Bıltır jazda Katonqarağayğa jol tüsken. Sol saparda Şıñğıstay auılında bolıp, Oralhan Bökeydiñ mwrajayın aralağan edik. Bizdi ädettegidey mwrajaymen jazuşınıñ kişkentaydan birge ösken jaqın dosı Amanjan Nwqsarin ağamız tanıstırdı. Mwrajaydı aralap bolıp, sırtqa şıqqan kezde Amanjan ağa meni oñaşalap alıp: «Wlım, öziñe aytar bir sırım bar edi. Mwnı köp adam bilmeydi. Jasımız da birazğa kelip qaldı. Jasırıp jüre bergenimiz jaramas. Men aytpasam da, tübi basqa bireuler aytadı ğoy. Oralhan Bökeydiñ Qabaşok degen inisi bar. Jerlesteri, auıldastarı onı osılay ataydı, şın atı – Qabılbek. Familiyası – Tölebaev. Bwrın osı auılda twrğan. Keyinnen Belqarağayğa köşti. Qazir Öskemenniñ irgesindegi Uşanov degen auılda twradı. Ädirisin bilmeymin. Öskemen jaqqa köşerinde äyeli ekeui mwrajayğa arnayı soğıp, qwran oqıtıp ketip edi. Mwnı ağasın izdegeni dep tüsindim. İştegi sırın aytqısı keletin sekildi. Ne desek te, bwl da bir tağdır ğoy. Eger jazam deseñ, sol auıldan tauıp alarsıñ» degen-di. «Oralhan Bökeydiñ inisi» degen söz eleñ etkizgenimen, älgi auılğa birden jelkildep jetip baruğa jürek daualamadı. Onıñ säti tek jeltoqsan ayında tüsti.

«Bükil balalar «ekeuiñ egizsiñder» dep bizdi mazaqtaytın»

