Türkimenstan prezidenti Gurbangulı Berdimwhamedov pen Äzerbayjan prezidenti Il'ham Äliev 21 qañtarda ötken videokonferenciyada “Dostluk” ken ornın igeru boyınşa özara tüsinistik turalı memorandumğa qol qoyılğanın mälimdedi.

Kömirsutek ken ornı boyınşa jasalğan kelisim Kaspiy jağalauındağı qos memlekettiñ qarım-qatınasın damıtudağı mañızdı qadam bolıp, Transkaspiy qwbırın salu ideyasın qayta jandandırıp otır.

Ken ornınıñ “Dostluk” nemese “Dostıq” dep ataluınıñ özi “kelisimge kelu” degen mağınanı beredi.

1991 jıldıñ soñında Sovet odağı tarağannan keyin qos memleket ken ornına ielik etu qwqığın qatar talap etip, bwl jerdi Äzerbayjan “Kyapaz”, Türkimenstan “Serdar” dep atağan.

Bwl – Äzerbayjan men Türkimenstan arasında, Kaspiy teñiziniñ ortasında jatqan daulı üş ken ornınıñ biri. Äzerbayjan “Azeri” jäne “Çirag” dep ataytın qalğan eki ken ornına Türkimenstan säykesinşe “Omar” jäne “Osman” degen atau bergen. Äzerbayjan Türkimenstanmen aradağı daulı mäseleni şeşpey twrıp, halıqaralıq BP konsorciumımen birge 1997 jılı “Çirag”, 2002 jılı “Azeri” ken ornın igeru jwmıstarın bastağan.

Bwl şeşim Türkimenstannıñ birinşi prezidenti Saparmwrat Niyazovtıñ şamına tigen.

“Çirag” jäne “Azeri” ken orındarında mwnay öndiru jwmıstarı bastalğan kezde Äzerbayjan-Türkimenstan qarım-qatınası kürt naşarlap ketti.

Üşinşi Gyuneşli ken ornımen qosqanda daulı aumaqtağı barlanğan mwnaydıñ jalpı qorı 7 milliard barrel'di qwrağan. Az uaqıttıñ işinde atalğan ken orındarı Äzerbayjanda öndiriletin mwnaydıñ negizgi böligin beretin deñgeyge jetken (öndiris kölemi joğarı bolğan 2010 jılı künine 823 100 barrel' mwnay öndirilgen, sodan beri öndiris kölemi qısqarıp keledi).

Biraq Türkimenstan tankerlerdiñ bolmauınan köp mwnayın eksportqa şığara almadı.

Äzerbayjan men Türkimenstannıñ qarım-qatınası 2003 jılı Geydar Äliev, 2006 jılı Saparmwrat Niyazov qaytıs bolğannan keyin tüzele bastadı. Soğan qaramastan, 2009 jılı Berdimwhamedov “Çirag” jäne “Azeri” ken orındarına ielik eu qwqığın qaytaru üşin äli de halıqaralıq sotqa jüginudi oylap jürdi.

Berdimwhamedov bilikke kelgen birinşi jılı (2007) Türkimenstan Kiprde ornalasqan Buried Hill kompaniyasına üşinşi blok – “Serdar” (qazirgi atauı “Dostluk”) ken ornın igeruge licenziya bergen. Kompaniya seysmologiyalıq zertteu jürgizudi bastağan. Biraq Türkimenstan men Äzerbayjan ken ornına qatıstı dau tübegeyli şeşilgenşe igeru jwmıstarın toqtata twruğa kelisken.

Sondıqtan Dostluk ken ornı boyınşa memorandumğa qol qoyu qos memleket üşin mañızdı jetistik sanaladı. Äliev “Bwl – eki eldiñ tabandı belsendiliginiñ nätijesi” dep mälimdedi.

Äzerbayjan memlekettik mwnay kompaniyasınıñ resmi ökili Ibragim Ahmedov bolaşaqta ken ornın igeru jwmıstarın bastau üşin äli de köp tehnikalıq jäne kommerciyalıq mäselelerdi şeşip alu keregine nazar audarıp, jaña memorandumdı “Äzerbayjan-Türkimenstan qarım-qatınasındağı jaña kezeñ” dep bağaladı.

Dostluk ken ornınıñ däleldengen qorı 1,4 milliard barrel'di qwraydı. Aldağı zertteuler barısında bwdan da köp mwnay qorı tabıluı mümkin.

