1985 jıldıñ jazında Mäskeudegi AQŞ elşiliginiñ sauda-sattıq jönindegi jas attaşesi Kaliforniyadağı Apple komp'yuter kompaniyasınıñ eki ökilin qabıldaydı. «Biri egdeleu kisi eken. Al ekinşisi – tik şaştı, boyşañ äri arıqşa kelgen degbirsiz jas jigit edi» dep eske aladı qazir bwrınğı attaşe Mayk Merin.

Jası egdeleu adamnıñ vizitkasında kompaniya zañgeri ekeni jazılıptı.

– Men mwnı lauazımdı qızmet şığar dep oyladım. Al ekinşisiniñ vizitkasında onıñ kompaniyadağı röli jaylı eşteñe jazılmaptı, sondıqtan oğan mülde män bermedim, – deydi Merin Azattıqqa.

Mayk Merin özi qabıldağan qonaqtardıñ SSSR-de Apple komp'yuterleri öndirisin aşu josparın aytıp bergenin eske aladı. Al attaşe mwhittıñ ar jağınan kelgen ekeuine onday jospar «qırği-qabaq» soğıstağı AQŞ-tıñ qas jauınıñ qolına jaña tehnologiyalardıñ tüsuine jol bermeuge bağıttalğan «qisapsız» eksporttıq şekteulerdi bwzatının eskertken. Onıñ jauabı jas jigitke wnamağan.

Apple kompaniyası 1984 jılı qañtarda şığarğan «Makintoş» derbes komp'yuteri.

– Sol-aq eken älgi boyşañ jigit ornınan atıp twrıp, mağan: «Siz sonşama kim ediñiz? Wsaq byurokratsız, ne istep otırğanıñızdı bilesiz be, özi!» dep ayğaylay bastadı, – deydi eks-attaşe.

Ol kezde Mayk Merinniñ jası 25-te edi. Jas jigittiñ janındağı egdeleui – El Eyzenstat qızba äriptesin tınıştandıruğa tırısqan.

Qazir Merin sol bir jayttı külip eske aladı. Sauda missiyasındağı älgi kezdeuden keyin, keşkisin üşeui gruzin meyramhanasına barğan. Merin gruzinniñ etten jasalğan wlttıq tağamdarına tapsırıs bere bastağan kezde Apple kompaniyasınıñ jas ökili «Mağan salat bolsa jetedi» dep mälimdegen. – Qanday aqımaqpın, qwday-au, bwl – Stiv Djobs emes pe degen oy mağan tek sol sätte ğana keldi. Al men onı kompaniyanıñ zañgerine kömektesu üşin erip kelgen bir jas jigit şığar dep oylağam, – deydi Merin. Stiv Djobstıñ et jemeytinin sol kezde-aq bükil Amerika biletin.

Stiv Djobs 2011 jılı 56 jasında qaytıs bolğannan keyin onıñ Mihail Gorbaçev bilikke kelgen bette SSSR-ge jasağan alğaşqı äri soñğı saparına qatıstı jaña jayttar aşıla bastadı.

KGB MA, ÄLDE CRU ME?

1988 jılı Stiv Djobs AQŞ qorğanıs ministrligine qarastı qauipsizdik qızmetine SSSR-ge saparı kezinde «CRU men KGB-nıñ birine jwmıs istegen» halıqaralıq zañgermen istes boluına tura kelgenin mälimdegen. Bwl turalı aqparat Djobs qwpiya aqparattı paydalanuğa rwqsat alu üşin toltırğan qwjattarda bar. Wired jurnalı saualnama köşirmesin aqparat erkindigi turalı zañ ayasında alğan.

Stiv Djobske arnap iPhone pişininde ornatılğan eskertkiş. Sankt-Peterburg, Resey, 10 qañtar 2013 jıl.

Jariyalanğan qwjattardan älgi zañgerdiñ esimin sızıp tastağan, biraq Djobs älgi adamnıñ Parijden ekenin jäne «AQŞ pen Sovet odağı arasındağı qarım-qatınastı jaqsartuğa kömekteskenin» aytqan.

Djobs bwdan bölek, Mäskeudegi qonaq üydiñ bölmesine «şaqırusız äri eş sebepsiz» kelgen teledidar jöndeytin şeber de «meni añdıdı» dep küdiktengen. Bwl jaylı jurnalist Alan Doyçman 2000 jılı şıqqan «Stiv Djobstıñ ekinşi kelui» («Vtoroe prişestvie Stiva Djobsa») degen kitabında jazğan.

“MAK” JASAĞAN TÖÑKERİS

1985 jılı şildeniñ basında eki künge Mäskeuge keler aldında Parijdegi sauda körmesine qatısqan Djobsqa AQŞ-tıñ sol kezdegi vice-prezidenti Djordj Buş «revolyuciyağa işten serpin beru üşin Reseyge komp'yuterleriñdi ber» dep keñes bergen. 2011 jılı Uolter Ayzekson jariyalağan Stiv Djobstıñ ömirbayanında osılay jazılğan. Bwrınğı sauda attaşesi Merin de «Buşpen kezdesip, söyleskenin Djobs Mäskeude bolğan kezinde aytqan» dep mälimdeydi.

Mäskeu saparına şıqqan kez Djobs önimderiniñ satılım kölemi tez qwldıray bastağan kompaniyadağı bükil ökilettiginen ayırılıp qalğan şaq bolatın. Ol sodan birer aydan keyin Apple kompaniyasınan ketip, arada 10 jıl ötkende wyalı baylanıs pen elektronika salasında töñkeris jasağan iPhone järe iPad önimderimen narıqqa qayta oralğanı mälim.

