Орыстар неге Қазақстаннан кетіп жатыр? Не болып қалды?

Orıstar nege Qazaqstannan ketip jatır? Ne bolıp qaldı?

| Aug 24, 2016

Esiñizde me, 90-şı jıldarı qazaqtıñ ruhı erekşe asqaqtap twrğan. Sol twstarı wlttıq mäsele — eldegi ötkir, özekti taqırıptardıñ biri edi.

Şirek ğasır ötkesin bwl dünie säl sayabırsıdı. Ärine, birinşi kezekte Prezidenttiñ arqasında. Qazaq pen qazaqtıñ jerin meken etken özge wlttardı bir jwdırıqqa jwmıldıra alğan Nwrswltan Nazarbaev is jüzinde tatulığı men twraqtılığı saqtalğan memleket qwrdı.

Däl qazir Qazaqstan elimizdegi köptegen wlt ökilderi üşin «qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan el». Endi şe, öziñiz alıp qarañız, Qazaqstanda qazaq mektepterimen qatar özbek, wyğır, ukrain mektepteri bar. Är wlt öz aldına wlttıq-mädeni ortalığın qwrıp alğan.

Bwl neni bildiredi? Bwl elimizdegi ärbir azamat teñ qwqılı degen söz. Elimizdegi eşbir wlt ökilderi eşnärseden kemistik körip otırğan joq. Solay.

Soğan qaramay, eldegi orıstildi qauım Qazaqstannan köşip jatır. Nege? Ne boldı eken?

Ärine, ärbir otbasınıñ elden köşken kezdegi öz sebebi barı tüsinikti. Biraq, tereñine üñilsek orıstildilerge Qazaqstannan köşuge eki närse türtki bolıp otır. Siz tıñdañız. Biz aytayıq.

Alğaşqısı. Qoğamda qazaq tilinniñ röli artıp keledi. Qazaqşalap aytsaq, mısı basıp baradı. Til ğana emes,

osı eldiñ, osı jerdiñ qojayını sanalatın qazaqtıñ sanı ösude.

Qazirdiñ özinde qazaqtardıñ sanı 70 payızğa jaqındap qaldı. Täuelsizdiktiñ eleñ-alañında bwl körsetkiş 50 payızğa da jetpeytin.

Bwl neni bildiredi? Orıstildi qauımğa jaqpasa da aytayıq,

Qazaqstan wlttıq memleketke aynalıp kele jatır. Bir ğana wlt twratın, bir ğana wlt meken etetin…

Ärine, alañdatadı. Elimizdegi orıstildi azamattar alañdaydı bwğan. Sebebi, osı uaqıtqa deyin memlekettik tildi meñgermegen olar. Osı sebepti erteñin oylaydı. Öziniñ ğana emes, balalarınıñ da… putin-vladimir-lenin-stalin-matreshka-rl-usmanov

Mäsele nede? Wlttıq memleketke aynalıp kele jatqan Qazaqstanda orıstildi qauımğa tek eki jol bar.

Biri – qazaqpen siñisu, onıñ tilin meñgeru, dilin tüsinu. Ekinşisi – köşu.

Bwdan keyingi sebep – Ukrainadağı oqiğalar. Onıñ işinde Donbass.

Elimizdegi orıstildi qauım Resey Ukrainadağı äreketin qaytalap, öziniñ «orıs älemin» ideyasın Qazaqstanğa tıqpalar bolsa, «eki tüyeniñ ortasında şıbın ölediniñ» tağdırın qaytalaudan qattı qorqadı.

Sebebi, olar Donbasstağı jağdaydı estip, bilip otır. Olardıñ eki ottıñ ortasında qalğısı joq.

Qazaqstanda qalu nemese Reseyge köşu. Olarğa soñğısın tañdağan tiimdi.

Serik Mäleev, «Altın-Orda» gazeti

365info.kz

Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi