ZUQA BATIR (1866-1929)
kerey.kz
Zuqa Batır, Şığıs Qazaqstannıñ Sauır aynalasında Zaysan audanına qarastı auıldıq jerde; äkesi Säbit, osı oblısqa qarastı Qalbatauı eteginde düniege keldi. Wlı atalarınan Bwqarbay Batır, Abılayhannıñ oñ qolınan orın alğan Jänibek Batırdıñ jauıngerlerinen edi. Sondıqtan Bwqarbay Batırdıñ wrpaqtarınan Säbittiñ äkesi Nwrmwhammet Abız, atalarınıñ dosı Uäldän Hazret pen tanıstı. Uäldän Hazrettiñ tegi, Qoja Ahmet YAssauige negizdelgen. Osı näsilden kelgender Işan dep ataladı. Qazaqtıñ qwramına engen bwl ruğa Qoja delinedi. Zuqa Batır, osı näsilden bolğan şeşeden düniege kelgen üşin alğaşqı wldarına, Hazret Alidiñ qasiettik ataularınıñ atın qoyğan. Qojalardıñ işinen şıqqan ğalımdar, “Hazret Ata” dep te atalğan. Sondıqtan ol däuirde Uäldän Hazrettiñ el işinde ornı bölek edi. Bala Nwrmwhammet, ata joldastığına oray Uäldän Hazretten sabaq aldı da Hafiz retinde oqıdı. “Sarı Abız” laqabımen de tanılğan. Uäldän Hazret osı şäkirtiniñ wlı, Säbitti de oqıtqısı keldi. Nemere inisi Muminmen Säbitti öziniñ bilim üyrengen Bwhara, Kazan jäne Wfa qalalarında oqıttı. Osı kezde Säbitti, Muminniñ qarındası Bätimämen atastırdı. Säbit 15 jıldıq oquın ayaqtatqan soñ üylendi. Uäldän Hazret, bwl eki şäkirtine batasın berip, Man'çu imperiyası däuirinde, atı äli Şıñjan dep özgerilmegen Şığıs Türkistan ölkesiniñ Altay aymağı töñiregine din jayuğa jiberdi.
Säbit qızmet istegen jerlerde “Damolda” (ülken molda) atağına ie boldı. Äriptesimen birge aynalasında meşit-medrese aşıp bala oqıttı. Säbit Damolda alğaşqı qızmetke bastağan jıldarda Zuqa düniege keldi. Äkesi Säbit jäne nağaşısı Mumin moldadan dini sabaq alğan Zuqa, 15 jasında äkesinen ayrıldı. Şeşesimen tört inisine bağumen jauaptı bola otırıp dini qızmetin birge jürgizdi. Zuqanıñ bilim alıp, ziyalı twlğa ekenin biletin “Töre” äuleti Jeñisqan Güñ onı ordasına alğızdı da imamdıqqa sayladı. Töre, Qazaq eliniñ qwramındağı Şıñğıshannıñ näsiline aytıladı. Zuqa, osı Töre ordasında köp wzamay äkesi qwsap sot biligine saylandı. Osı däuirde qwrdası Aqıt Qajımen tanıstı. Mwhammet Mumin, Aqıt Qajınıñ da wstazı edi. Aqıt Qajı “Ğwlama Aqın” atağımen de tanıladı.
Jastıq şaqtağı Zuqa Molda, sot biligin jürgizip twrğan kezde qatıgez baylarmen bilerdiñ qarapayım elge istegen qataldığın bayqap qaldı. Ol ärqaşan ezilgen eldiñ qwqıqtarın qorğadı. Ozbır baylarmen bilerdiñ zañsız jolmen alğan kiristerine qarsı twrdı. Sondıqtan ölkelik ükimettiñ bileri onı köziniñ aldına şıqqan süyeldey kördi. Osı orayda el, Zuqa Batırğa bastarındağı qiındıqtardı aytıp otırdı. Bwğan jaray Zuqa Molda sot biliginen bas tartıp, tuğan jeri Sauırğa barudı oylandı. Aş-arıq el de onıñ artınan köşe bastadı. Biraq “jer audaruda keñistik bar” dep kelgen osı mekende de lauazımğa ie bolğan biler, Zuqağa qarsı ügit jasay bastadı. Sonda da ol, zañ jolımen eş qaşan daudıñ taban astında qalmadı. Tipti qatıgezlerdiñ juas elderden tartıp alğan malın qayta qudırıp alıp, kedeylerge tapsırıp otırdı. Sonımen Zuqanıñ moldalıq atağınan göri Batırlığı alğa şıqtı. Qaramañında onı qoldap twrğan qarqındı qoğam qwrala bastadı.
