Meniñ äjem – Wzın Qıpşaq Begimbet ruınıñ qızı. Qazirgi Amangeldi audanınıñ Ürpek auılında tuğan. Äkesi Moldabek pen anası Dämetkenniñ Qwdaydan moyındarına bwrşaq salıp tilep alğan jalğız perzenti eken.

1916 jılğı dürbeleñde Moldabek Baytörewlı Amangeldiniñ äskerine qosılıp, orıs patşasına qarsı soğısqan äri Amangeldige tuıstığı (ekeui de  Begimbet ruınan) da bar. Sardar Torğayda komissar bolıp twrğanda atın baptap, kömekşisi de bolğan eken. Amangeldini soñğı tiri körgenderdiñ biri de osı Moldabek atamız. Moldekeñ ötken ğasırdıñ 40-şı jıldarı ozıptı ömirden. Kempiri –Dämetken äjemiz Amangeldi ölgende batırdıñ jwbayı Balımmen qatar otırıp joqtau aytıptı. Jäne ol joqtaudı ömiriniñ soñğı jıldarında magnitofonğa jazdırğan eken. Ökiniştisi, ol taspa qoldı bolıp,  joğaldı.

Äjey 1984 jılı pänimen qoş aytısadı. Bayandalatın oqiğa osı Dämetken Rayısqızınıñ (meniñ äjemniñ şeşesi) közi tirisinde aytqan estilikterimen öriledi.
«1919 jıldıñ jazğıtwrım kezi. Torğay özeni sol jılı ağıl-tegil tasıp, aynala köp uaqıt tasqın sudan qwrğay qoymadı. Tört tüliktiñ auzı kökke ilinip, qıstıñ küybeñ jwmısınan arıla bastağan edik. Tınıştığımızdı at twyağınıñ dübiri bwzdı. Künde habar kütip, eleñdep jürgen alasapıran şaq. Kebisimizdi ayaqqa ile sap dalağa şıqtıq. Salt attı bireu jele jortıp keledi, jürisi suıt. Jolauşınıñ sırt beynesi alıstan jol azabın tartıp kele jatqan adam ekenin aytpay-aq añğartıp twr. Jaqındağanda bayqasam üydegi qojayınım eken. Beti tütigip, jaq jüni ürpiip, arıp-aşqan. Közderi qızarıp, äldeneşe kün wyqı körmegeni bilinip twr. Astındağı atınıñ aq köbigi şıqqan.
Otağası Torğayğa ağasımen (Amangeldi) birge ketken. Jarau atqa şana jegip, Batır özimen birge abısındı (Balım) da ala ketti. Sol ketkennen körip twrğanımız osı jazğandı.
…Atınıñ basın tarttı da, erden sıpırılıp tüsti. Jinalğan körşi-kölem, ağayın-jwrt qaumalap aldı, ne der eken dep kütip twrmız. Jüzinen jaqsılıqtıñ nışanı bayqalmaydı, ne bolsa da bir jamanat habar estirteyin dep twrğanın sezdik. Sözdiñ qısqası: «batırdan ayırıldıq» dedi…

Auıl-aymaq qara jamılıp, azan-qazan boldıq ta qaldıq. Jılau,sıqtau. Kelinder otıra qap künine birneşe ret joqtaymız. Balım abısın joqtau aytıp otırıp talıqsıp ketedi, esin jiğızıp alamız, sälden soñ tağı talıp qaladı. Ey, nesin aytayın, iriñ işip, qan qwsqan künder edi ğoy…

…Batır duanda (Torğay qalası) qızmet etip jatqanda «alaştıqtar» qalağa kiruge rwqsat swraydı. «Biz ükimetten keşirim aldıq, qızıldar jağına öttik» degen eken. Olardı Mirjaqıp bastap kelgen. Mirjaqıp pen Batırdıñ töñkeriske deyin de jwldızdarı jaraspay jüripti. Batırdıñ Bi ağası (Köşimbek bi) kezinde auılında mektep aşıp, bala oqıtqan deydi. Sol mektepte Mirjaqıp mwğalim boladı. «Eti seniki, süyegi meniki» degen zaman ğoy, Mirjaqıp özi oqıtqan bir oquşığa qol köterip, sodan dau şığadı. Tayaq tigen balağa Batır jaqtasıp, sodan ekeui qırbay bolıp ketti deydi biletinder. Ekeui de eşkimge iilmeytin, kek almay qoymaytın adam bolğan siyaqtı. Bir-biriniñ şalıs basqan sätin añdıp, arbasumen qıstı ötkizgen. Tek, Mirjaqıp bwrın qimıldap, batırdıñ aldın orap ketti.

