Әлихан Бөкейханның өмірі

Älihan Bökeyhannıñ ömiri

| Mar 6, 2016

5 naurız – 20-ğasır basındağı qoğam jäne memleket qayratkeri, “Alaşorda” avtonomiyalıq ükimetiniñ törağası Älihan Bökeyhannıñ tuğan küni. Qayratker 1937 jılı şilde ayında öz qolımen toltırğan twtqın anketasında düniege 1866 jılı 5 naurız küni kelgenin jazğan. Älihan Bökeyhan 1937 jılı 71 jasında Mäskeude Stalinniñ bwyrığımen atıldı.

Älihan Bökeyhannıñ keyinnen tabılğan sureti. Foto Reseydiñ Ombı memlekettik tarihi ölketanu mwrajayınıñ Orıs imperatorlıq geografiyalıq qoğamı Batıs Sibir bölimi qorında saqtalıp kelgen. Suret tabılğan papkada fotoğa “Alihan' Bukeyhanov'. Pavlodar', 1908″ degen anıqtama berilgen. Suretti tauıp, köşirmesin jariyalağan – Swltanhan Aqqwlı.

Suret 1906 jılı tüsirilgen. Sayasatker 1866 jılı bwrınğı Semey oblısında düniege kelgen. Ombı jäne Sankt-Peterburgte bilim alğan. Ötken ğasırdıñ basında Reseydegi türli qozğalıstar men partiyalardıñ jwmısına aralasıp, täjiribe jinaydı.

“Alaş” qozğalısı men Alaşorda wlttıq territoriyalıq avtonomiyasınıñ jetekşileri (soldan oñğa qaray) Ahmet Baytwrsınwlı, Älihan Bökeyhan jäne Mirjaqıp Dulatwlı. Älihan Bökeyhan 1906 jılı birinşi memlekettik dumağa deputat bolıp saylandı. 1917 jıldıñ jeltoqsanında bükil qazaq qwrıltayında “Alaş” avtonomiyası jariyalanıp, Älihan Bökeyhanov “Alaşorda” avtonomiyalıq ükimetiniñ törağası bolıp saylandı.

Samar qalasındağı Reseydiñ konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasınıñ müşeleri. Joğarğı qatarda sol jaq şette twrğan Älihan Bökeyhan. Samar qalası, 1915 nemese 1916 jıl.

20 basındağı qazaq ziyalılarınıñ tobı. Birinşi qatarda qaq ortada aq jeydemen otırğan Älihan Bökeyhan, onıñ sol jağındağı adam – Abaydıñ wlı Twrağwl, onıñ janında otırğan Jwbandıq Bolğanbaev. Ekinşi qatarda oñ jaqtan ekinşi twrğan Kökbay Janataywlı. Özgeleri belgisiz. Swltan Han Aqqwlınıñ jinağınan.

Alaşorda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ (Halıq Keñesiniñ) müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı. Üşinşi qatarda otırğandar: soldan oñğa qaray birinşi – Ahmet Baytwrsınwlı, bir kisiden keyin basına aq kepki kigen – Alaşorda törağası Älihan Bökeyhan. Alaş, 1918 jıl. Swltan Han Aqqwlınıñ jinağınan

Älihan Bökeyhan, Alaşorda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyasın bastap Alaş (Zareçnaya Slobodka, Semey) qalasına köşip kelgen 1918 jılı. Bwl suret Alaşorda avtonomiyası ükimetiniñ toptıq suretinen ülkeytilip alındı. Swltan Han Aqqwlınıñ jinağınan.

Älihan jieni Eskendirmen.

Mäskeu, 1935 jıl.

Älihan Bökeyhan, Mäskeude sayasi quğında jürgen jıldarında. Swltan Han Aqqwlınıñ jeke mwrağatınan.

Älihan Bökeyhan 1937 jılı 71 jasında Mäskeude Stalinniñ bwyrığımen atıldı. Atılar aldındağı sureti. Butırka türmesi, Mäskeu, 1937 jıl.

Älihan avtorı äri redaktorı bolğan «Golos stepi» gazetiniñ 1907 jılı qañtardıñ 13-i küni şıqqan sanı.

Älihan Bökeyhan şığarğan “Irtış'” jäne “Omiç'” gazetteri.

Samar guberniyalıq jandarm basqarmasınıñ jansızdardıñ baqılauında bolğan adamdarğa toltırğan is qwjattarınıñ mwqabası.

Älihandı baqılauda wstağan Samar guberniyalıq jandarm basqarması onı sırtınan «Asman» degen laqap atpen atağan.

Älihannıñ Qazaqstanğa baruına qalay qaraytının swrap Stalinniñ Goloşekin men Nwrmaqovqa joldağan jedelhatınıñ qoljazbası.

Älihandı twtqındau jäne päterinde tintu jürgizu turalı berilgen order.

Älihan 1937 jılı şilde ayında twtqındalğan kezde öz qolımen toltırğan anketa. Resey FSB-nıñ mwrağatındağı qwjat.

Älihandı atu jazasına kesu turalı SSSR Joğarı Sotı Äskeri alqasınıñ 1937 jılı qırküyektiñ 27-si küni şığarğan ükiminiñ köşirmesi. Resey FSB-nıñ mwrağatındağı qwjat.

Atuğa kesilgen Älihanğa qatıstı ükimniñ 1937 jılı qırküyektiñ 27-i küni Mäskeu qalasında orındalğanı turalı qwpiya anıqtama.

Älihan Bökeyhannıñ Peterbordağı Imperatorlıq orman institutın 1894 jılı tämamdağanı turalı attestat (diplom).

1930-1942 jıldar aralığında stalindik quğın-sürgin qwrbanı bolğandar kömilgen bauırlastar molasındağı eskertkiş. Osında Älihan Bökeyhan da jerlengen. Don ziratı, Mäskeu, Resey.

Azattıq radiosı

Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.