Üş mıñnan astam twrğını bar auılda twratın Qabılbek Tölebaevtıñ üyin tabu oñayğa tüspedi. «Swray-swray Mekkege de bararsıñ» dep kezdesken jwrttan swrap jürip, üyin tapqanbız, äyteuir. Sırtı qızıl kirpişten qalanğan jer üyde twradı eken. Jwbayı Bağijamal Düzbenbekova qarsı aldı. Ağamız wlı Sırımmen birge sırtta jwmıs istep jür eken. Üyge kelgenşe jeñgemizden sır tarttıq.
- Tuğannan bası aşıq, bükil auıl biletin jağday ğoy, – dep bastadı äñgimesin Bağijamal apamız. Tamağın kenep, jii-jii jötkirinip, auır mwñğa bata, tolqi otırıp söyledi. – O zamandağı psihologiyanı bilesiñ, balam. Qiındıqtar köp boldı. Mwnday jağdaylar köptegen otbasınıñ basında boldı ğoy. Qazir de bolıp jatır. Ol kezderde mäjbürlikpen bolğan. Onıñ bärin Oralhan ağañ öziniñ şığarmalarında jazğan. Anamız Nwrış (Qabılbektiñ anası – A.Q.) otızğa da jetpey eki balalı bolğan eken, sodan keyin küyeui soğısqa attanıp, qan maydannan oralmağan. Ol kisiniñ esimi – Mwqan Tölebaev, ataqtı qazaq kompozitorımen attas bolatın.
Oralhan Bökey turalı aytıp jatu artıq bolar. Eldiñ bäri biledi ğoy. Oralhannıñ äkesi Bökey trudarmiyadan oralğannan keyin kolhozda ärtürli qızmetter atqarğan eken. Anamızdıñ jas kezi, qolında eki balası, ülken şeşesi bar. Solardı asırau üşin kolhozdıñ ärtürli jwmıstarına jegilip, bir auılda jwmıs isteydi ğoy. Aralarında qanday baylanıs bolğanın kim bilipti, 1948 jılı Qabılbek düniege kelgen eken.
Ayaday ğana auıl arasında äñgime jata ma? Birinen-biri estip, bwl jayt auıldağı jwrttıñ bärine jariya bolsa kerek. Auıldağı adamdardıñ, tuğan-tuıstardıñ, ol kisiniñ közin körgen zamandastarınıñ aytuınşa, Nwrış anamız auzına kelgendi tosılmay aytıp tastaytın, aşıq minezdi adam bolğan. Özim de kördim ğoy. On jıldan astam uaqıt birge twrdıq. Arqa süyer, pana twtar otağası Otan qorğauğa attanğan, qolda – şiettey eki bala. Qaybir oñay boldı deysiñ. Erkek qwsap atqa minip, qoy jayıp, şöp şaptı. Kün, tün demey eñbek etti. Auıldıñ qiın tirşiliginiñ bäri sol kisilerdiñ moynında boldı ğoy.
1980 jılı Şıñğıstayğa kelin bop tüstim. Osındağı mektepke jwmısqa ornalastım. Oralhan Bökeydiñ tuğan qarındası Mänşükpen birge jwmıs istedim. Jalındap twrğan, aşıq minezdi, talanttı, söylese, sözdiñ tübin tüsiretin, sonday batıl, iştegisin jasırmay aytıp tastaytın qaysar minezdi qız bolatın. Bwrınnan da sırttay biletinmin. Men Topqayıñda, ol Katonda twrsaq ta, aralas-qwralas bop jüretinbiz. Kelin bop tüskennen keyin bir ay ötti me, eki ay ötti me, birde Mänşük ekeuimiz mektepten qatar şıqtıq. «Mına mekteptegilerdiñ barlığı «Qabılbek seniñ tuısıñ, seniñ tuısıñ» dep bolmaydı. Ol ras. Onı bäriñ bilip twrsıñdar. Odan qaşıp twrğanımız da joq. Bärimiz jinalıp, kärtişkege tüssek te bolar edi. Tübi aşıqqa şığaram mwnı. Qabaşok – bizdiñ bala» dedi mektepten säl wzağan soñ. Meniñ oyımda tük joq. Birinşi ret estuim. Añırıp twrıp qalıppın. Qapelimde ne derimdi bilmey, sasqanımnan: «Solay ma?» deppin. «Solay. Eldiñ bäri biledi. Bala kezden bilemiz. Bükil balalar «ekeuiñ egizsiñder» dep bizdi mazaqtaytın» dedi sözin odan äri jalğap. Söytsem, Mänşük 22 säuirde, Qabılbek 29 säuirde tuğan eken. Bir jılı. Araları bir-aq jwma. Keyinirek auıldağı birneşe kisiden estigennen keyin, Mänşüktiñ aytqanınıñ şın ekendigine közim jetkendey boldı. Ekeuimizdiñ basımız qosılğan sayın Mänşük osı turalı aytatın. «Jasırın bolğanşa, aşıqqa şığarsa, jön bolar edi» dep birer märte Mänşükke aytıp qalğanım da bar. Biraq ol ne istey aladı? Qazirgidey emes, ol kezde zaman bölek. Soğıstan keyingi eldiñ eñsesi ezilgen qiın uaqıt. Mwnday taqırıptar mülde jabıq boldı ğoy. Bilip jürse de, eşkim eşteñe istey almaydı. Qoldan keler qayran bolmadı. Bäri bilgen ğoy. Bilgen, biraq eşteñe istey almağan.
Mänşük 1984 jılı qaytıs boldı. Äkesi Bökey de sol jılı dünieden ötti. Bwl otbasında ülken tragediya boldı. Birinen keyin biri dünieden ozıp, qara jamılıp, qayğığa battı. Sen, men deytindey mümkindik te bolğan joq. Şınımdı aytsam, Mänşük qaytıs bolğanda qattı qinaldım. Qanşa degenmen, balalarımnıñ tuısı ğoy. Bwl – bir jağı. Ekinşiden, birge eñbek ettik, sırlas, sıylas boldıq.
Birde wlım Sırım sırqattanıp, emhanağa tüstim. Sol emhanada Ermek degen balasımen Mänşük te jatır eken. Bir küni ashanağa barıp kelsem, dälizde Mänşük Sırımdı köterip jür eken. «Qattı jılap jatır eken, uatayın dep qolıma aldım» dedi. «Men bağanadan beri olay da, bılay da qaradım. Bizge wqsap twr. Qan jağınan mağan balam Ermekten de jaqın ğoy» dedi sälden keyin. Söytip, ekeuimiz balalarğa aynalıp sözimiz üzildi, ol palatasına ketti. Erteñinde tañerteñ dälizge şıqsam, Mänşük jılap twr. Jañaülgiden jezdesi kelipti. Söytsem, Ermek tünde ıstığı köterilip, qattı auırıp qalıptı. Sodan balasın alıp qalağa ketti. Odan arı qaray Almatı, Şımkentke deyin apardı-au deymin. Äyteuir qattı auırdı. Jazda bir-aq keldi.

