Quandıq ŞAMAHAYWLI,

halıqaralıq jurnalist,

f.ğ.k.docent

Baspasöz qwraldarınıñ özge türlerinde jariyalanatın swhbattarımen salıstırğanda televiziya interv'yuiniñ özindik erekşelikteri men artıqşılıqtarı bar. Teleswhbatta jurnalist pen respondent bastı röl atqaratını belgili. Onıñ sırtında efirden tıs olardıñ äñgimelerin dayarlap jarıqqa şığaratın şığarmaşılıq top, tehnikalıq qızmetkerler twradı.

Teleswhbat tikeley jäne jazılımdıq (zapis') degen eki türli formada efirge şığarıladı. Onıñ özin işinara tok-şou jäne aqparattıq swhbat degen eki negizgi topqa böluge boladı. Tok-şou belgili bir mäseleni arnayı taqırıp boyınşa köterip, onı negizgi közder arqılı anıqtaydı jäne işki sırların aşıp, halıqqa tüsindirudi maqsat etedi. Al, aqparattıq swhbattıñ maqsatı – oqiğa, körinister jayında resmi aqparat közderinen mäseleniñ mänin naqtılaydı, taqırıptı jan-jaqtı ayşıqtaytın swraqtar arqılı körermenge keñ mağlwmat berudi maqsat etedi (YUrovskiy A.YA. Osnovı televizionnoy jurnalistiki. s.68-88).

Alayda, taqırıp türleriniñ qanday ekendigine qaramastan teleswhbat jasauşı jurnalist öz komandasımen yağni, operator, rejisserlerimen qoyan-qoltıq jwmıs isteuge tiis. Sebebi, swhbat jürgizu tizgini jurnalistiñ qolında bolğanımen komandanıñ özge müşelerine telehabardıñ mazmwnın, mañızdılığın tüsindirip aldın ala pısıqtap qoymasa jazılım barısında tüsinbestiktiñ tuındauı ıqtimal. Onıñ özi teleswhbattıñ sätti şığuına köleñkesin tüsirui mümkin. Sondıqtan, teleswhbat bastalmay twrıp, jurnalist, operator, rejisser üşeuinde de taqırıptıñ mazmwnı jayında naqtı äri birtwtas wğım qalıptasqan boluğa tiis.

Televiziya swhbattarı aqparattıq nemese problemalıq tok-şoudıñ qay türinde ötse de, meyli, tikeley efir me jazılımdıq pa degenine qaramastan qoyılatın talaptar ortaq. Olay bolsa, swhbat taqırıbı, mazmwnı men mañızdılığına qaray jurnalist pen respondenttiñ interv'yuge qatıstı beyne syujetterin qalay tüsirudi, olardı swhbattasu kezinde qanday sätte efirge qalay şığarudı telerejisser şeşedi. Syujetke layıqtı muzıka, dauıs, dıbıs jağın dıbıs rejisseri men operatorları prodyusermen, rejissermen aqıldasa otırıp retteydi. Osınday şığarmaşılıq toptıñ  ideyaları ortaq müddege toğısıp, bir jerden şıqqanda ğana teleönim tolıqqandı türde körermen qauımnıñ swranısın ötey aladı.

Jurnalistiñ käsibi şeberligi swhbat barısında eleuli röl atqaradı. Telejurnalist swhbattasuşı twlğanıñ emociyasın, qoyılğan swraqtarğa reakciyasın tolıq sezinumen qatar jauaptarın da mwqiyat qadağalap, negizgi taqırıptan auıtqığan jağdayda sıpayı türde bastı arnağa salıp otıruı qajet. Sebebi, efir uaqıtın ünemdeu jäne körermen qauımnıñ arnayı bölip otırğan uaqıt zaya ketirmeu, mañızı tömen bos äñgimege jol bermegen abzal (Rendall D. Universal'nıy jurnalist. – Almatı. – 1996. – s. 77, 81).

Jurnalistiñ jürgizgen swhbatı tartımdı boluı üşin ol söz bolıp otırğan taqırıptı respondentten de artıq bilgen, alğan mağlwmatı mol boluğa tiis. Jalpı swhbat beruşiler de talqılanatın taqırıptı tereñ biletin jurnalistermen qatınasqandı artıq köredi. Sebebi, olardıñ arasındağı swraq pen jauap tergeu isi emes, nağız isker, bilimdar adamdar arasındağı tereñ taldau, tüsinikti saraptama sipatında boluğa tiis. Sonda ğana ol jandı äñgime-dükenge aynaladı. Al, onday swhbattı körermen de twşınıp köredi.

Eger siz şınayı äri barlıq jağınan tepe-teñ tüsetin reportajdar men jañalıq syujetterin ünemi jasap jürgen jurnalist bolsañız swhbat jürgizude asa qattı qinala qoymaysız. Eger jurnalist etikasın jii bwzatın, enjar, twrlausız qaydağı bir jazarman bolsa onda kamera aldına respondent äkelip äuirelenbegeni abzal.

