- Biılğı jılı Qazaq handığınıñ 550 jıldığın memlekettik deñgeyde toylap jatırmız. Siz Qıtaydan arnayı kelip osı ataulı merekeniñ şeñberinde wyımdastırılğan Baytaylaq batırdı eske aluğa arnalğan şaranıñ ötuine bastamaşı bolıpsız. Batır babamızdıñ ruhına arnalıp, qwrmet körsetilgen toy qalay ötti?
- Men Qıtayda twrıp jatqan qazaqtıñ birimin. Qazaqtar älemniñ qay tükpirinde jürse de öziniñ dästüri men mädenietin, töl tarihın sanasında mıqtı saqtauı kerek. Osı jolğı Qazaq handığınıñ 550 jıldıq mereytoyına oraylastırıp, Joñğar şapqınşılığına qarsı soğısta eren erligimen közge tüsken qazaq batırlarınıñ biri, Baytaylaq Bäyimbetwlın eske alıp, wlıqtap otıruımız – sonıñ bir körinisi.
Baytaylaq batırdı eske aluğa arnalğan barlıq şaralar aldın ala josparlanğan kestege säykes tıñğılıqtı wyımdastırılıp, jemisti ayaqtaldı. 27 qırküyekte Şığıs Qazaqstan oblısı Jarma audanı Qalba tauı bökterinde batırdıñ kesenesi ornatılıp, as berildi. Jergilikti halıq arasında «Baytaylaq qorımı» dep atalatın töbe basında wyımdastırılğan atalmış şarağa Jarma audanınıñ äkiminiñ mindetin atqaruşı Aydar Maratwlı, Aqın-jazuşı, Moñğoliyağa eñbek siñirgen mädeniet qayratkeri Şınay Rahmetwlı, Moñğoliya Respublikası Bayan-Ölgey aymağınıñ äkimi Därmen Qwzıkeywlı qatarlı qonaqtar arnayı kelip qatıstı. Sol Baytaylaq batırdıñ basına twrğızğan biiktigi 17 metrlik, mwnaralı keseneni belgili käsipker Dildähan Dälelwlı esimdi azamat öz qarajatımen saldırdı.
Al, 29 qırküyek küni Baytaylaq batırğa arnalğan halıqaralıq ğılımi-täjiribelik konferenciya Astana qalasındağı L.N.Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetinde ötkizildi. Konferenciya jwmısın universitet prorektorı, belgili alaştanuşı ğalım Dihan Qamzabekov basqarıp jürgizip otırdı. Jinalıs universitet rektorı, akademik Erlan Sıdıqovtıñ sözimen aşıldı. memleket jäne qoğam qayratkeri, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Mırzatay Joldasbekov, belgili tarihşı ğalımdar Qarjaubay Sartqojawlı, Ziyabek Qabıldinov, Ğarifolla Esim, Twrsınhan Zäkenwlı, t.b. ğalımdar bayandama jasap, Baytaylaq batırdıñ Qazaq eline siñirgen eñbegi haqında oy tolğadı. Osılayşa üş künge sozılğan şara Astanadağı Jastar sarayında ötken Baytaylaq batırdıñ ruhına arnalğan ülken koncertpen qorıtındılandı.
- Baytaylaq batırdıñ tarihi twlğası men el qorğau jolındağı erlik izderine de şolu jasay ketseñiz?
- Meniñ oqığan mamandığım ekonomika bolsa da, qazaqtıñ tarihı men etnografiyasın tanıp biluge, şejiresin jinauğa erte bastan den qoydım. Altaydıñ äkimi bolıp jwmıs atqarğan jıldarı el arasındağı şejirelerdi jinaudı wyımdastırdım. Sol uaqıttarda wrpaqtan wrpaqqa amanattalıp qaldırılğan 50-ge juıq şejire tabıldı. Olardıñ aldı 200 jıldan bwrın jazılıp saqtalğan eken. Bwl mwralar jeke rulıq, atalıq şejirelerdi ğana taratıp qoymay, arasınan tarihi tıñ derekter de kezdesedi. Mine, Baytaylaq batır turalı mälimetterdi osınday tarihi şejirelerden jäne basqada tarihşı ğalımdardıñ eñbekterinen köptep kezdestiruge boladı.
