Täkejan (şın atı – Täñirberdi) – Abaydıñ jalğız ağası. Mäsele sonda, tuıstar   arasındağı arazdıq pen jarıqşaqtıñ izderi Abay şığarmaşılığında «meni bil, anıqta!» dep sayrap-aq jatır.

Mısalı, 1886 jılğı «Köjekbayğa» öleñinde aqın:

Ärkimde-aq bar ğoy tuısqan,

Qaysısı jaudı quısqan?

Kün jauğanda qoynıñda,

Kün aşıqta moynıñda,

Arılmas mindet bolğan soñ,

Ärkimniñ köñili suısqan, -

dese, bwl öz basınan keşken jäyt.  Ülkendi-kişili aluan oqiğalardan büginge jetkeni – 1887 jılı Bazaralı bastatqan jigitek jigitteri Täkejan baydıñ bir qos jılqısın (800 bas) şauıp aladı. Soğan baylanıstı keler jılı Semey qalasında oyaz bileri keñesiniñ sotı ötedi. Abay oğan qatısudan bas tartadı. Eldiñ ärekesin tilemey, berekesin tilegendikten jäne Oljay arasın onan äri uşıqtırmau jayın oylağandıqtan (Täkejannıñ daugeri retinde jüginiske jası 30-ğa endi ğana tolğan, ol künde Täkeñniñ tärbie-ıqpalında jürgen, Şäkerim tüsip, bir sätte «şeşen», «jüyrik» degen ataq-dañqqa bölengenin ayta ketudiñ orayı bar. «Mwtılğannıñ ömiri» degen özi turalı dastanında Şäkerimniñ:

Wlıq pen elge jağındım,

Ärtürli ataq tağındım.

Ar ketip, ayla jamıldım,

Beyne aldamşı sopımın.

Qarasam maqtau aynadan,

Älemnen ozğan men bir jan:

El qwtqarğan topannan

Tobıqtınıñ mwqımın, -

dep, ökinişpen san soğuı astarında osı atı-şulı oqiğa da jatır.

Sol 1888 jılı Abaydıñ «Qaraşa, jeltoqsanmen sol bir-eki ay» degen öleñi düniege kelgen. Onda Täkejan men bäybişesiniñ tastay sarañdığı men meyirimsiz it minezin körip aqın:

…Ol da öziñdey it bolsın, azğır, azğır! –

dep, qattı ızamen jazğıradı.  «Bwl öleñdi, – deydi Twrağwl, – öziniñ Täñirbergen degen ağasınıñ auılında, ağası men jeñgesiniñ Dinisläm degen nemeresin «tamağıñdı üyde otırıp iş» dep añdıp otırğanın, onıñ qwrbılarımen birigip işkisi kelip otırğanın körip aytqanı» (bir täuiri, üşinşi buın Abay ruhınıñ şapağatın sezinip östi, jañağı Dinisläm Äzimbaywlı 1917 jılı Semey uezdik Zemstvosına müşe 30 qazaqtıñ biri).

Üş jıl keyinde bolğan keyisti uaqiğanı da Twrağwl auzınan estiik:

«1891 jılı Orazbay Ospanmen arazdasıp jaulasqanda Täñirberdi degen ağası Orazbay jaqqa şıqqan. Bılayşa bolmaqtıñ sebebi – Täñirberdi süyegi bos adam edi, erterek qartayıp, bilikti Äzimbay degen balası alğan. Äzimbaydıñ jaulasqan sebebi: talabı bar oqımağan jas jigit abwyırlı bolmaqtı el bileumen tabamın dep oylap, özin qoldauşı el tappaqqa eñ qolaylı jol – ağalarınıñ jauın el qılğanı bolıp körindi. Orazbaymen qwda bolğan. Orazbaylar oylağan, bwlardı bölmesek bolmaydı, östip qwda bolıp bölelik dep».

Kördiñiz be, Täkejan men Äzimbay jaña qwdası Orazbay jağına şığıp, özinikin özekten teuip, tobıqtan qaqqan. Bwl şikilik, kezindegi Erboldıñ opasızdığı siyaqtı, Abaydı qattı qınjıltqan.  Kekete, mwqata, döp tigize aytqan «Täñirberdige» degen 7 şumaq arnau öleñi sol keyistiñ jañğırığı esepti.

Baysıp, pañsıp,

Köringenge bälsip,

Özi ğana kelgendey,

Düniege jansıp.

Mañ-mañ basıp,

Men-mendigi asıp,

Mal bitti dep, köñili

Köterilip tasıp.

Öleñ osılay bastalğan. Kelesi şumaqtarda ağasınıñ sarañdığı, jaqınğa janı aşımastığı men «ötirik, ösek, dau dese, bäyge atınday şabatın» minezi sınalğan. Öleñniñ soñın tüyindegeni:

Qolıñnan keler tük te joq,

Osınıñ mağan boldı kek.

«Qolıñnan keler tük te joq» deytini Täñirberdi ot bası, oşaq qası wsaq şaruadan boyı aspağan adam (kim önersiz, el jwmısına epsiz, biraq täkabbar bolsa, sol kisi boyına jaman minezder ämise üyirsek keledi).