Stiv Djobs Apple kompaniyasınıñ önimderin tanıstırıp twr. San-Francisko, AQŞ, 5 qırküyek 2007 jıl.

– Djobs Buştıñ Sovet odağın «Mak» komp'yuterlerine toltırıp tastauğa tırısu kerek, öytkeni, sovet adamdarınıñ oğan qolı jetse, aqparattıq habarlamalar alıp, komp'yuterden revolyuciyağa dem beretin dünielerdi, qısqası AQŞ-qa kömektesetin barlıq närseni qağazğa basıp şığara aladı degen ideyasın äbden maqtadı, – deydi Merin.

Biraq ol kezde Vaşington Apple kompaniyasına «Makintoş» komp'yuterlerin Sovet odağına satuğa rwqsat bermey qoyğan. Alayda quatı odan kemdeu Apple İİ modeli bwl tıyımğa ilikpedi. Ayzekson gruzin meyramhanasında otırğan kezde Djobstıñ Meringe aytqan: «Bizdiñ müddemiz twrğısınan sonday tiimdi bolsa, mwnı Amerika zañdarına qayşı dep qalay aytuğa boladı?» degen sözderin keltirgen.

«AQIL-OYĞA ARNALĞAN VELOSIPED»

Mäskeuge saparı kezinde Stiv Djobs esepteu tehnikası jönindegi oqu-öndiristik ortalıq studentteri aldında lekciya oqığan. Resey ğılım akademiyasınıñ müşesi Viktor Zaharov 2011 jılı Stiv Djobstıñ «Men Kaliforniya ştatındağı Kremniy alqabınan şıqqanmın. Elektronika – meniñ qanımmen bite qaynasqan närse. 10 jıl bwrın amerikalıq jurnaldardıñ birinde biologiyalıq tirşilik ieleri üşin qimıl-qozğalıstıñ paydası jaylı maqala jariyalandı. Birinşi orınğa kondor ilikti. Biraq velosiped tebudiñ adamğa paydası odan kem tüspeydi. Bwl adam mümkindigin arttıru üşin aspaptıñ qanşalıqtı mañızdı ekenin körsetedi» degen sözderi saqtalğan jazbaların jariyaladı. Onıñ tolıq mätinin PCWeek jurnalınan oquğa boladı.

Viktor Zaharov keltirgen sözder Stiv Djobstıñ jwrt aldında söylegen sözderine tolıq say keledi. Kondor men velosipedtegi adam obrazdarı – onıñ erterekte oqığan maqaladan alğan süyikti beyneleri. Şın mäninde, komp'yuter köripkeliniñ komp'yuterdi «bizdiñ aqıl-oyımızğa arnalğan velosiped» dep sipattağan äri eñ köp tarağan metaforası da osı beynelerden tuğan edi.

ŞETELDİK TROCKIST

Uolter Ayzekson Stiv Djobstıñ ömirbayanı turalı kitabında jazuınşa, ol Mäskeude bolğan kezde «Lev Trockiy jaylı söyleskisi keletinin ayta bergen». Ayzeksonnıñ jazuınşa, sapar kezinde Djobsqa erip jürgen «KGB qızmetkeri» onıñ «ekpinin basuı» tiis bolğan.

Ayzekson KGB qızmetkeriniñ Djobsqa «Trockiy jaylı aytpañız. Mwnı bizdiñ tarihşılar zerttep şıqqan, ol – körnekti twlğa emes» dep aytqan sözderin keltiredi.

Ayzeksonnıñ jazuınşa, bwl söz Djobstı qastandıqpen öltirilgen bol'şevik turalı aytuğa odan sayın qamşılay tüsken. Ol studenttermen seminarğa kelgen kezde sözin Trockiydi maqtaudan bastağan. Biraq bwl sözdi Viktor Zaharov estise, onıñ jazbalarında bwl epizod nege joq degen swraq tuadı.

SAYAJAYĞA BARUĞA TIYIM

Ayzeksonnıñ jazuınşa, Djobs pen sauda attaşesi Merinmen kezdesuge qatısqan zañger Eyzenstat Mäskeudegi AQŞ elşiligi 4 şildege oray bergen qonaqasıda bolğan. Biraq, Merinniñ aytuınşa, AQŞ elşisiniñ Mäskeu tübindegi sayajayında ötken tağı bir jeke banketke Djobs pen key amerikalıq ökilderdiñ baruına sovet biligi rwqsat bermey qoyğan.

– Olar amerikalıqtardıñ, äsirese biznesmenderdiñ elşi sayajayına baruına barınşa böget jasap, mwnı ülken problemağa aynaldırıp jiberdi. Qitıqqa tiip, qasaqana böget jasadı. Adamdardı ol jaqqa jibermeuge eş sebep joq edi, biraq bwl olardıñ «böget jasay alamız äri böget bola beremiz» dep qır körsetu amalı bolatın, – deydi Merin.

2016 jıldıñ 1 säuirinde Stiv Djobs özgelermen birge negizin qalağan Apple kompaniyası 40 jıldığın atap ötti. 2015 qarjı jılı onıñ sauda aynalımı 233 milliard AQŞ dolların qwradı. 2016 jıldıñ qañtarındağı esep boyınşa, kompaniyanıñ narıqtıq qwnı 537 milliard dollarğa bağalanğan.

(Karl Şrektiñ materialı negizinde äzirlendi.)

Azat Europa / Azattıq radiosı