Baytaylaq Bäyimbetwlı 1703-1781 jıldarı ömir sürgen. On eki rulı Abaq kereydiñ Şeruşi ruınan şıqqan batırı. Alğaş 1723 jılı Joñğar şapqınşılarımen bolğan wrısta eren erligimen közge tüsedi. Osıdan bastap dañqtı sardar qazaq halqınıñ joñğar, şürşit, qırğız, orıs şapqınşılarına qarsı soğıstardıñ barlığına da qatısıp otırğan. Sol zamandarda tolarsağınan qan keşip eli men jerin qorğap, şapqınşı jaularmen soğısqan 50-den astam qazaq batırlarınıñ atı büginge jetse, solardıñ arasında Baytaylaq batırdıñ esimi de el esinde erligimen jattalıp qalğan.
- Qazaq handığınıñ 550 jıldığına arnalğan mereytoydıñ mañızına toqtalsañız?
- Qazaqstan täuelsizdik alğannan beri töl tarihın özi zerdelep jazatın keñ mümkindikke qol jetkizdi. Bwl tarihi datanı atap ötu, el abıroyın asqaqtatatın, wlt ruhın serpiltetin, wrpaq sanasın jañğırtatın mereyi üstem mereke boldı dep bilemin. Qazaq handığı däuiri qazaq tarihınıñ bir kezeñi. Wlt tarihınıñ bastauı bwdan da tereñde jatqanı bärimizge belgili. Saq, üysin, ğwn, kök türik, qañlı-qıpşaq, Altın Orda däuirleri bizdiñ töl tarihımızğa tikeley qatıstı. Olardıñ ärqaysısı iri imperiya bolğan. Osığan ru, wlıs retinde qaraytın adamdar da bar. Qazirgi keybir wlttar onı ata-babası etip menşiktegisi de keledi. Sol twstağı Türki qağanatınıñ qwramında 130-dan astam wlt pen ülken wlıstar ömir sürse, bügingi küni türki tildes halıqtardıñ sanı 40-qa jetpeytin bolıp qalğan. Osı tarihi kezeñderdiñ barlığı da tereñdep zertteudi qajet etedi. İzdenuşilerimiz wltımızğa qatıstı özge wlttardıñ tarihşılar jazğan mwrağattardı oqığanda, avtordıñ sol tarihi däuirdi jazudağı maqsatı men kitapqa jazbay qaldırıp ketken sırın izdeui kerek. Avtor özi jasap otırğan qoğamnıñ közqarasımen nemese sayasi astarmen şın tarihtı bwrmalap jazuı da mümkin.
- Qazaq tarihınıñ tereñine boylau, rular tarihınıñ köne izderin aşudan bastalatını bügingi ğalımdardan jappay qoldau tapqan ürdis. orta jüzdiñ kerey ruı Qazaqstannan tısqarı şetelderde köbirek qonıstanğan. Osınıñ tarihi sebepterin aytıp berseñiz?
- Biz bwl köş turalı aytpas bwrın eski şejireni bir şolıp ötsek. Öytkeni, Altay jeri kereylerdiñ osığan deyin de kül tökken ata qonısı bolğan kieli meken. Kerey (kereyit) jwrtı tarihtıñ alğaşqı betterinde bizdiñ zamanımızdan bwrınğı İİ-İİİ ğasırlarda Moñğol üstirtinde mekendegeni belgili. Al, tarihqa ayqın iz qaldıruı, ülken wlıs bolıp tarih sahnasına köterilui bizdiñ zamanımızdıñ 10 ğasırı. sol kezdiñ özinde halıq sanı 400 mıñğa jetken jäne soğdı jazuın (köne wyğır jazuı) qoldanğan, mädenieti damığan, küşti wlıs ekendigi aytıladı.
