1914 jılı bastalğan birinşi düniejüzilik soğıs patşalıq Reseydiñ ekonomikalıq jağınan da, tehnikalıq jağınan da älsizdigin ayqındap berdi. 1915-1916 jıldarı Batıstağı biraz jerlerinen ayırılğan Resey armiyasına adam küşteri auaday qajet boldı. Biraq bwratana halıqqa senimsizdik bildirgen Resey qazaqtı soldattıqqa emes, maydandağı okop jwmıstarına ğana jarattı. Nege?

Qazaqtan soldat alu äli erte

Jalpı, qazaqtan soldat alu mäselesin alğaş ret 1883 jılı İİİ Aleksandr patşanıñ täj kigen toyına barğan qazaq ökilderiniñ özderi köterip, ötiniş jasağan eken. Alayda, ol jolı «Qazaqtan soldat alu äli erte» degen jauap alınıptı. Keyinirek tağı köterilgen bwl mäseleni soğıs ministri Suhomlinov wnatpağan eken. Mwsılman deputattar Suhomlinovtıñ mwnısın qazaq halqın, häm özderin kemsitu dep ökpelesken körinedi. 1914 jılğı şildede, naq soğıs bastalar aldında ötkizilgen ministrler keñesinde de qazaqtan soldat almau kerek degen toqtam jasalıptı. Öytkeni, «erkin ösken qazaq kazarma twrmısına şıdamaydı; birauız orısşa bilmeytin qazaqtı soğıs ğılımına üyretu oñay jwmıs emes; qazaqtıñ metirkesi bolmauı sebepti onıñ jasın bilu jolında tolıp jatqan jwmıs bar; äsker jasındağı qazaqtar sanı az, barlığı jiırma mıñnan aspaydı – bwl köp äsker emes, etken eñbekke twrmaydı». Söytip, «qazaqtan alınğan äskerdiñ berekesi az, beyneti köp» degen twjırım jasalğan körinedi («Qazaq» gazeti, 29.02.1916 j.).
Sondıqtan da İİ Nikolay patşa 1916 jılğı 25 mausımda «Soğıs jürip jatqan audandarda bekinister saluğa, sonday-aq, memleket qorğanısına qajetti basqa da kez kelgen jwmıstardı atqaru üşin imperiyanıñ bwratana halıqtarınıñ 19-43 jas aralığındağı er adamdarın tıl jwmıstarına şaqıru turalı» jarlığın şığaradı.
Şwraylı jerleriniñ barlığınan ayırılğan, onıñ üstine soğıs qajetine dep malın, eti men mayın, kiiz üylerine deyin berip, ondağan ese salığın tölep, qanalıp, küyzelip otırğan qazaq halqına bwl jarlıq aşıq küngi nayzağayday äser etip, tars etip jarılarday sızdap twrğan biteu jaranıñ auzın aşıp jiberedi. Şarua bağıp otırğan erkek kindiktiniñ barlığın qotarıp, bir mezgilde alıp ketu degeniñiz – aldağı qısta jappay jwtqa wrındırıp, eldi aştan qıru edi. Sondıqtan da bwl jarlıq qazaqtar men Orta Aziya halıqtarınıñ Resey otarşıldığına qarsı wlt-azattıq qozğalısınıñ bastaluına sebep boldı.