Ahmedov “Çirag” jäne “Azeri” ken orındarın igerudiñ arqasında bizde infraqwrılım men Kaspiy teñizinde ornalasqan, öñirdi Europanıñ jäne basqa aymaqtardıñ narığımen baylanıstıratın mwnay-gaz qwbırları bar” dedi.

Osı twsta jıl sayın Türkimenstannan Europağa eksporttalatın 30 milliard tekşe metr gazdı Kaspiy teñizi arqılı Äzerbayjanğa jetkizudi közdeytin Transkaspiy qwbırı mäselesi köteriledi.

Robert Katler – NATO Kanada qauımdastığınıñ energetikalıq qauipsizdik bağdarlamasında ağa ğılımi qızmetker jäne direktor bolıp jwmıs isteydi. Ol – Kaspiydegi geosat jäne energetika salasınıñ jetekşi mamanı.

Katler Azattıqqa “2018 jılı Aqtauda jasalğan kelisimnen keyin jıldam qarala bastağan [tüsinistik memorandumı] Transkaspiy jobasın jüzege asıru jolındağı soñğı kedergini joyadı” dedi.

Kaspiy teñiziniñ qwqıqtıq märtebesi men onı böliske salu jönindegi wzaqqa sozılğan pikirtalas 2018 jılı tamızda Aqtau qalasında ötken sammitte şeşilgendey boldı. Sammitte Kaspiy jağalauında ornalasqan bes memleket (Äzerbayjan, Türkimenstan, Qazaqstan, Resey jäne Iran bar) basşıları Kaspiy teñizi jönindegi konvenciyağa qol qoydı.

“Dostluk” ken ornı boyınşa jasalğan kelisim Äzerbayjan men Türkimenstannıñ Kaspiy teñizindegi kömirsutek qorın birlesip igeru jolındağı äriptestigin nığaytıp, Transkaspiy qwbırınıñ qwrılısına jol aşadı.

Katler ekijaqtı talqılaular kezinde qos taraptıñ Transkaspiy jobasında äriptes bolu mümkindigin qarastırıp, nätijesinde osı [tüsinistik turalı memorandumğa] qol qoyğanına kümän joq dep esepteydi.

Ahmedov aytqanday, äli de “Dostluk” ken ornına qatıstı köp mäseleni şeşip, onıñ işinde jobanı qarjılandıru jağın kelisip alu kerek.

Äzerbayjannıñ gazı Transanadolı gaz qwbırın (TANAP) toltıruğa jetpeydi. Öytkeni jobanıñ soñğı nwsqasında gaz qwbırınıñ kölemi 60 milliard tekşe metr boladı dep belgilengen. Sondıqtan TANAP qwbırı arqılı gaz jiberuge tağı birneşe memleket qatısuı mümkin degen boljamdar aytılğan.

TANAP qwbırı arqılı Europağa gaz jetkizu mäselesine kelgende negizgi tañdau tabiği gaz qorı jöninen älemde törtinşi orın alatın Türkimenstanğa tüsetini belgili.

Katlerdiñ pikirinşe, “Dostluk” memorandumına qol qoyılğannan keyin baqılauşılar Transkaspiy qwbırı jobasınıñ qarqındı jüzege asa bastağanına tañğalmasa da boladı.

Biraq bwl jerde bir mäsele bar.

Äzerbayjan memlekettik mwnay kompaniyası energoresurstardı eksporttau jobalarına, onıñ işinde Äzerbayjan gazın Türkiya arqılı Europağa jetkizetin Transkaspiy qwbırına qarjı qwyğan.
Qazir Türkimenstan ekonomikası dağdarıs jağdayında, sondıqtan memleket qosımşa tabıs tabudıñ kez kelgen ädisin paydalanuğa dayın otır.
Biraq Äliev 2018 jılı tamızdıñ soñında Äzerbayjan türkimen gazın tasımaldauğa qatısatın tranzit-el boluğa dayın ekenin, al Türkimenstan gaz qwbırın salğısı kelse, Äzerbayjan memlekettik mwnay kompaniyası siyaqtı jobağa qarjı bölui keregin aşıp ayttı.

Memleket basşılarınıñ videokonferenciya kezindegi jılı lebizge tolı sözderinen Älievtiñ “Dostluk” ken ornın igeruge Türkimenstan da qarjılay üles qosuı kerek” degen pikirge qatıstı ne oylaytının tüsinu mümkin bolmadı.

Azat Europa / Azattıq radiosı