Samal sıbırlaydı
kerey.kz
Jädi ŞÄKENWLI
«Jädidiñ üyeñkisi» haqındağı bwl qısqa hikaya kezinde «Altay gazetinde» jarıq körgen bolatın. Meniñ tuğan jerdi qimay möltildegen janarımnıñ bir tamşısı edi. Al, endi oqısañ, endi oylasañ, artta, alısta qalğan tuğan auıl, sol auıldan üzik-üzik, oqtın-oqtın talıp jetetin samaldıñ sıbırı. Bäri de arman.Sağınış!
Iä, samal sıbırlaydı…
Bayağı sol auıl, arağa on bes jıl salıp bayağı özimiz otıratın auılğa qayta köşip keldik. Bayağı emes-au, auıl beynesi müldem jañarğan.
Bayağı demekşi, bayağıda…
Bayağıda jerden qazılğan üyler, töbesin mal basıp ketpes üşin şımnan dödege jinap qoyatın. Onı «jer lopı» nemese «jer kepe» deytinbiz. Ol eski moda bolğasın, onıñ ornın tört qabırğası şımnan qalangan «şım üyler» alğan. Künder öte o da modadan qalıp, onıñ ornın «şarbaq üyler» bastı. Şarbaq üy degenimiz, kädimgi taldıñ jas şıbığınan aralıq tastap, qos şarbaq toqidı da bostıqqa köñ toltıradı. Şarbaq üy däuirinde qolı jetkender «döñbek üy» salatın. Mwnıñ arğı jağı orıstan kirse kerek. Altaydıñ Aqqaba, Qomqanas siyaqtı orıstı mekenderinen köp keziguşi edi.
Onan keyingi jalpılasqan modı tamnan üy salu boldı. Osınday üylerdiñ zamanında maşinadan auız aşuga bolmaytın. Twtas auılda birli-jarım maşina bolsa boldı, bolmasa ol da joq. bar bolsada töbesin aylap-jıldap äreñ köresiñ. Oysıl qaranıñ wrqınan qalsa zeñgi babanıñ tuqımına bwt artatın halıq tasımal kölik retinde süyretki şana paydalanatın. Şana modadan qala bastagan däuirde «tocıldac arba» degen payda boldı. Qwşaq tolı ağaştı kesip, özegin tesip döñgelek etip, arba jasaydı. Jürgendegi dauısına qarap «toqıldaq arba» deydi. Onı da qolı jetkender jasatatın.
Keşte şam paydalanbaytın otbasılar köp, oşaqtıñ jarığımen keşki su-suandarın işip aladı da wyqı qamına kirisedi. Al, şam paydalanğısı kelgender sınğan keseniñ tubine ne keseniñ özine eritilgen qoy mayın saladı da jipten bilte ötkizip ot tamızadı. Onı «may şam» desedi. Al qolı jetken pısıqtar kirosin şam paydalanadı.
Bwl – bizdiñ bayağı auıl.
Qazirgi auıl…
Äuede örmekşiniñ torınday elektr sımı, kirpişten qalanğan eñseli aqboz üyler, asval't joldarda maşina qayşalısadı. Sonda da ögiz ben tuyeniñ äli azattıq ala almağan kezi.
– Assalaaumagaleykum.
– Uağaleykumässalam, oy, Jädimisiñ, soqtalday jigit bolıp ketipsiñ-au, bayağıda seni balalar baqşasında «ayu» deytinbiz. Balpanaqtay ediñ ğoy, endi qaraşı, oy täube, sonan beri talay zaman ötipti-au.
Men algaş bas swqqan wydegi otağası osılay qarsı aldı. Auıl qwşağı qanday darqan. Mağan törden orın bergen otağasınıñ auzı sözden bosar emes:
– Jädi balam, sender osı aradan ketkeli qanşa uaqıt boldı eken. Aytpaqşı, osında seniñ üyeñkiñ de bar. Onı jurt «Jädidiñ üyenkisi» deydi.
Men qarttıñ äjim jiektegen şüñirek közine tañğala qaradım. Künge totıqqan qoñırqay jüzinde meyirli jılılıq bar. Janarı da eş bükpesiz sır aqtarıp twr. Oyğa kettim: «O, täube, sol bayağı bala künimdegi üyeñkiler bar bolğanı ğoy, ol qalayşa meniñ atımmen ataldı eken?».
– Meniñ üyeñki ekkenim ras edi, sonda ol meniñ atımmen atalğanı ma?!
– O, bäli, sen mwnı bilmeytin boldıñ ğoy. Jä, endeşe, sen tıñda, men aytayın. Osında otırğan üyleriñ esiñde me?
– Iä, äbden esimde.
– Endeşe, sol üyleriñniñ aldında sen ekken köp balapan üyeñkiler bar edi ğoy. Sender köşip kettiñder, orındarıña bireu kelip otırdı. Olar da wzaq bayızdap otıra almadı da üyeñkiler bağusız qaldı. Birli-jarımı qurap jalqau qatındar otınğa sındırıp äketti. Sonan jalğız üyeñki twruşı edi. Uaqıt öte kele senderdiñ köne üyleriñ qwlap ornı ğana qaldı. Al, älgi jalğız üyeñki diñi juandap sayalı bürin jaydı. Onı eşkim elep eskerip te ketpeytin. Jazda bwzau-tayınşalar köleñkesine tığılıp, balalar basına şığıp bäbisek bolıp oynaytın. Juırda jer basqaru mekemesi: «Osı aradan jol ötkizemiz, üyeñkini iesi kesip äketsin!» deydi ğoy. Biraq, bwğan eşkimniñ qolı batpaydı. «Mädeniet töñkerisi» twsında bolsa kümbezdi küyretip, meşitti qora qılğan batırlar şaş al dese bas alar edi.