Şıñğıshan köşpeli moñğol taypalarınıñ basın biriktirip, wlı handıq ornatuı qarsañında kerey – wlı daladağı eñ ülken, sanı da basım taypa bolğan. Kereydiñ Twğırıl hanı YAsukeymen «anda» dos bolğandıqtan Temuçin Twğırıldı «äke» dep atağan. Keyin Twğırıl han men Şıñğıshan arasındağı odaqtıq baylanıs bwzılıp, qandı şayqasqa wlastı. Soğısta kerey wlısı jeñilis taptı. Derekterge jüginsek, osıdan keyin kerey wlısınıñ halqı 14 wlt pen ruğa telim bolıp kirigip ketken eken. Tek Hİİİ ğasırdıñ soñına qaray toz-tozı şıqqan wlıs halqınıñ bir böligi qazirgi Qazaqstannıñ soltüstiginde qaytadan bas biriktirip, Aşamaylı kerey, Abaq kerey degen eki ülken taypa atımen tarih sahnasına köterildi. Sol kezeñderde bilik basındağı Joşınıñ wrpaqtarı Twğırıl han men Şıñğıshannıñ bir-birimen «äke men bala» qarım-qatınasında bolğanın eskerip, kerey taypasın han twqımı dep qarağan. Sondıqtan qız berip, qız alısıp qwdandalasqan. Twğırıl hannıñ şöberesi Kergini wlıstı basqaratın han etip saylağan. Bılayşa aytqanda, kereydiñ özin-özi bileuine jol qoyğan. Tarihşılar sol Kergi han Qazaqstannıñ soltüstik öñirinde Teñdi degen qala saldırğan deytin derekter wsınadı. Keyinnen Qazaq handığı qwrılğan uaqıtta qazaq wltı bolıp wyısqan ru, taypalarmen birlikte kerey ruları da handıq qwramına qosıldı.
Al, kerey ruınıñ qazirgi Qıtay jerine qonıs audaruı Joñğar şapqınşılarımen bolğan soğıs tolıq ayaqtalıp, jeñiske jetkennen keyin orın aldı. 1756 jıldarı Aşamaylı kerey Qazaqstannıñ soltüstiginde, qazirgi Aqmola, Pavlodar oblıstarınıñ aumağında mekendep qaladı. Bwl kezde Abaq kerey Şığıs Qazaqstandağı Qalba tauına köşip keledi. Osıdan keyin 30 jılday es jiıp, eñse köterip alğan soñ, 1775 jıldardan bastap ata jwrt, tüp meken Altayğa qaray köş tüzeydi. Qazirgi kezde 12 rulı Abaq kerey öz işinen 84 kişi ruğa bölinedi.
- Bügingi küni Qıtay men Qazaqstan arasındağı ekijaqtı dostıq qarım-qatınastar türli salalar boyınşa qarqındı damuda. Körşi elderdiñ bwl dostıq baylanıstarın qalay bağalaysız?
- Men Qıtay memleketinde twrıp jatqan qazaqpın, sol eldiñ azamatımın, Qazaqstan – qazaq wltınıñ qwrğan täuelsiz memleketi. Bügingi küni batır babalarımızdı wlıqtağan osınday şaralardı ötkizip, Qazaq eline kelip-ketip jürgenimiz eki eldiñ senimdi dostığınıñ arqası. Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin qazaq halqı älemge tanıldı. El Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ bastamasımen «Qazaqstan-2030», «Qazaqstan-2050» jäne «Nwrlı jol» bağdarlamaları, Qazaqstandı damudıñ jaña satısına şığarudı közdegen «Wlt josparı – 100 naqtı qadam» qatarlı reformalıq şaralarınıñ jolğa qoyıluı köregen sayasatkerdiñ sätti qadamı dep bilemin. Qazaq Prezidentiniñ tağı bir jürgizip otırğan oñ sayasatı, eldegi ömir sürip jatqan 130 wlttı dosım dep, türki jwrtın arqa süyer süyenişim dep, qazaq bolsa, meniñ bauırım, qandasım dep qaraytındığı.