Äñgime barısında wzaq jıldar tarih päninen däris bergen Bağijamal Düzbenbekovanıñ tarihtan ğana emes, ruhaniyat salasınan da mol habarı bar ekenin, äsirese, Oralhan Bökey şığarmaşılığına erekşe qwrmetpen qaraytının añğarğanday boldım.
-Oralhandı auılda körip jürdik qoy. Biraq tikeley, betpe-bet jüzdesip, emen-jarqın söylesken emespiz. Jaz sayın auılğa kep twratın. Bükil şığarmaların jata-jastana oqıdıq qoy. Öz basım ol kisiniñ şığarmaşılığın erekşe qwrmetteymin. Şıñğıstayğa kelin bop tüspey twrğan uaqıtqa deyin de biletinbiz, jazğandarın erekşe süyip oqitınbız. Joldasımnıñ tuıstıq jağınan jaqındığın bilgennen keyin, qwrmetim arta tüspese, kemigen emes.
Oralhan Bökey qaytıs bolğannan keyin, Belqarağaydağı mektepke atı berildi. Jazuşınıñ şığarmaşılığın, ömirin nasihattauğa arnalğan şaralardı ötkizuge özge mwğalimdermen birge men de atsalıstım. Qabılbek te Oralhan Bökeyge arnalğan şaralardıñ barlığına bolmasa da, keybirine qatısıp, barıp jüretin. Biraq ol ne ayta aladı, ne istey aladı? Ärine, iştey quanıp otıradı. Men qolımnan kelgenşe Oralhannıñ şığarmaların oquşılarıma nasihattauğa tırıstım. Balalarımız aman jürse, Oralhan Bökey mwraların nasihattauğa, esimin qasterleuge ülesin qosatın şığar dep oylaymın. Oğan biraq äli jete almay jatırmız.
Jaña öziñ Amanjan ağañnıñ «Oralhan Bökey bauırımen kezdeskisi keldi, biraq kezdese almadı-au deymin» degenin aytıp jatırsıñ ğoy. Rasında da, kezdese almadı-au deymin. Keybir äñgimelerinde şetqaqtatıp jazdı ğoy. Negizi, Oralhan Bökey bauırımen kezdeskisi, sırlasqısı, işindegisin aytqısı kelgen sekildi. «Qaydasıñ, qasqa qwlınımdı» oqığanda men osını añğarğanday boldım.