Abaydıñ qattı aşınğan jayı oqırmanğa wğınıqtı bolu üşin sol 1892 jılı uayım, qayğılar qat-qabat kelgenin eske sala otıralıq. Birinşi, oqıstan qaytqan inisi Ospandı jöneltu, onıñ ornın küzetu. «Bwl inisi eldiñ mindetiniñ barlığın Abaydan şığarıp, öz moynına köterip alğan edi. Özge tuısqan işinde Abaydıñ eñ jaqsı körgen inisi edi» deydi Mwhañ. Ekinşi,     süyikti wlı Äbiş sırqatınıñ asqınuı. Osı jılı Äbiş Peterbordan Kavkazğa barıp em-dom aladı. Äytse de ökpe auruı – qwrt dertiniñ beti qaytpağan. «Äbdirahman ölimine» öleñinde:

Peterborda-aq kidirmey,

Bilipti derttiñ barlığın.

Täuekel qıp bildirmey,

Kütipti Täñiri jarlığın, -

deuinde osı astar bar. Osığan Abay men Äygerim arasında payda bolıp, tım wzaqqa sozılğan qamırıqtı, kirbiñ men tüsinbeuşilikti qosıñız.

Al Orazbay, Küntudiñ  bolıstıqtan ümitker Äzimbaydı Abayğa qarsı aydap salğan ärekesi onsız da jaysız ahualdı qoyulata tüsedi. Abayğa Äzimbaydıñ «Ospan mwrasınan kem qaldım dep ökpelep jürgeni» (Ärham)  ayan-dı.                 Sonımen, joğarıda bayandalğan jäytterden Abaydıñ «Täñirberdige» degen öleñi, sirä da, 1892 jılı jazılğan dep baylam jasauğa boladı. Äli künge «jazılğan jılı belgisiz» delinetin öleñdi öz ornına qoyatın uaqıt jetti.

Täñirberdi nelikten dañqtı da qasietti inisi qayğırsa birge qayğırıp, quansa birge quana almağan, qazaqı wğığa salıp aytsaq, qanına tartpağan? Endi osığan keleyik. Ol atası Öskenbaydıñ qolında östi. Biraq bastı sebep – işki tüsinbeuşilik, jolı bölektik. Bwl rette qazaqtıñ bas kitabı – «Abay jolı» epopeyası «Qastıqta» tarauınan bir üzindige jüginelik. Esteriñizde me, Äzimhan töre (Älihan Bökeyhanov dep oqıñız) Şıñğıstauğa at basın tirep, qwrmetti qonaq retinde kütilmey me. Sonı surettegen twsta Mwhtar Äuezov bılay dep jazadı: «Şwbar (Şäkärim dep oqıñız) Abay öleñiniñ bärin biledi. Jatqa aytu kerek bolsa, Abay otırğan jerlerde ağızıp, sudıratıp aytıp ta bere aladı. Äzimbay, Täkejandar bolsa, ärine, «Abaydıñ sözi» degen jalğız auız sözdi jattap körgen emes. Al Şwbar bolsa, Abaydıñ bar qoymasın biletin, ol körgendi qosa körip, ol bilgendi birge bilip, odan «qalıspay jürip qarasamın» deytin adam».

Körip otırsızdar, ğwlama Mwhañ tört tuıstıñ araqatınası qalay qalıptasqanın astarlap, maydan qıl suırğanday etip jetkizgen. Soñğı ekeu – qwlqınnıñ qwlı bolıp, aldıñğı ekeu – düniege boy aldırmay ömir sürdi. Jolı birdi qazaq «joldas» deydi. Al jolı bölek bolsa şe? Qwday saqtasın, onda birge tuğan ağayınıñ da jat boladı da şığadı.

Söytip, Abay men Täkejan bölinisi twrmıstıq arazdıqta emes, gäp dauası joq ruhani alşaqtıqta jatır. «Abay jolında» bayandalğanday, öz tuısınıñ opasızdığı Abaydıñ janın jaralap, köñilin qwlazıtqan, aqır soñında qan qısımı dertine (gipertoniya) äkelip soqqan jağdayattıñ biri bolğan.

Endi 1892 jılğı Abay öleñderine jüginelik.

«Ne izdeysiñ, köñilim, ne izdeysiñ?» öleñinde:

Jwrttıñ bäri söz satqan,

Satıp alıp ne kerek?

Eki sözdi Täñiri atqan –

Şır aynalğan döñgelek.

Osı joldar oylandıradı, aqınnıñ elestetkeni Äzimbay beynesi, jüdä. Eki sözdi de, şır aynalğan pısıq ta sol edi ğoy. «Jüregim, oybay, soqpa endi!» öleñinde:

Jüregim, oybay, soqpa endi!

Bola berme tım külki.

Körmeysiñ be, toqta endi,

Kimge senseñ, sol şiki.