Qazirgi zaman jurnalisteri üşin negizgi talaptardıñ biri belgili bir mälimdemeniñ, aqparattıñ naqtılığın rastaytın tetik bar ma, joq pa degendi aldın ala boljay aluı. Halıq bärin biluge qwqılı jäne qwpiyalanğan dünieniñ sırın aşuğa tipti qwmar bolıp keledi.

Sondıqtan, televiziya jañalıqtarın, reportajdarın, swhbattarın dayındaytın tuındıgerler käsibi etika men jauapkerşilikti tereñ sezinuge tiis. Alayda, praktikada qayşılıqtar tuındap jatadı. Qanday bir tosın oqiğalar, apat, qayğılı jağdaylarğa wşırağan adamdar men onı közben körgen jandardan swhbat nemese sinhron alu qajettilik tuadı. Osınday qiın kezde neni qalay körsetudi, aqparat közin swhbat barısında mäselege qay jağınan qalay keludi jurnalist layıqtı şeşui kerek boladı. Reporterlik toptıñ ortaq oyları men maqsattarı ärine, bwl jerde aytarlıqtay mañızdı. Sonıñ işinde toptı basqarıp jürgen jurnalistiñ käsibi şeberligi, darın-qabileti, qoğam men körermen qauımnıñ müddesin sezine biletin tüysigi körinis tabadı.

«Qızıqtı jañalıqtıñ soñında jürgen jurnalist keyde özgeniñ baqıtı men qayğısın, jeke bas qwpiyasın tüsinuden qaluı da ğajap emes. Sondıqtan ärdayım oqiğanı televiziya körermeniniñ közqarası twrğısınan ekşep, mäseleni keñ arnada, tepe-teñdik jağdayında körsetken abzal. Jurnalistiñ missiyası men maqsatı şınayı jağdaydı jeke közqarasına süyenbey beytarap türde habarlau ekendigin wmıtuğa bolmaydı. Sebebi, jurnalist zañdılıqtı orındauşı nemese şındıqtı, dwrıs pen bwrıstı tağayındauşı emes» (Mençer M. Setgüül züyn biçlegiyn ündes. UB.2002. h.25-37).

Al, bizdiñ «Habar» agenttigi, «Qazaqstan» wlttıq arnası sekildi şığarmaşılıq wjımdar beytaraptılıqqa äli beyimdele almay keledi. Oğan mısal retinde tayauda ötken saylaualdı nauqan jäne Jañaözen qasireti twsındağı olardıñ äreketterin eske tüsiruge boladı.

Jalpı swhbat beruşi belgili bir qayğı-qasiret şekken jandar bolsa, apattı eske tüsirgisi kelmeui, eşkimmen tildespey oñaşa qalğıları kelui mümkin. Onday jağdayğa da jurnalist qwrmetpen qarauğa tiis. Sonımen qatar qayğısın özgelermen bölisse jeñildep, şerin tarqatıp alatın adamdar da kezdesedi. Osınday jaylardıñ bärine jurnalister asqan sezimtaldıqpen qarap, bilip bajaylap otıruları qajet. Körermen de öz kezeginde osınday qasiretterdi tikeley bolmasa da olarmen janama türde bölisetindigin esten şığarmauğa tiispiz.

Kün, tün demey aşıp-arıp jürip tüsirgen beyne syujet tuındıger, äsirese operator üşin asa qwndı dünie. Sonda da onıñ sebep, saldarı ayqındalmağan şiki küyinde bolsa ol beyne syujet tükke twrmaytın birdeme bolıp qala beredi. Al, mäseleniñ mänin aşa tüsetinğ mañızın arttıratın sol sättegi körinis beyne kamerağa tüsirilmey qalğan bolsa tağı ökinişti. Sondıqtan, telejurnalist pen operator bir adam ispetti qoyan-qoltıq jwmıs isteuge tiis.

Aqparat közinen alınıp otırğan swhbattıñ taqırıbı  neşe jerden qızıqtı bolsa da jurnalist pen respondentti ğana efirde alma-kezek  körsetumen ğana şektelu teleswhbattıñ sapalıq talabın qanağattandıra almaydı. Onı televiziyanıñ özge tehnika, tehnologiyaların paydalanıp qızıqtı formamen bayıtıp otırğan dwrıs boladı. Alayda, bayıtudıñ jöni osı eken dep tım şwbarlap, effektilep, dauıs, dıbıstarmen orınsız äşekeyleu tağı orınsız.

Telekörermender äñgime taqırıbınıñ mazmwnın, oqiğaların öz közderimen körip, işki sırlarına tereñ boylaudı qalaydı jäne onı telejurnalisten ünemi talap etedi. Olarğa tolıqqandı mağlwmat beru üşin täjiribeli äri bilikti jurnalister taqırıpqa qatıstı oqiğalardı, respondentke qatıstı beyne syujetterdi aldın ala tüsirip dayındap qoyadı.