Qıtay eli wlı memleket dep sanaladı. Sol siyaqtı Qazaqstandı da tarihi tanımmen tarazılap, qazirgi memlekettiñ barlıq bolmısına qaray otırıp wlı memleket dep atauğa boladı. Osı eki wlı eldiñ tatu körşilik qarım-qatınastarı tarihtan beri jalğasıp keledi. Qarap twrsañız, eki eldiñ jürgizip otırğan sayasatında da ündestik tabıladı. QHR törağası Si Czin'pinniñ «Jwñgo armanı» (Qıtay eli armanı) degen bağdarlaması bar. Bwl qanday arman deseñiz? 56 wlttan qwralğan Qıtay halqın baquattı, bay etip, memleketti quattı, jañaşa damuğa bağıttau. Jäne QHR törağasınıñ bastamasımen qolğa alınğan iri halıqaralıq joba «Jibek jolı» bağdarlamasın atauğa boladı. Al qazirgi küni Qıtayda memleketti zañmen basqaru şarası jolğa qoyılıp jatır. Osı arqılı jemqorlıqqa pärmendi soqqı berip, halıqtı razı etip otır.
- Siz öziñiz de äkim bolıp twrğan jıldarı Qazaqstan men Qıtaydıñ körşiles aymaqtarınıñ arasındaekonomikalıq, äleumettik jäne mädeni baylanıstardıñ ornauına däneker bolıpsız. Qazaqstanğa alğaş qay jıldarı jolıñız tüsti?
- Men 1989 jılı mausım ayında Şığıs Qazaqstan oblısınıñ şaqıruımen, QHR Altay aymağınıñ delegaciyasın bastap Almatı qalasında jäne Şığıs Qazaqstan oblısınıñ audan, qalalarında saparda boldım. Sapar ayasında ekonomikalıq, äleumettik jäne mädeni salalar boyınşa kelisimder jasastıq. Sonday-aq, eki eldiñ arasında şekara ötkelin aşu turalı ortaq pikirge kelip, eki tarap wsınıstarımızdı ortalıq bilikke joldauğa uağdalastıq. Köp uaqıt ötpey wsınıstarımız ükimetten qoldau tauıp, «Mayqapşağay» şekara beketi aşıldı. Osılayşa, türli sayasi auqımnıñ ıqpalımen 30 jıldan artıq toqırap qalğan eki körşi aymaqtıñ arasındağı dostıq baylanıstar jandana tüsti. Osıdan keyin 1992 jılı qırküyekte Qazaqstanda ekinşi ret saparda boldım. Bwl jolı Qazaqstannıñ Pavlodar, Semey, Şığıs Qazaqstan oblıstarın aralap, birqatar sauda kelisimderine qol qoydıq. 1992 jılı qazan ayında tağı da Şığıs Qazaqstan oblısına QHR Altay aymağınıñ 62 adamdıq delegaciyasın bastap keldim. Bizdi Şığıs Qazaqstan oblısınıñ äkimi Amankeldi Bektemisov bastağan Qazaqstannıñ sauda jäne mädeniet salasınıñ jauaptı basşıları qarsı aldı. 7 kündik sapar barısında eki eldiñ biznesmenderi arasında türli sauda kelisimderi jasaldı. Sonımen birge Altay aymağınıñ öner wjımı koncert qoydı.
- Siz bastama köterip älemniñ eşbir jerinde joq qazaqtıñ dästürli medicinasımen jwmıs isteytin emhana saldırıpsız. Emhana qazirde eldiñ igiligi üşin jwmıs istep jatır eken. Osı turalı ayta ketseñiz?