Wstazdarınıñ batasın alıp qandayda dini salada qızmet isteyin dese de ömirdiñ jağdayı onı wlttıq küres jolına süyredi. Wstazdığımen jäne Batırlıq pen birge jerdiñ twtastığı, eldiñ tirşiligi üşin küresti. Sonımen özi däuirinde atsız ataqsız eldiñ qarabiine aynaldı. El onı qaharman retinde Batır degen abıroymen eske aldı.
1900 jılında “Boksşı Köterilisi” dep atalğan oqiğa kezinde, Osmandı Patşası II. Abdwlhamit Hannıñ bastamasımen Qıtaydağı mwsılmandar Stambul arqılı qajığa bara bastağan edi. Zuqa Batır da 1902-03 jıldarında wstazı jäne nağaşısı bolatın Mumin Işanmen birge qajığa attandı. Ekeuin delegaciya basşısı retinde II. Abdwlhamit, “Yıldız Sarayı” attı ordasında qwzırına qabıldadı. Osını Stambulda qaytıs bolğan Aqıt Qajınıñ nemere tuıstarınan Abdwsselam Aykanat Qajı aytqan edi.
Şonjar biler onıñ qajığa barıp keluimen qayta imamdıq jäne wstazdıq qızmetimen şwğıldanıp, özderiniñ zañsız jwmıstarına aralaspaydı eken dep oyladı. Mwnımen qatar Zwvka Batırdıñ dosı Böke Batırdıñ közin joyudı közdedi. Ahırı Zuqa Batır qajılıq saparına attanğan soñ Qıtaylar Böke Batırdı jeñiliske wşırattı. Ol, batısqa şıqpaqşı bolıp Tibetti basıp öter kezinde wstalıp şeyit boldı. Sonımen qatıgez ükimet eldi odan arı qırqıstırdı. Zuqa Batırdıñ qajılıq saparına qaytıp keluin kütip otırğan qauım, qayta onıñ qaramañına jinaldı. Osıdan keyin bükil jastardı nizamşa äskeri dayındıqpen wstadı. Mwnımen qatar onı qoldağan auqattı otbasılar Orıspen sauda jasap, ornına qaru satıp ala bastadı.
Qasındağı Qazanbay Batırmen Tölegetay Batır onıñ eñ küşti oqqağarı edi. Otarbay, Irğaybay, Düzbay, Ziratbay sındı advokattarımen birge olardıñ izin basqan Kärim, Şıbaraqın, Nasır, Toqajan sekildi jigitteri, şabarmandarı jäne özi wldarınan Swltan Şärip pen Şiryazdan Molda da bar edi. Eñ qwndı adamdarınıñ biri Ospan Batır edi. Onıñ äkesi Slämbay, Zuqa Batırdıñ dosı edi. Sondıqtan jas Ospandı özi balasınday ösirdi. Oğan jastayınan “Qazaqtıñ Kerijaq Batırı Bolarsıñ!” degen el işine keñ tarağan sözderi bergen batası edi. O da Zuqa Batırdı “pirim” dep atağan. Osınday jigittermen jäne ayasında qwralğan qarqındı qoğammen birge däuirdiñ şonjar bilerine qarsı tötep bere aldı. Eldi ayasında wstap eşkimdi taban astında qaldırmadı. Jebirlengen eldiñ; tiline, dinine jäne näsiline qaramastan mıñdağan janwyağa pana boldı. Osınday eline, jerine qamqorşı bolsa da şonjar biler onı qojayındarına aytıp arız-şağım jasadı. Sondıqtan Zuqa Batırdıñ artınan ölkelik ükimettiñ bastığı YAñ Zı Şañ armiyası tüsti. Sonımen Zuqa Batır, Ürimji jaqtan kelgen äskerge qarsı twrıp Altayğa qaray ötkizbedi. Ükimet äri qoñırjay äri de qatañ sayasat qoldansa da bwlardıñ eş qaysısına qarsı jeñilmedi.
Bir jaqtan 1920 jıldarında Orıs jaqtan Aqorıs armiyasınıñ Generali Bakiçtiñ 10 mıñ äskeri Altay aynalasına basıp kirdi. Osı kezde Altaydıñ bastığı Ju Dauyıñ, Aqorıs bandılarına tötep bere almay özin özi öltirdi. Sonda Zuqa Batır iske qosılıp bükil basqınşılardı alastap tastadı. Bir jağınan 1923 jıldarda Altaymen Barköl töñiregine jayılğan Üyeme jäne Düñgir attı Moñgwl bandılarımen soğısıp olardı şekaradan arı asırıp tastadı. Kez-kelgen jağdayda jeriniñ twtastığımen eldiñ tirşiligi üşin küresken Zuqa Batırdıñ osı danalığın ölkelik ükimeti qabıldamadı da onı bülikşi dep atandıruğa tırıstı. Ol bwğan qarsı qaymıqpadı da aqıl-parasatımen eldi teñdik pen wstadı.