Qılmıs jasap qoyğan kisidey qısılıp ömir sürdim

Äñgimemiz osı twsqa kelgende, sırttan wzın boylı, keñ mañdaylı, aşañ jüzdi, kelbeti bir qarağanda Oralhan Bökeydiñ bet-älpetin eske salatın kisi kirdi üyge. İzdegen adamımız osı kisi eken. Qabılbek Tölebaevpen äueli balalıq, jastıq däureni, atqarğan qızmeti, bügingi tınıs-tirşiligi jöninde qısqaşa äñgimelestik. Bwl auılğa 2012 jılı köşip kelgen eken. Köşip kelgende, üydi bala-şağalarımen birlesip özderi salıp alğan körinedi. Oğan deyin Katonqarağay audanınıñ Belqarağay auılında, odan bwrınıraq Şıñğıstayda twrıptı. Büginde wlı Sırımmen, kelinimen jäne nemeresi Zaurmen birge osında twrıp jatqan jayı bar. Qızı Gülsim Ridder qalasında twradı eken.
-Mektepti tolıq ayaqtağam joq. Eki ülken şeşem boldı. Şeşeydiñ biri sırqattanıp, qaraytın kisi bolmay erterek üylenuge tura keldi. Qalibek, Twrısbek deytin eki ağam boldı. YAğni, bir şeşeden tuğan. Ökinişke qaray, qos ağam da jastay ketti. Ekeui de nebarı 25-aq jıl ömir sürdi. Özim negizinen auılda ärtürli jwmıstar istedim. Auılda qanday jwmıstar bolsa, sonıñ bärin qolımnan kelgenşe adal atqaruğa tırıstım, – dep bastadı äñgimesin.
«Ayran swrap kelip, şelegiñdi jasırma» demekşi, az-maz pikirleskennen keyin, äñgime auanın Bökey äuletine, Oralhan Bökeyge qatıstı taqırıpqa qaray oyıstırdım. Qabılbek ağamız köp eşkimge sırın aşpaytın, birtoğa, twyıq minezdi adam eken. Aşılıp söylemedi, saualdarıma sarañ jauap berip, qısqa qayırıp otırdı.
-Solay bolğan dep aytadı. Mwnı osı uaqıtqa deyin eşkimge aytıp körgem joq. Auıl arasında söz jata ma? Bala kezden qwlağıma türpidey tiip jürdi ğoy. «Solay da solay, sen ananıñ balasısıñ, sen mınanıñ balasısıñ» degen sözderdi ünemi bolmasa da, ara-twra estip jürdim ğoy. Mwnday närse adamğa keri äser etedi eken. Osı uaqqa deyin Bökey äuletiniñ birde-bireuine «men seniñ bauırıñ edim, ağañ edim» dep aldarına barğan emespin. Birdeñe dämetip, özin körsetkisi kelip, jaqsılardı jağalap jürgendey köringim kelmedi. Bälkim, ol jaqtan bireuler bauırına tartıp, ıqılas tanıtsa, mümkin jaqındar ma edim. Öz betiñmen jaqındau ıñğaysız ğoy. Ärine, auıl jwrtınıñ bäri bildi ğoy. Aytılıp jüretin. Biraq men ne isteymin? Kimniñ auzına qaqpaq bolasıñ? Män bermegen bolıp jüre berdim ğoy. Keyde «Süyegiñ kim?» dep, ata-tegiñdi, qaydan şıqqanıñdı swrap jatadı. Eñ qinalatın jerim osı bolatın. Tığırıqqa tirelip, eşqanday jauap ayta almay, otırıp qalatınmın. Özimnen özim quıstanıp, bılayşa aytqanda, qılmıs jasağan kisi sekildi bolıp jürdim ğoy. «Bolar is boldı. Şındıqtı aytu qajet» dep aytqan kisiler de boldı. Alayda, oğan özim qarsı boldım. Biraq soñğı kezderi bala-şağalarım: «Bireuler «Ata-tegiñ kim?» Qaydan şıqtıñ?» dep swrasa, ne dep jauap beremiz, ne aytamız?» dep jii aytatın bolıp jür. Tayaqtıñ bir wşı mağan kelip tiedi. Mağan äkep tireydi. Mağan da qiın.
Osı sözderdi aytqanda, Oralhan Bökeydiñ «Qaydasıñ, qasqa qwlınım» povesindegi Qarşığa deytin keyipkerdiñ «Nege ekenin bilmeymin, soñınan qalmay «äkelep» jügire bergim keldi, balalardıñ «tiri jetim, şata» degen sözinen qwtqara kör dep tizginine oralıp, jalbarınğım keldi, ne isteuim kerek, ömirimdi qalay bastap, qalay ayaqtauım kerek dep aqıl swrağım keldi, biraq aytıp-aytpay ne, äli sol sırtınan ğana sırlasıp, sırtınan ğana mwñdasıp kelemin. Men şeşemdi kinälay almaymın, «Bökeş seniñ äkeñ» dep äli bir ret aytqan joq, öziñ de sezetin şığarsıñ degendey, moyınday, jasqana, kinälana kürsinetin, ılği kürsinetin, kürsingen sayın bir jılğa qartayatın. Qatelik kimniñ basınan ketpegen…» degen sözderi oyıma orala berdi. Köz aldımnan Qabılbek ağanıñ bükil ğwmırı, iştey tınğan, qinalğan, jabıqqan, qamıqqan, kürsingen, küyingen beynesi kino lentasınday tizilip ötkendey boldı.