- Halıq şipagerligi osı zamanğı medicina qalıptasqanğa deyin, ğasırlar boyı wltımızdıñ ösip-önuine özindik ıqpalın tigizip keldi. Dese de, qoğamnıñ aumalı-tökpeli bir kezeñderinde osı dästürli önerimizden közjazıp qalğanımız jasırın emes. Altaydağı «Qazaq emhanası» sondağı ükimet pen halıqtıñ tikeley qoldauında aşıldı. Men 1985 jılı Ürimji qalasında ŞWAR-dıñ jetinşi besjıldıq josparın talqılauğa qatıstım. Sol besjıldıq josparda «6 jerde wyğırdıñ wlttıq emhanası, 2 jerde moñğoldıñ wlttıq emhanası salınadı» – dep jazılıptı. Men jospardı äzirlegen jauaptı adamdarğa «Şınjañda wyğır wltınan keyin qazaqtar köp qonıstanğan, qazaqtardıñ wlttıq emhanasın saluğa nege qarjı bölmeysizder» – dep swraq qoydım. Olar «biz tarih mamanı emespiz, qazaqtıñ wlttıq medicinası bar bolsa, aldımen özderiñiz bastap jolğa qoyıp, basqalarğa tanıtıñızdar» degen pikir ayttı. Men olarğa qazaqtıñ wlttıq medicinasınıñ tarihi tamırı tereñde jatqanın aytıp tüsindirdim.
Altayğa kelgen soñ «Qazaq emhanasın» saldırudı qolğa aldım. Kedergilerde köp boldı. Jwmısımızğa sol kezdegi ŞWAR-dıñ orınbasar törağası Qıdırbay Mürsälimwlı barınşa qoldau körsetti. 1987 jılı Altayğa saparlay kelgen QHR densaulıq saqtau ministiri Süy YUl'i de salınıp jatqan wlttıq emhananı körip, qızığuşılıq tanıttı. Ol, emhananı keñeytip zamanğa say, kemeldi ortalıq etip qwrıp şığuğa nwsqau berdi. Bwrınğı bölingen qarjığa üstemelep 3 million yuan' aqşa qosıp berdi. Osılayşa tolıq qandı jwmıs isteytin, nağız zamanğa say dästürli qazaq emhanası boy köterdi. Bwl bastama keyin arı qaray da jalğasın tauıp, 2008 jılı Altaydağı medicinalıq kolledjde Qazaq medicinası fakul'teti jwmıs istey bastadı. 2011 jılı Ürimjide Şıñjañ medicina universiteti janınan Qazaq medicinası kafedrası aşılıp, Qazaq medicinasınıñ joğarı bilimdi mamandarın dayarlap şığu mümkindigine qol jetkizdi.
- XV ğasırda jazılğan qazaq medicinasınıñ tüp kitabı «Şipagerlik bayan» 5 ğasırdan soñ Altaydan tabılıp, bar qazaqtıñ mereyin üstem etti. Kitaptı saqtauşı adam, ğasırlar boyı wrpaqtan wrpaqqa amanattalıp, qwpiya wstalğan mwranıñ sırın alğaş sizge aşıptı…
- Ğwlama şipager Öteyboydaq Tileuqabılwlı 1388-1478 jıldar aralığında ömir sürgen. Ğalım «Şipagerlik bayan» kitabın Jänibek hannıñ tapsıruı boyınşa 70 jasında jaza bastap, Jänibek han dünie salğan 1473 jılı, 85 jasında kitaptı jazıp bitirgeni jöninde derek qaldırğan. «Şipagerlik bayan» kitabında ösimdikten alınatın 728 türli, jan-januarlardan alınatın 318 türli, metall-metalloidtardan tüziletin 318 türli şipalıq qasieti bar därilerdiñ atauı, 500-ge tarta anatomiyalıq ataulardıñ keltirilgen.