Dürbeleñ basılıp, bilikke qızıldar kelgen soñ Batır jaña ükimet jağına ötti. Torğayda jaña biliktiñ ornauına at salıstı. Bwl Hanğa (Äbdiğapar) wnamasa kerek. Är jerdegi mäjiliste biriniñ şığarğan şeşimine ekinşisi qarsı kelip qala beredi. Batır saylağan bolıstı Han ornınan alıp tastap, araları odan sayın uşığıp ketedi. Bwl jağday Mirjaqıp pen onıñ aynalasındağılarğa qol boldı. Arağa adam salıp, Handı özderine qaratıp aladı jäne Batırdı öltiruge kelisedi. Mirjaqıp onı Hannıñ kelisiminsiz de öltirer edi, tek, keyin el arasındağı janjalda «Hannıñ rizaşılığı boldı» dep aytu üşin ğana istegen ğoy. «İniñ orısqa qızmet etip ketti, seni wmıttı, sıylaudı qoydı» dep azğırğan deydi.

Kün jılınıp, jer qwrğay bastağan künderde Batırdıñ qol astındağı qızmetkerlerdiñ biri äskerdi oynatamın dep qala sırtına alıp ketedi. Sol adam satqındıq qıldı, saldattardı qastıqpen äketti deydi, kim bilsin. Sodan äsker sırtta jürgende qalada atıs bastalğan. Batırdıñ keñsesin şabuıldap, köşeniñ astan-kesteñin şığarıptı. Eki-üş kömekşisimen qalğan Batır tüske deyin qarsılasıp, aqırı berilmepti. Amaldarı tausılğan olar endi aylağa köşedi. Mirjaqıp Batırğa adam jiberip, keşirim swrağan boladı. «Doñız, itter araq işip, mastıqpen mıltıq atıptı, jazasın kelip öziñ ber» deydi. Batır barmaydı, tağı adam jiberedi, oğan da barmağan. Söytip, ne kerek, aqırı meşittiñ moldasın qolına Qwran wstatıp, «Amangeldini qaytseñ de köndirip, ertip kel» dep jwmsaydı. Moldanı köpten tanidı eken. Kele salıp: «Batır, bir aşuıñdı ber, meni analar janalqımnan alıp, eriksiz jiberdi. «Tatulasamız, bitimge kelemiz, qorıqpasa qarusız kelsin» deydi. Jüre ğoy menimen. Qwran wstap kep otırmın» deydi.

Batır – dindar, bes uaqıt namaz oqitın adam edi, haziret kep twrğan soñ senedi ğoy bayağı. Balım men bizdiñ jazğan (Moldabek) jibergisi kelmey bezekteydi. Bir bet alğan soñ keri qaytsın ba, şaqırğan jerge tartıp otıradı. Mine, sol ketkennen Batır mol ketti ğoy.

…Şaqırğan üyine kire beriste Batırdı senekte eki adam eki jağınan kep wstap, baylap tastaptı. Sol küyi abaqtığa tıqqan. Sol küni duanğa Han da keledi. Onı da ädeyi şaqırıp otır ğoy, sonda boldı deu üşin. Batırdı öltirer aldında Han: Amageldiniñ sözinde siqır bar, tıñdap twrsañ arbalıp qalasıñ. Söyletpeñder jäne közine qaramañdar! – dep ayttı deydi. Batırdıñ közi öñmeniñnen öterdey ötkir, swstı edi.

Batırdı abaqtıdan baylaulı küyinde alıp şığıptı. Tün ortası, el ayağı basılğan kez eken. Jan-jağına soñğı ret köz salğanda birden Hanğa qarap:

– Äy, Han ağa! Sen biik jar emes pe ediñ, men sol jarda sekirgen laq emes pe edim?! – dep söz bastağanda Han:

– Mınanı söyletpeñder dedim ğoy. Twrmañdar qane! –dep ayqay saladı. Sonda top işinen şıqqan bireu wzın kezdikti Batırdıñ bauır twsına siltep kep qaldı deydi. Jerge eki büktetilip tüsken Batırdı at qwyrığına baylap şaba jöneledi. Ien dalağa aparıp, kömip ketedi. Batır osılay ajal qwşadı…

El bolıp, jwrt bolıp Batırdıñ süyegin izdedik, köp izdedik. Mal bağıp jürgen bir malşı kezdeysoq bayqap qaladı. Ol bayğws bir pälesi jwğa ma dep aytuğa qorqıp jüripti. Twspaldap aytqan jerdi şolıp şıqqan aqsaqaldar bir küni taptı au äyteuir. Denesi bassız jatqan körinedi, öltirgende kesip alğan ğoy. Mürdeni qazıp jatqanda bası eki ayaqtıñ arasınan şığıptı. Oy, Alla, ne degen jauızdıq deseñşi. Elge äkep, arulap jerledik.

Batırdıñ qwnın daulap ağası (Köşimbek bi) izdendi, taptı da. Naqtı qılmıstılar «Amangeldiniñ qwnın dauladıñ» dep onıñ auılın da şaptı. Oy, körsetpegeni joq qoy… Endi qanşa aytsañ da Batır qaytıp kelmeydi.»

Dämetken äjemizdiñ äñgimesi osı edi.

N.Älmenov

Abai.kz