«Şiki» sözi ağası Täkejanğa ma? Jwrttıñ onı «solqıldaq, şiki» sanağanı mälim. «Boyı bwlğañ, Sözi jılmañ» öleñinde:

Tüzu bol degen kisige,

Tüzu kelmes ırıqtap.

Sırdañ tartıp qaşadı,

Wstaysıñ qaytip qwrıqtap?

Tağı da Äzimbay, bilem. Qalay bolğanda da qattı wqsaydı (osı jılı twñğışı Aqılbay bir isimen Abaydı qapa qılğan-dı. Añqausoq Aqılbaydı «Sen de Erkejannıñ ämeñgerisiñ, qapı qalma!» dep arandatqan osı Äzimbay-twğın). «Jaqsılıq wzaq twrmaydı» öleñinde:

Kez kelse qayğı qat-qabat,

Qañğırtpay qoymas adamdı.

Qasietsiz tuğan – ol da jat,

Küñkildep berer sazañdı.

Qazaqta «qasietsiz» sözi – kisilikten jañılu degen mağınanı bildiredi. Abay «qasietsiz tuğan» dep bwl jolı da Täkejandı meñzegen dep boljam aytamız. Onsız da «mıñmen jalğız alısqan» aqınğa bir tuğan ağasınıñ «küñkildep» aytqandarı auır timegende qaytedi. Ğaqliya sözinde oyşıldıñ:   «Eki sözdiñ basın qosarlıq ne aqılı, ne ğılımı joq bola twra, özimdikin jön qılamın dep, qwr «äy, Täñiri-ay!» dep talasa bergenniñ nesi söz? Onıñ nesi adam?» (34-söz) deui osı boljamdı qwptay tüsedi.

Baqsaq, 1892 jılğı tört-bes öleñniñ şığu törkini bir. Tübinde, Abaydıñ keybir ğaqliyası men «Malğa dostıñ mwñı joq maldan basqa» (1896), «Jüregim meniñ – qırıq jamau» (1899) siyaqtı keyingi öleñderi de  «qasietsiz» tuıstarğa degen ökpe-sızdan ada emes. Zarlı öleñ şamdanğan, qorlanğan, aşınğan köñil-küyden tuadı äste.

Eki tuısta  minez, oğan qosa, ömirlik wstanım-maqsat eki basqa bolğanı azday, qwdanıñ qwdireti, Täkejannıñ dene bitimi men bet-älpeti de özgerek bolğan (bir estelikte ol «wzın arıq aq şal» delingen jäne jeñgeleri oğan «Qwsmwrın» dep at qoyğanı ayan). Ne kerek, araları aşılıp, asqınğan jarağa aynalğan, ol biteu jaranı tesken biz – 1892 jılğı oqiğa ekenine, tağı bir aytayın, «Täñirberdige» öleñi kuä boladı.

Biraq Täñirberdini «aramza, qasköy bolğan» deuge auız barmaydı. Ol Abaydıñ bir auız sözin jattap körmegen qırdıñ nadan baylarınıñ biri. Tiptik beyne. Özgerektigi – Abayğa tuıstığı ğana. Äzelde közi körgender Täkeñ jaylı sipay qamşılap qana aytadı (Twrağwldıñ «süyegi bos adam edi» degeni siyaqtı). Tösek tartqan soñğı künderi «Anadan törteu ek, endi sen de ketip, men jalğız qalmaqpın ba?!» dep kemseñdey kirgen Täkejanğa Abay: «Er bir öledi, ez mıñ öledi» depti-mis.

Mınağan qarañız: 1893 jılğı saylauda Abay bolıs, al onıñ kandidatına «oqımağan» (Twraştıñ sözi) Äzimbay saylanıptı. Bwl tatulıqqa qadam ba, qwşaq jayğan tuıstıq nışanı ma?

Biraq… soñğı tuındısınıñ biri – 1901 jılğı «Wyalma degeni köñil üşin» öleñinde oyşıldıñ:

Tuısqanıñ, dostarıñ – bäri eki üşti,

Sol sebepti dosıñnan dwşpan küşti.

Süyse jalğan, süymese ayanbağan,

Bwl ne degen zamanğa isim tüsti?! –

dep qapa boluı köñildi tağı da küpti qıları anıq.

Qorıta aytqanda, tuıstardıñ is-minezderi Abay şığarmaşılığında  ayşıqtı iz qaldırğanı (Toğjanğa uız ğaşıqtığı, Erbolğa şın peyili siyaqtı) haq. Abaydıñ aynalasın tanıp-biludiñ  mañızdı bolatını sol.  Körse qızarlıq, menmendik, künşildik qazir de qoğamdı jegidey jep, el işin, ağayındar arasın alatayday büldirip jatır. Onıñ dauası – Abay ideyası, salğan jolı.   Ömir – şolaq, adam – qonaq. Sol şolaq ğwmırda jol – ortaq, bağıt bir bolğanğa ne jetsin. Sol üşin barşamızğa da Abay tilinde söyleudiñ, Abay sözin jattap ösudiñ qajettigi sözsiz.

Asan Omarov,

zertteuşi.

Abai.kz