Atalmış kitap osı uaqıtqa deyin ğalımnıñ Qıtay elinde twratın wrpaqtarınıñ qolında saqtalıp kelgen. 1990 jılı tamız ayınıñ bir küni jwmıs kabinetime meni izdep Nwrtay Tümenbaywlı degen azamat keldi. Ol qolında 500 jıl boyı, otız neşe wrpaq qoldan-qolğa amanattap, qwpiya saqtap kelgen köne kitaptıñ bar ekenin ayttı. Sol mwranı aşıqqa şığaru-şığarmau turalı sizben aqıldasuğa keldim, – dedi. Men mwnday bağalı mwra şındığında bar bolsa tezirek jarıqqa şığar, halqımızdıñ kädesine jaratayıq dep keñes berdim. Biraq, sol jolı Nwrtay kitaptıñ jay-japsarın aşıp aytpay ketip qaldı. Onıñ äñgimesinen qalayda bir sırı aşılmağan mwra barın añğarıp, qazan ayında şaqırtıp alıp tağı äñgimelestim. Kitaptı tapsırğanı üşin onıñ jwmıssız jürgen eki balasına ömirlik jalaqı alıp twratın memlekettik ştat bergizip, jwmısqa ornalastırdım. Osılayşa «Şipagerlik bayan» kitabı 1994 jılı Ürimjide, 1996 jılı Almatıda basılıp şıqtı. Qıtay ükimeti kitaptıñ qwndılığın bağalap, 1997 jılı «Memlekettik birinşi kitap» degen sıylıqpen marapattadı. Qazirgi küni bwl kitaptı mamandar qıtay tiline audarıp jatır.
- Osı jıldarı qazaq wltınıñ mädeni, ruhani salasın damıtuğa da barınşa qoldau tanıtıpsız. Jwrt sizdi jaqsı basşı, el ağası boldı dep alqaydı. Halıqtıñ sizge bargen bağasına alıp-qosarıñız bar ma? 
- El solay bağalap jatsa quanıştımın. Halıqtıñ ıqılasına bölenu, sınınan sürinbey ötu ärine mereyli. Men bügingi küni ömirdiñ osı bir belesine şığıp twrıp soñıma qarap, bwrınğı istegen şarualarıma özimşe bağa berem. El igiligine jarasın dep şamam kelgenşe biraz jwmıstar istegen boldım. Biraq, özim bastap soñına şığara almağan, şamam jetip istey almağan, tipten mümkindigim bolsada aqılım jetip bastay almağan şarualarım da köp eken. Adam pendesi qoğamnıñ san qatparın tolıq arşıp oñap ketetindey kemel emes qoy. Soğan qarap halıq aldında orındalmağan azamattıq parızım köptey sezinem. Sol elge ötelmegen borıştan ğoy, qazirde seksenge kelsem de, jas jigittey elpektep qazaq batırın eske alu şarasınıñ bası-qasında jürgenim (küldi).

***

Qadıs Jänäbilwlı (1936 jılı QHR, Altay aymağında tuılğan) – belgili qoğam qayratkeri, şejireşi-tarihşı. 1979-1994 jıldarı QHR Altay aymağınıñ (qwramında 7 audan bar) äkimi, 1996-2003 jıldarı QHR ŞWAÖ Halıq ökilder qwrıltayı twraqtı komiteti (parlament) törağasınıñ orınbasarı qızmetterin atqarğan. Sonımen birge 1987-1991, 1993-1997 jıldarı Qıtaydıñ bir palatalı bükil memlekettik halıq ökilderi qwrıltayınıñ deputatı bolğan. Ol äkimşilik jwmıstarımen qatar qoğamdıq jwmıstarğa da belsene atsalıstı. Qıtay Orta Aziya mädenietin zertteu qoğamı basşısınıñ orınbasarı, Şınjañ halıqaralıq Altaytanu ğılımi qoğamınıñ törağası, Altay aymağındağı qazaq wlttıq medicinasın zertteu ortalığınıñ qwrmetti törağası sındı jwmıstardı atqaradı. Sonday-aq, Qadıs Jänäbilwlı – ğılımi-tanımdıq maqalalar men tarihi-şejire kitaptardıñ avtorı, Şınjañ jazuşılar odağınıñ müşesi.

Swhbattasqan: Baqıtjol Käkeşwlı

baq.kz