Tıl jwmıstarına şaqıruğa qarsılıq jer-jerdegi qazaqtar arasında bolıs keñselerin şabuıldap, eñ aldımen otbasılıq tizimderdi qwrtuğa bağıttaldı. Öytkeni, metirkelik kuälikteri bolmağan qazaqtardıñ jasın anıqtaytın jalğız resmi qwjat osı otbasılıq tizim bolatın ol kezde. Onıñ üstine sol alasapıran kezinde şığarılğan Dala general-gubernatorı N.Suhomlinovtıñ «Aq süyek tobına jatatın, äri bwl turalı qolında kuäligi bar aq süyek qazaqtar tıl jwmıstarına alınbaydı» degen bwyrığı da halıqtıñ aşu-ızasın tudırdı. Tizimge ielik etetin bolıstar men hatşılar, auıl starşındarı onı qalay özgertse de özderi bildi. Para bergen maldılar men äldilerdiñ jiırmadağı balaları on altıda, otızğa kelgenderi elude delinip tıl jwmıstarınan alıp qalınıp jatsa, qolında tügi joq kedey-kepşiktiñ eludegi şalı qırıqta, on bestegi balası jiırmada delinip okop jwmısına kete beretin. Sondıqtan da qarañğı halıq päleniñ eñ ülkeni bolıs pen tizimde dep eseptedi.
Jetisu, Torğay öñirlerindegi alğaş bwrq etken qozğalıstar qarulı köteriliske wlastı. Kölik aydauşı jämşikter, köptegen öndiris orındarındağı qazaq jwmıskerleri de jwmıs orındarın tastap, el işine ketip, köterilisşiler qatarına qosıldı. Patşanıñ qarulı jazalauşı otryadtarınıñ qısımına tötep bere almağan qazaqtıñ qanşama bozdağı qır asıp, batıs Qıtayğa auıp ketti.
«Okop» jılğı köteriliske qazaq oqığandarınıñ közqarastarı da türlişe boldı. Älihan Bökeyhanov, Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov «Qazaq» gazetinde (11.08.1916 j.) «Alaştıñ azamatına» aşıq hat jariyaladı. «…Bwl soğıstıñ ılañın eşkim tilep almağan şığar, bizdiñ de köreyik degen künimiz bwl emes edi, – dep jazadı olar. – Biraq elden alaböten aman qalamız deuge bola ma? Otandastarımız orıs halqı, dindes-qandastarımız noğay halqı, häm sonday sıbaylas jwrttar otına küyip jatqanda, jalınına bizdiñ şarpılmay qaluımız qiın körinedi. Bizdiñ jwrtqa aytatınımız: bwğan könbeske bolmaydı, mwnı bwrın da san ret ayttıq… Könbegende köretin auırlıq: bağınıp twrğan ükimettiñ jarlığınan bas tartsaq, jau jağadan alğanda, bas qorğap, üyde qalamız dep memleketke qamşımızdıñ wşın bermesek, ükimet bizge qwr ökpelep qoymas, küş jwmsar. Ol küşti zakonğa süyenip ister… Voennoe polojenie iğlan etilgen jerde tüymedey jazıqqa tüyedey jaza boladı»…
Alayda, halıqtıñ tolquı el kölemine örttey jayılıp, köp jerlerde qarulı köterilisterge wlastı. Sonday qaqtığıstıñ biri 1916 jılı jazda Öskemen uezine qarastı, negizinen altı starşın Ötemis ruı meken etken Tayıntı bolısında orın alğan. Ol jergilikti halıqtıñ jadında «Oray şap» oqiğası degen ataumen saqtalıp qalğan. Bwl oqiğa turalı är kezderi jazuşı Qasım Qaysenov («Leninşil jas», 1967 j.), tarihşı Zeynolla Qaysenov («Didar», 1996 j.), pedagog Qapaş Qayırjanwlı («Didar», 1996 j.), Jüsipbek Uälitov («Mädeniet jäne twrmıs», 1968 j.), jurnalist Zäber Bayanov erterekte «Kommunizm tuında» maqalalar jariyalağan bolatın. Biz resmi mwrağattıq derekterge köbirek köñil böle otırıp, köterilistiñ bir ğasırlıq aytulı datasına oray, oqırman nazarın öñirimizdegi «Oray şap» oqiğasına tağı bir audarudı jön kördik.

