4 qazanda Şved Korol'dik ğılım akademiyası 2022 jılğı fizika salasındağı Nobel' sıylığı laureattarın atadı. Biılğı jülde matasqan bölşektermen jañaşıl eksperimentter ötkizgen ğalımdarğa berildi. Olar alğan nätije jaña tehnologiyalarda qoldanıla bastadı. Qazirgi küni kvanttıq komp'yuterler, kvanttıq jeliler men qauipsiz kvanttıq şifrlanğan baylanıs salaları qarqındı zerttelip, damuda.

Nobel' sıylığın, “matasqan fotondarmen ötkizgen eksperimentteri, Bell teñsizdiginiñ orındalmauın zerttegeni jäne kvanttıq informatika salasındağı izaşar eñbekteri üşin”, francuz Alen Aspe (Alain Aspect), amerikalıq Djon Klauzer (John F. Clauser) men austriyalıq Anton Caylinger (Anton Zeilinger) ielendi. Bwl üşeui kvanttıq fizikağa qosqan irgeli ülesi üşin 2010 jılğı Vol'f sıylığımen de marapattalğan edi.

Alen Aspe 1947 jılı tuğan, Parij-Sakle universiteti men Politehnikalıq mekteptiñ professorı. Djon F. Klauzer 1942 jılı düniege kelgen, zertteuşi-fizik. Anton Caylinger (1945) — Vena universitetiniñ professorı. Olarğa Nobel' medali 10 jeltoqsanda ötetin saltanattı räsimde tabıstaladı. Laureattar 10 million şved kronın teñ bölisedi.

Kvanttıq mehanikada kvanttıq matasu dep atalatın ğajayıp qwbılıs bar ekeni belgili. Matasqan eki ne odan da köp bölşek, şaqırımdağan ara qaşıqtıqta ornalassa da, bir bütin tärizdi äreket etedi. Mısalı, matasqan fotonnıñ biriniñ spin spiral'digi oñ ekeni ölşense, ekinşisiniki mindetti türde teris bolıp şığadı, jäne kerisinşe. Mwnday jwptıñ bir sıñarına jasalğan äser, odan alıs qaşıqtıqtağı basqasınıñ kvanttıq küyin dereu özgertedi. Özgeris sol sätte, jarıq jıldamdığınan da tez beriledi, öytkeni aqparat taramaytındıqtan, salıstırmalılıq principi bwzılmaydı.

Bwl qwbılıs ädette mına siyaqtı analogiya kömegimen tüsindiriledi: bir jwp ayaqkiimniñ kez kelgen sıñarın qaramay alıp qalayıq ta, ekinşisin, mısalı, Neptunğa jibereyik. Jerdegi qoraptı aşıp qarağanda oñ ayaqqa kietin bäteñke şıqsa, demek Neptunda — sol ayaqtiki. Analogiya jaramsız, öytkeni bwl mısalda determinizm bar. YAğni, oñ ayaqqa arnalğan bäteñkeni alıp qalsaq, onı endi auıstıra almaymız. Al kvanttıq qwbılıstar anıqtalmağan, demek spinniñ spiral'digi qanday ekeni aldın-ala belgisiz. Ol ölşengen sätte ğana kezdeysoq oñ nemese teris mändi qabıldauı mümkin. Qaşıqtağı matasqan ekinşi bölşek däl sol sätte avtomattı türde qarama-qarsı mändi qabıldaydı. Mwnıñ özi anıqtalmağandıq principin bwzatın siyaqtanadı: ekinşi bölşekti ölşemey-aq, onıñ kvanttıq küyin aldın-ala bilip qoydıq. Mümkin, matasqan bölşekter işinde jasırın aynımalılar — olarğa eksperimentte qanday nätije körsetudi bwyıratın nwsqau bar şığar. 1960-jıldarı Djon Styuart Bell jasırın aynımalılar korrelyaciyasın körsetetin matematikalıq teñsizdik oylap taptı. Alayda kvanttıq mehanika zañdarına säykes, Bell teñsizdigi bwzılatın belgili bir eksperiment tipi boluı tiis.

Djon Klauzer jasağan eksperimentter Bell teñsizdigi orındalmaytının körsetip, kvanttıq mehanikanı quattadı. Demek kvanttıq mehanikanı jasırın aynımalısı bar teoriyamen almastıruğa bolmaydı. Alen Aspe bolsa, Klauzer eksperimentiniñ keybir älsiz twstarın damıtıp, onı orağıtıp ötu joldarın japtı. Anton Caylinger jetildirilgen jabdıqtar kömegimen wzaq eksperimentter seriyasın ötkizdi. Onıñ tobı bir bölşektiñ kvanttıq küyin qaşıqtağı basqasına jetkizuge bolatının, yağni kvanttıq teleportaciya qwbılısın körsetti. Nobel' komiteti laureattar eñbegi kvanttıq mehanika teoriyasına irgeli üles qosıp qoymay, naqtı tehnologiyalar türinde de jemis bere alatının atap ayttı.