Endigi eldiñ sanası da oyanğan : Qazaq jalğız ağaştı kespeydi. Jalğızdıñ kiesi atadı. Jalğızdı kesseñ, jalğız qalıp tügeysiñ; tamırıñ kesilip, tağdırıñ tausıladı, twqımıñ qwridı dep ırımdaydı. Söytip, üyeñkige ie şıqpay, bäri de at tonın ala qaşıp: «Bwl Şäkenniñ Jädiiniñ üyeñkisi» dedi. Osılayşa, üyeñki äli twr. Bwl äñgime auızdan-auızğa taralıp «Jädidiñ üyeñkisi» atalıp ketti.
Men qayran qaldım. Quanam ba, joq! Mwñayam ba, joq! Tolqıp baram, oylar tağı sol oylar.
Iä äkem de jalğız janın san älekke saldı, ne körmedi. Balapanın auzına tistegen ana qwsşa bizdi bağıp-qağam dep onda köşti, mwnda köşti. Joq, köşti emes, köşirdi. «Bay malşınıñ wlı, tabı jat, halıq jauı» dep şetke qağıp, şekesine şertti. «It jekkeni» bolmasa da, itşe qudalap qonıs taptırmadı. Qayda qiındıq bolsa solay köşirdi. Osı auılğa kele qalğanda ağayınnıñ bosağasında otırıp wjım jwmısınıñ ärediginde jantalasıp, tamnan üy saldı. Kögala şıbın, kök masa, şilingir ıstıq, qojayındardıñ jekirui, qara qazan, sarı bala – onıñ qır jelkesine talasa mingesti. Ol bärin köterdi. Qara jerdiñ qayıspas beli onı köterdi.
Dödegesi şımnan qalanğan eki auızdı tam üy boy kötergende altın sarayga kirgendey boldıq. «Ortaq ögizden oñaşa bwzauımız artıq, tiride kürkeñ, öli de köriñ keñ bolsın degen, qayran meniñ öz üyim, keñ sarayday boz üyim» dep äkem de mäz, şeşem de mäz.
Bastauış sınıptı tauısıp, tolıqsız ortağa qadam tastağan meniñ de eñbek etuim kerek. Qolımnan kelgeni de sol şığar. Ertis jağalauınıñ qwmdağındağı qalıñ balapan üyeñkiden on tüp, bwtaqtan altı tal qada äkelip esik aldına ektim. Qwdıqtan su tasıp qwydım. Endi sol on altı tüp üyeñkiden jalğız tüp ğana qalıptı. Jalğızğa jwrt tiispeydi eken-au. «Atadan altau tusa bir jalğız» bolıp men qaldım. Äkem bolsa Tağdır tauqımetin bir kisidey tarttı. Tarttı da aqırı sonıñ taqsıretinen köz jwmdı. Onıñ jaralı janın jalğızdıqtan eşkim de qwtqara almadı.
Al, mağan tağdır ne sıy körseter eken…
Tünimen türli oylarğa şırmalıp jaqsı wyıqtay almadım. Köz aldıma äkem marqwm keledi. Boztorğaydıñ şırılı men bäbisektiñ «azanı» oyatıp, ertemen twrdım. Äkem aytatın: «Tañerteñ erte twr balam, tañnıñ alğaşqı arayımen, mayda samalımen jer betine baqıt ırızdıgı şaşıladı» dep.
Ornımnan twra dalağa bettedim. Bayağı jwrtqa keldim. Mwjıla qwlağan eski tam üydiñ aldında bwtağın keñ jayğan qwşaq jetpes üyeñki twr. Jap-jasıl japıraqtarı orda bolıp tömen tögiledi. Bwtaqtarına aq süñgi bolğan attıñ bası ilingen. Qazaq attıñ basın jerge tastamaydı, onı kieli sanap biikke iledi. Meniñ üyeñkim de twlparlardıñ bas süyegine tolıptı.
Balausa üyeñkilerdiñ arasınan äkem külimsirep qarap twr: «Balam, üyeñkileriñdi jaqsı bağıp-bapta. Ol keyin öziñe saya boladı, wrpağıña saya boladı» – deydi. «Äke, men onı bağıp-baptaymın-au; dese de saharanıñ jayın auız tüyeleri ayazda auzın jılıtpaqqa onı qayıra sındırıp ketpes pe!? Öz üyeñkimdi özime kestirmekşi bolğan jañadan jol saluşılar bir küni traktordıñ tisin salmasına kim kepil?! Jalğızdıqpen janı qwlazığan seni ayamağan tağdır – jalğızsırap ösken wlıñdı, jalğızsırağan jannıñ jalğız üyeñkisin ayay ma?!» dep şağına jılağım keldi meniñ.
Jalğız üyeñkimniñ mıñ san japırağın Ertis boyın örley soğatın qoñır samal jelpip twr.
«Joq, joq, oğan eşkimniñ qolı batpaydı. Ol seniñ kindik qanıñ tamğan qasietti jerge tamır tartqan, seniñ kir juğan şärbat suıñnan när alğan, wrpağıñnıñ wrpağına qaluga tiis» dep sıbırlaydı samal mağan. Äkem aytqan tañğı baqıt ırızdığı bolıp sıbırlap twrğan samal emes pe eken?!
Jädi Şäkenwlınıñ «Aqılnama» kitabınan
Pikir qaldıru