Qazaq zañdarı (Abaq Kerey Erejesi)
kerey.kz
Abaq Kerey Erejesi– qazaqtıñ dästürli ğwrıptıq zañı. Resey memleketiniñ qol astına kirmegen, dästürli ädet-ğwrpınan ajıramağan qazaqtardıñ bir böligi wstanğan qwqıqtar jinağı. Moñğoliya ĞA-nıñ tarih ğıl.-zert. in-tı qorınan tabılğan. 1996 j. twñğış ğıl. aynalımğa tüsiken.
Bwl zañ jinağın türkitanuşı ğalım S.Qarjaubaywlı Monğoliyanıñ ortalıq mwrağatınan alıp, köne wyğır tilinde jazılğan qwjattı qazaqşağa audarıptı. Ereje 17 tarmaq, 35 baptan twradı jäne eki bastaudan när alğan bolu kerek: bireui – qazaqtıñ ejelden qalıptasqan ädet-nışandarı, ekinşisi – şariğattıñ keybir qağidaları. Mwnda qazaqtıñ ädetteri basım ekeni sözsiz. Bwl qwjattıñ qazaq halqınıñ qwqıq tarihın zertteuge öte qajet derek ekenine kümändanuğa bolmaydı. Jäne onıñ tağı bir erekşeligi, ol – orıs patşalığına qaramağan qazaqtıñ wstanğan qwqıqtıq jinağı ekendiginde.
Ereje bılay bastaladı: «Bizdiñ 12 kerey taypası (Abaq Kerey 12 atağa bölinedi – Q.Q.) qazaqtıñ üş jüziniñ Orta jüzinen taraydı. Al Kişi jäne Wlı jüz qazaqtarı bwl kezderi orıstıñ qol astına qarağan», bolıp bastalatın erejedegi «Abaq Kereydiñ Qwlıbek, Aqtay, Qwtımjar (Qojamjar), Köken, Bisenbay, Öser zäñgi, Twrım qatarlı 12 adamı bas qosıp, mal (qoy) soyıp, jatar ornın saylap (dayındap) köpşilik qauımdı jinay otırıp, Mwhammed (mwsılman) dinin negizge alıp, 12 Abaq Kerey qazağınıñ wstanatın zañın jasaudı josparlaptı» .
Sonımen üşinşi tarau üylenu, nekege otıru jaylı. Mwnda Abaq Kereydiñ öz işinde qız alıp, qız beruine wlıqsat etilgen. Tek on eki atanıñ ärqaysısı özara nekege otırmasa bolğanı. Erejeniñ on üş babı osı tarmaqtıñ işine kiredi.
Törtinşi tarmaqta atalğan sıylı adamdardıñ qonaqqa baruı jayında jazılğan. Atalğan meymandardı ıqılas-nietiñizben qonaq qılıp kütpeseñiz, ayıp töleydi ekensiz. Ayıp mölşeri de az emes – aldı seksen eki qoydan.
Kelesi bir tarmaq din, molda, qojalar turasında. «Din adamdarı nağız Mwhammedtiñ ümbeti, dindi uağızdau barısında olarğa qarsı böget, tosqauıl jasağan adamdar kezdesse, onı auır qılmıs sanap, ayıppen jazalau kerek» delingen.
Erejege bögdeni mwqatu, jäbirleu turasında, nesie, qarız talap etu jäne qorlıq, zinaqorlıq, jesir haqında, egindik, şabındıq jayındağı tarmaqtar da engen. Eñ qızığı, mwnda soñğı jındanu haqında deytin tarmaq ta bar. Adamnıñ emes, maldıñ, ittiñ jındanuı, ärine. Tebegen atıñız bayqausızda bireudi jazım qılsa ya qwtırğan itiñiz qauıp alsa da ayıptan qwtılmaydı ekensiz. Jaza jüktetu aşıq jürgizildi, qanday da bir qaulı-qarar, qwjat jazıp qaldırılmaydı. Bi jalğız özi ğana qılmıskerdi tergep, ükim şığaradı. Bidiñ şeşimimen ayıp jüktelgen qılmıskerge qwn töletken, düre soqqan, wrlıq istese sausaqtarın kesip tastau siyaqtı jaza bergen. Osı ayıptardıñ işinde eñ jeñili qamşımen düre soğu. Ol qılmıstı dep eseptelgen adamdı köptiñ aldına jalañaştap şığarıp, 40, 50, 80, 100 ret düreleu. Jasağan qılmısına qaray düre sanın bi özi belgileytin bolğan.[1]
Derekközder
- ↑ A 31 Aybın. Enciklopediya. / Bas red. B.Ö.Jaqıp. – Almatı: «Qazaq enciklopediyası», 2011. – 880 bet.ISBN 9965-893-73-H
Pikir qaldıru