- Bwğan öziñizdi emes, sol zamandı, swm soğıstı kinälau kerek şığar…

–Şınında, bwl jayt mağan kerisinşe äser etti. Qılmıs jasap qoyğan kisidey qısılıp ömir sürdim. Bala kezde meni mwqatıp, namısıma tietinder köp boldı. Şarşı toptıñ, jiılğan jwrttıñ aldında ötirik qaljıñdağan bop, osı taqırıptı qozğap kep jiberetin. Kişkene kezimnen qattı äser etti. Şemendey bop qalıp qoyadı eken jürekte. Osı taqırıp jöninde birdeñe aytıla qalsa, qozğala qalsa, sol jerden aqırın, bildirmey ketip qalğandı jaqsı köretinmin. Bwl taqırıpta mülde söz qozğağım kelmeytin. Osı uaqıtqa deyin eşkimge aytqızbay keldim. «Wrpaqtarımızğa ne aytamız?» dep, tek soñğı kezderi kempirime aytıp jürgen jayım bar. Al Oralhanğa kelsek, onıñ atağı bertinde şıqtı ğoy.

-Oralhan Bökey demekşi, äygili jazuşımen osı taqırıpta söylesken kezderiñiz boldı ma? Bauırım dep bauırına tartqan joq pa?

-Bir jayt esimde. Şaması, Oralhannıñ Bol'şenarımda audandıq gazette jwmıs istep jürgen kezi boluı kerek. Kütpegen jerden Katonqarağayda ayaldamada kezdesip qaldıq. Men motociklmen auılğa qaytqalı twrğam. Şıñğıstayğa. Qatelespesem, Katonda şopırdıñ oquın oqıp jürgen kezim. Oralhan avtobus kütip twr eken. Avtobus kelmegennen keyin, onı üyine deyin aparıp salğanım esimde. Basqalay aralas-qwralastığımız bolğan emes. Jol üstinde de köp söyleskenimiz joq. Jaqın kezdeskenim sol-au deymin. Bir auılda östik qoy. Biraq auılda kezdesip qalğan kezderde, jay amandasıp qana jüretinbiz.

-Emen-jarqın söylesken kezderiñiz boldı ma?

- Joq. Biraq, ärine, iştey jaqın tartu sezimderi boldı ğoy.

-Ağam ğoy, kezdessem ğoy dep oylauşı ma ediñiz?

-Joq, onday oylar bolğan joq.

- Amanjan Nwqsarin ağamız «Oralhan «bir bauırım bar edi. Sonımen bir kezdesuim, söylesuim kerek edi» dep aytıp edi. Biraq kezdese almadı-au deymin» dep edi.

- Oralhan bwl sözdi aytsa, ömiriniñ soñğı kezderinde aytqan boluı kerek. Almatıda jürgen kezderinde ayttı ma eken?!. Barlıq şındığın bir aytsa, Amanjanğa ğana aytatın. Mümkin kezdeskisi kelgen şığar, birdeñe aytqısı kelgen şığar. Kim biledi?!

Äñgimemiz ayaqtalıp, dastarqannan däm tatqannan keyin ayaldamağa deyin Qabılbek ağanıñ özi şığarıp saldı. Kölikte kele jatırmız. Özime tiisti ayaldamağa jetkenşe qarap otırmay, sır suırtpaqtay otırayın, bir jağı Oralhan Bökey turalı tağı da bir dünielerdiñ şetin şığarar ma eken degen dämeli oymen: «Sonda ömir boyı auılda qarapayım jwmıstar istediñiz ğoy. Qiın bolğan joq pa?» dep saual tastadım.
-Özim de qarapayım, atqarğan jwmıstarım da qarapayım boldı. Qarapayım ömir sürgenge ne jetedi?! Eşkimniñ ala jibin attağan emespin. Eşkimge ziyanımdı tigizgen joqpın. Özimmen özim boldım, – dep qısqa qayırdı.
Şınında da, qarapayım ğana ömir sürgen Qabılbek ağanıñ bar ğwmırı osı bir auız sözge sıyıp twrğanday. Qarapayım degen söz tek Qabılbek ağağa ğana jarasatınday. Qarapayımdılıq emey nemene, bwl kisiniñ ornında basqa bireu bolğanda bayağıda-aq «Men Oralhan Bökeydiñ bauırımın» dep jahanğa jar salar ma edi.

P.S.Maqalamdı Oralhan Bökeydiñ «Ömir degen tipti de ğajap emes, Altaydıñ qısı sekildi qatıgez, kimderge suıq, kimderge ıstıq. Degenmen ömirdi lağınettep, ökinuge de bolmaydı-au» degen sözimen ayaqtağım kelip otır. Bäri de osı sözge sıyıp twrğan sekildi.

Azamat Qasım