Köterilistiñ jetekşisi kim?

Tayıntı köterilisiniñ jetekşisi bolğan Sağımbay Jetpiswlı 1911-12 jıldarı auılğa Tügelbaev Mwsa bolıs jaldap äkelgen orıs mwğaliminen eki jıl orısşa oqığan, odan soñ Kökpekti jaqtağı nağaşıları J.Bolğanbaev alıp ketip, tağı da eki jıl orısşa oqığan közi aşıq, kökiregi oyau azamat bolğan. Ol 1916 jılı Tayıntığa qaytıp keledi. Onıñ patşa ökimetine degen közqarasına, jalpı köteriliske sol kezde «Pravda» gazetiniñ tilşisi bolıp jürgen nağaşısı Jwbandıq Bolğanbaevtıñ biraz äseri tigen siyaqtı. Jüsipbek Uälitovtiñ jazuı boyınşa, bwl köteriliske dem bergenderdiñ tağı biri – on jasında jetim qalıp, şeşekten eki közinen birdey ayırılğan, Twrğısın jaqtağı revolyuciyalıq piğıldağı qaşqın orıstarmen tığız baylanısta bolğan jergilikti aqın Elaman Baulıqwlı bolğan. «Oray şap» köterilisiniñ aldında tayıntılıq jigitter Elamanmen aqıldasıp keluge alabaq ruınan Dulattıñ Amanbegi men bosmoyın ruınan Bäyimbettiñ Qanapiyasın tündeletip jiberedi. Köñil közi aşıq, soqır aqın olarğa: «Bwl soğıs Reseyge ırıs öndiretin soğıs emes. Ağılşın men francuz kapitalisterine ırıs bolar soğıs. Osını tüsingen orıs soldattarı maydannan qaşıp, üylerine kelip jatır. Endi bwrın soldat almağan wlttardan azamattardı jinap, oq astına aparıp salğalı otır. Patşanı taqtan taydırmay bwl soğıs basılmaydı. Şındıq, mine, osı! Köteril, ya bağın dep men kesip keñes bermeymin. Jeñilip, qırğınğa wşırasañdar, obaldarıñdı mağan artasıñdar. Al endi qarsı şayqaspay, qan tögispey, ol istiñ tınbaytının men de bilem, sender de bilesiñder. Meniñ bar aytarım osı» deydi Elaman.
- Maydanda ölip, denemizdi it pen qwsqa azıq etkenşe, osı tuğan jerden-aq topıraq bwyırsın! – dep belderin bekem buğan eki jigit aqınğa alğıstarın aytıp, şwğıl jürip ketedi…
Tarihi oqiğa oydan şığaruğa nemese bwrmalauğa kelmeydi. Sondıqtan öñir tarihın zertteu isine köp eñbek siñirgen, köptegen maqala, birneşe kitaptar jazğan tarihşı Zeynolla Qaysenovtiñ «Oray şap» köterilisine qatısqan tayıntılıq Otınşı Erinbesov aqsaqaldan 1972 jılı jazıp alğan maqalasınan üzindi keltirudi jön kördik.
… Mausım ayınıñ soñında Tayıntı bolısın mekendegen qalıñ el Qarabalapan, Üygentas jaylauına köşip, qondıq. Köpşilik ığı-jığı kiiz üy tigip, mal soyıp, qonıs maylar retinde birin-biri qonaqqa şaqırısıp, märe-säre bolıp jattı…
Tıl jwmıstarına şaqırudıñ daqpırtı el işinde dürbeleñ tuğızıp, auıldıñ bir top jastarı şöp şay dayındaymız dep, qarağay arasında jii-jii jinalıs ötkizetin boldı. Al Mwsa bolıs öziniñ starşındarımen ötkizgen jinalısta da jigerli qarsılıqqa tap bolıp, halıqtıñ qaharınan qorqıp, «el okopqa kisi bermeymiz dep jatır» dep Bwqtırmağa, jandaralğa kisi şaptıradı. Osınday şielenistiñ barlığın estip, körip otırğan bir top jigit attanıp barıp, Mwsa bolıstıñ Şıbındı özeni boyındağı altı bölmeli keñsesiniñ terezesin qiratıp, işindegi şkaftıñ auzın bwzıp, saqtaulı twrğan qwjattardıñ jırtqanın jırtıp, jırtılmağanın dalağa şaştıq. Keñseniñ işine kirgen jasaq basşıları bolıstı wstap alıp, terezeden sırtqa laqtırdı. Dayın twrğan jigitter bolıstı kökparğa tartqan laqtay qağıp alıp, Qarabalapan jaqtağı qalıñ qarağay işine alıp ketken bolatın…
Bolıstan habar jetisimen, 31-şilde küni Qarabalapanğa äsker de jetedi. Qarulı soldattardıñ köpşiligin kiiz üyge jasırıp qoyıp, tüske taman eldi jinap, Öskemen uezi bastığınıñ kömekşisi Bryuhanov degen oficer jiın ötkizedi: «Mwsa bolıstı tez tauıp äkelip, sol jasağan tizim boyınşa alınatın adamdardı tezirek attandırıñdar» dep ses körsetedi. Jinalğandardıñ işinen Amanbay atıp twrıp, «Biz okopqa kisi bermeymiz, soldatqa tağı barmaymız. Ne körsek te osı jerde köremiz. İsteriñdi istey ber. Osı otırğan barşamızdıñ sözimiz bireu-aq» dep, toptan şığıp, börkin şeşip, qalıñ qarağay jaqqa bwlğap, ornına qayta kelip otırdı. Sol-aq eken, qarağay işinde tosıp twrğan salt attı, qoldarında soyıldarı bar jigitter qwyıldı-au kelip…
Ağıp kele jatqan top işinen bireulerdiñ «Oray şap!.. Ora!.. Ora!..» degen ayqayları estildi. Onısı – soldattardı qorşap alıp, qolğa tüsiriñder degenderi. Bwl ayqay soldattardı köterilisşiler «Ura!» lap kele jatqanday sastırğan boluı kerek. Oficer jandärmen ayqay salğanda janımızdağı kiiz üyden dayın twrğan qarulı soldattar atıp-atıp şıqtı da, komandirleriniñ bwyrığınan soñ, jaqındap qalğan attılarğa oq jaudırdı. Jinalğan halıq bıt-şıt bezip, jılap-sıqtap, berekesi wştı. Azğana uaqıtta onnan asa jigit, qırıq-elu at oqqa wştı. Jaqındap kelgen jasaqşılar soyılmen birneşe soldattı jaraladı da, jauğan oqqa qalay tötep bersin, qarağay işine qayta qaşuğa mäjbür boldı…