1928 jılında YAñ Zı Şañdı, Sırtqıister ministri Pi YU Lin atıp öltirdi. Ornına Jıñ Şorin keldi de Zuqa Batırdı qolğa tüsiru üşin aldamşı josparlar jasadı. Aldımen, kelisetin körinip elge qatıgezdik istemeytin boldı. Jaña bileuşiniñ osı uädesinen keyin el tınıştala bastadı. Köptegen adamdar öz mamandığımen aynalısuğa mümkindik taptı. Biraq köp wzamay ükimet sözinen aynıdı da Zuqa Batırdıñ qasındağı qızmet etip jürgen Jakiya (Madıhıñ) degen Düñgendi azğırıp tıñşı etip qoydı. Bwl satqın, ılği Zuqa Batırdıñ töñireginde bolğan-bitkenniñ bärin qojayındarına aytıp otırdı. Zuqa Batır, qamqorlığındağı osı malaydıñ satqındığın keyin sezse de oğan tispedi. Qaramañındağı eldi qayta jiyuğa mwrsatı da bar edi. Biraq ol, ärqaşan qoğamnıñ tirşilik qamın oylap, säl uaqıt ötse de raqattanıp qalğan eldiñ tärtibin bwzbau üşin tağdırına köndi. Ol endi süygen elinen bölinip qalaberip, anıq süyiktisine qauışudı añsay bastağan edi. Bwl älemdegi qızmetiniñ ayaqtağanına sengendey boldı. Tağdırdıñ sızığınan bölek joldı qadağalap jüre almaytının jäne ajaldıñ tayağanın sezdi. Söytip üyine şabuıl jasalatın künderde jigitterine tapsırıs berip, eldi özinen alıstata bastadı. Öytkeni qımbattı qoğamdıq eldiñ özimen birge qwrban boluın tilemedi. Sonda da bala-şağa jäne töñireginde ösken adamdar onıñ qasınan bölinip qalğısı kelmedi.
Jauın kütken tün kelip te qalğan edi. Şabuıl jasaytın ekijüz äsker onı tiri qolğa tüsirmekşi boldı. Alğaşqı bir top äsker Zuqa Batırdıñ otauına kezegimen basıp kire bastadı. Biraq eş bireui sau şıqpadı. Ekinşi top äsker de dayındalıp twrıp üyge kirdi. Zwvka Batır osı jol olarmen qarusız küresti. Keregedegi iluli twrğan avtomat mıltıqtı da qolına almastan, bileginiñ küşimen esikten kirgenderdi alıp-wrıp sılqita bastadı. Sonda da oq atılıp, Zuqa Batır erlikpen şeyit boldı. Bwl qandı oqiğada 53 kisi qaza taptı. Qıtay äskeri onıñ basın kesip alıp ketti. Köp wzamay eldiñ köterilis jasaytınınan tartınğan ölkelik ükimet, Zuqa Batırdıñ basın tuıstarına tapsırıp berdi.
Aradan bir jıl ötken soñ Altay-Köktoğay, Belqwdıqta jerlengen qabirine qorğan jasaldı. Qazir osı qorğan tarihi kesenege aynaldı. Onıñ ömiri jäne küresi turalı Ürimjidegi Qazaq jazuşılar arqılı kitaptar jarıqqa şıqtı. Türkiya, Äzirbayjan tilderimen birge Qıtayşa, Orısşa maqala jäne audarmalar jazıldı. 2000 jılında Moñgwlyanıñ Bayan-Ölgey aymağında tuğanınıñ 130 jılı; ömirden ozğanınıñ 70 jılına oray merey toyı ötkizildi. Osında ülken köşege atı berildi jäne eskertkiş jasaldı.
Türki tektes tildermen qatar Arap, Parsı jäne Qıtay tilin biletin Zuqa Batır 33 balanıñ äkesi edi. Tört äyelinen 12 wl jäne 8 qızınıñ atı belgili.
“Ata Bizdiki Bolsa da, Batır Halıqtiki” degen wranmen onı tağı bir merey toymen eske aludı wlttıq jäne dini mindet dep sanaymız.
Pikir qaldıru