «Jaz», «Segiz ayaq», «Öleñ – sözdiñ patşası, söz sarası», «Köñil qwsı qwyqıljır şartarapqa» sekildi öleñderiniñ ärbireui tıñ dünie, şığarmaşılıq jañalıq.

Abaydıñ qara sözderi – aqınnıñ söz önerindegi körkemdik quatın, danalıq dünietanımın körsetetin prozalıq şığarma. Jalpı 45 qara sözi bar. Onıñ bes-altı qara sözi qısqa bolsa, keybireui taqırıbı jağınan auqımdı bolıp keledi. Abay öziniñ qara sözderinde şığarmanıñ körkine ğana nazar audara qoymay, sonımen qatar şığarmanıñ tereñdigi men ideyasına zer salğan. Onıñ qara sözderi jalpı qazaq halqına ortaq asıl sözge aynaldı.   Onıñ qara sözderiniñ birneşeui eñ alğaş 1918  jılı Semeyde şıqqan «Abay» jurnalında jarıq kördi. Keyinnen Abaydıñ qara sözderi orıs, qıtay, francuz, t.b. köptegen älem tilderine audarıldı.

Abay – dana, Abay – dara qazaqta,

Tanımağan wlı Abaydı qazaq pa?

Qazaq dañqın asqaqtatqan älemge,

Abay teñdes aqın bolmas qazaqta…

Qorıtındılay kele, Abaydıñ köz jetpes kökjiektey keñ, teñizdey tereñ oyların, altınday asıl, qorğasınday salmaqtı sözderin ärbir qazaq balası jäne halqımız oqıp sanamen, jürekpen qabıldap ömirde ruhani bağdarşamday paydalanu kerek. Abay otandıq tarihımız ben ädebietimizde asa körnekti orın aladı. Abay qazaqtıñ wlttıq jazba ädebietiniñ negizin qaladı. Aqınnıñ mol ädebi mwrası tek bir halıqtıñ emes, bükil adamzattıñ ruhani qazınası bolıp sanaladı. Abay sonısımen mäñgilik!

Bolat SAYLAN, äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Janiya Omarova, 1-kurs studenti