Resmi derekter ne deydi?

Al endi osı qaqtığıs turalı resmi derekter ne deydi, solardı qarap körelik. Jazalauşı otryad komandiri S.Vorob'evtiñ Sibir kazak äskerleri atamanınıñ kömekşisi P.YAgodkinge joldağan raportında bılay dep jazadı:
31-şilde küni jinalğan Tayıntı bolısınıñ qırğızdarı tıl jwmıstarına mobilizaciyalau jönindegi habardı tıñdağan soñ, köterildi. Jiını eki-üş mıñ adam attarına minip, ayğaylap, köptigimen taptap ketpek bolıp, bizdiñ elulikke (polusotnya) lap qoydı. Jağdaydıñ uşıqqanın körgen eluliktiñ komandiri uezd bastığınıñ kömekşisinen rwqsat alıp, bir vzvod kazaktardı jağalata twrğızıp, qırğızdar jaqındağanda atuğa bwyrıq berdi. Şabuılşılardıñ betpe-bet kelgenderi tez sirep, keyingileri eki böline şauıp, soldattardı qorşap almaq boldı. Praporşik Balakinniñ qol astındağı kelesi bir attı vzvod qorşamaq bolğan qırğızdardıñ aldın oray oq jaudırdı. Şığınğa batqan qırğızdardıñ beti tez qaytıp, tau jaqqa bezip ketti.
Qırğızdar soyılmen jäne ötkir temirden wş ornatqan wzın tayaqtarmen qarulanğan. Qaqtığıs jartı sağattan asqan joq. Köterilisşilerdiñ öz sözderine qarağanda, qırğızdar jağınan ölgeni men jaralanğandarı bar alpıstay adam men sonşama at şığın boldı («Vosstanie 1916 goda v Sredney Azii i Kazahstane», Moskva, 1960 g.).
Qarabalapandı sol küni qanğa böktirgen qanişerlerdiñ özderi de qonalqığa qaludan qorqıp, suıt attanıp, otız şaqırım jerdegi Panteleymonovka derevnyasına ketedi. Ol jerden qazaqtar arasındağı bas köterulerdi joyu üşin arnayı qwrılğan kapitan Gurinniñ 712-rotasın kömekke alıp, erteñinde Tayıntı bolısına qaytadan attanadı. Bwl jolı köterilisşilerdiñ barlığın qırıp saludan tayınbay, qanına qarayıp kelgen Bryuhanov Qarabalapannan eki-üş qariyadan basqa adam tappaydı. Barlığı, tipti, äyelder men balalarğa deyin qarağay işine, odan arğı Tarğın bolısına bosıp ketken. Olar jandärmen bolıstıñ birer ökilin tauıp, olarğa eldi jinau jöninde qatañ bwyrıq beredi.
Onıñ erteñinde, 2-tamız küni bosıp, jan-jaqqa şaşılğan halıq jinala bastaydı. Mwzday qarulanıp, tipti pulemetterine deyin süyrep äkelgen Bryuhanov «Endi bolıstarıñdı äkelip bermeseñder, barlığıñdı qırıp salamız» dep tipti küşeyedi.
Aqırı, qarusız köterilisşiler qarağay işindegi qol-ayağı baylaulı Mwsa bolıs Tügelbaevtı alıp kelip, Bryuhanovtıñ qolına tapsıradı. Endi bolıs qaharına minip, tuğan inisi Rüstemdi qosıp, on segiz adamdı Bwqtırmağa jayau aydatıp, parohodpen apartıp, Öskemenniñ türmesine japtıradı.
Bwl jöninde belgili ğalım-tarihşı G.Saparğaliev öziniñ «Karatel'naya politika carizma» degen kitabında bılay jazadı: «…Segiz adam sotqa tartıladı. 17-qaraşada Öskemenniñ uaqıtşa äskeri sotı Sağımbay Jetpisovti, Amanbay Keştibaevtı, Oralbay Tilemisovti, Qayırjan Maymaqovtı, Qwsıman Oljabaevtı, Amanbek Dulatovtı, Qanapiya Bäyimbetovti jäne Düysembay Qalievtı Jazalau Erejeleriniñ 13-babı jäne 266-babınıñ 3-tarmağına (memleket Jarlığına qarsılıq körsetu) säykes qılmısker dep tauıp, ärqaysısın tört ay merzimge türmege qamau jöninde ükim şığaradı» (Ombı mem. mwrağatı, q-190, 1; is-358).
Qazaq jerinde patşalıq Reseydiñ otarlau sayasatına qarsı keñinen qanat jayğan qarulı köterilistiñ – on altı bolıs qaraytın Öskemen ueziniñ Tayıntı bolısındağı bwrq ete qalğan bir wşqını osılay bolğan eken. Qarabalapandağı qandı qaqtığısta orıstıñ oğınan şeyit bolğan on üş bozdaqtıñ basına kelip, qwran bağıştağan Elaman aqın olarğa arnap öleñ şığarıptı:
Men razı elime,
Senderdi er ğıp ösirgen.
Kömse riza em meni de,
Şayqas dep tili şeşilgen!