Oqiğa ötip  jatqan öñirden swhbat jürgizilip jatqan bolsa, taqırıpqa qatıstı mäseleniñ beyne tüsirilimderi aldın ala dayındalğan bolğanı tiimdi. Mwnday materialdar swhbattı qızıqtı ete tüsumen qatar keybir mañızdı twstarın eşbir tüsiniktemesiz-aq auditoriyağa özi jetkizedi.

    Problema kötergen swhbat barısında jurnalist respondentiniñ aytqan sözin, jasağan mälimdemesin şındıqtıñ şıñırau şegi dep qabıldaudan saqtanuı qajet. Tipti ol resmi twlğa bolğan künniñ özinde ol aqiqattıñ jalğız jarşısı emes. Jurnalist auditoriyanıñ yağni, halıqtıñ ökili ekendigin wmıtpauğa tiis. Sol sebepten aldın ala jasalğan zertteulerge süyene otırıp, körermenniñ bilgisi kelgen barlıq saualdarın döp basıp swhbat beruge qoya bilgeni dwrıs.

Negizi respondettiñ sözi ğana körermenge qızıqtı äri mañızdı. Al, jurnalistiñ jeke közqarası, türli tüsindirmeleri, bos sözderi kerisinşe, telekörermenniñ tözimin tausatının wmıtpauğa tiispiz. Bwl ärine, swhbat tizginin respondentke berip qoyıp, sonıñ ığına jığılu, jeteginde ketu degen söz emes.

Teleswhbattı jürgizgende jurnalisten käsibi şeberlik, tereñ bilim men biliktilik,  efir mädenieti talap etiledi. Jazılımdıq (zapis') swhbat kezinde ketken qatelikterdi montajdauğa, jönge keltiruge boladı. Al, tikeley efir kezinde jurnalist üşin onday mümkindik joq. Sonısımen de zor jauapkerşilik jükteledi. Sebebi, körermen qauım efirdegi bağdarlamanıñ tizginin wstap otırğan telejurnalistiñ käsibi şeberligine, bilimi men payımına, jeke mädenietine qarap tek twlğanıñ özine ğana emes, külli televiziya wjımına bağa beredi jäne qazirgi zamannıñ qoğamdıq talabın tüsinedi, ülgi önege aladı.

Sayasi nauqan, saylaualdı nasihat, qoğamdı eleñ etkizgen ötkir äri daulı mäseleler boyınşa tok-şou ötkizgende bir birine qarama qayşı poziciya wstanatın toptardıñ eki nemese odan da köp aqparat közderin qamtuğa, olardıñ özara dialog qwrularına, pikirlerin ortağa salularına jağday jasaytın televiziyanıñ mol mümkindigi bar. Mwnday tok-şou bağdarlamaların tikeley efirge şığaru ğana şınayı äri tiimdi bolmaq.

Sonday-aq, televiziyanıñ özge aqparat qwraldarındağı swhbattardan özgeşeligi qazirgi zamanğı ozıq tehnika, tehnologiyanıñ kömegi arqılı älemniñ är tarabınan aqparat közderin bir sätte efirge jinaqtap, bärimen tikeley baylanıs jasau arqılı oy, pikirlerin halıqpen bölisuine jağday jasay aladı. Osınıñ özinen onıñ aqparat qwraldarınıñ eñ negizgi missiyası bolıp tabılatın aqparattı jedel jetkizu talabın tolıqtay qanağattandıra alatındığın añğaruğa boladı.

Tikeley swhbat barısında kezdesetin bir qiındıq – respondenttiñ jauabınan tuındatıp swraq qoyu qabilettilikti barlıq jurnalisterdiñ bäri meñgere bermeytindigi. Bwl äsirese, jas jurnalister üşin tipti oñayğa soqpası anıq. Telejurnalist oqiğağa qatısıp otırsa da, kez kelgen jağdayda aqparat közimen qoğamdıq-sayasi, ekonomikalıq-äleumettik, zañdıq-qwqtıq  taqırıptardıñ bärimen de erkin pikirlesetin, körermenniñ kökeyindegi saualdı tastay alatın, mäseleni salmaqtap, tarazılay biletin boluğa tiis.

Sonımen qatar televiziyanıñ tikeley efir swhbattarı ärdayım uaqıttıñ tarlığına kiriptarlıqpen ötetindikten telejurnalist minutpen jarısıp, onımen sanasıp rejisserdiñ eskerpelerin ünemi qaperde wstap jedel qimıldauı qajet boladı. Bwl da telejurnalistiñ igeruge tiis köptegen qabilettilikteriniñ biri.

Teleswhbat äzirlep ötkizgende joğarıda aytılğan erekşelikter men talaptardıñ bolatındığına qaramastan jalpı jurnalistikağa ortaq özge wstanımdar men normalardıñ telejurnaliske de mindetti türde qoyılatındığını atap ötken jön.

minber.kz