Şahit bolğan erlerim,
Bolsın jaylı besigiñ.
Tögilgen qan men terleriñ,
Joğaltpas mäñgi esimiñ!

Qayğı şegip qan jwtqan,
Üyleriñe bararmın.
Ata, ana, jarıñ qamıqqan,
Köñilin aulap bağarmın!

Bostandıq pen erkindik,
Qwrbansız kelmek emes qoy.
Bürkitşe jastar jelpinip,
Bwlt bergiş jauğa bermes boy!..

Qazir de sonau 1916 jıldıñ 31-şildesindegi qandı oqiğanıñ qwrbandarı, ädildik pen azattıq jolında qırşınınan qiılğan on üş batır babalarımızdıñ zirattarı – mäñgilik mekenderi sol Qarabalapanda. Olar: Dayırbaev Tolıqbay, Tolıqbaev Twrbala, Tomışkenov Qıljıbay, Qadırov Kälen, Bäyimbetov Qasen, Jılqaydarov Nağımbet, Qamşıbaev Kembay, Temirbaev Mıltıqbay, Tilemisov Oralbay, Malbağarov Oñğarbay, Bektasov Ahmetjan, Naurızov Hamit, Täpenov Qayırbek.
Diirmenniñ tasınday şır aynalğan dünie-tarih sodan beri de bir ğasırdı artqa tastaptı. Alayda sol bir qandı qırğınnıñ swrapılı neğwrlım alıstağan sayın Mäñgiliktiñ beketinde qalğan sol arıstardıñ beynesi, olardıñ kieli ruhı solğwrlım zorayıp, öziniñ halqına, artındağı wrpağına jaqınday tüsetindey.
Mwnday eleuli tarihi data respublika köleminde atausız qalmaytın bolar degen senimdemiz. 1916 jılğı mwnday tolqular, köterilister Şığıs Qazaqstannıñ Zaysan, Böken bolıstarında da, Semey öñirinde de bolğan. Sondıqtan osı wlt-azattıq köterilisiniñ 100 jıldığı, Täuelsizdiktiñ 25 jıldığı ayasında ötkiziletin şaralar tizimine engizilip, oblısımızda da, Wlan audanında da layıqtı türde atap ötilip, sol oqiğağa arnalıp bir eñseli eskertkiş ornatılsa, wlttıñ azattığı jolında qaza bolğan babalarımızğa da, sol mañızdı tarihi kezeñge de körsetilgen qwrmet pen sauabı mol ülken bir şara bolğan bolar edi.

Aytmwhambet Qasımov,
Qazaqstannıñ Qwrmetti jurnalisi

Öskemen.