WLWS  – ALAŞ BOLĞANDA  nemese ALAŞTAY AT –  WLWSQA WRAN BOLĞAN

Mwhan Isahan «Alaş» atauınıñ şığu törkini turalı oy – twjırımdar» – degen maqalasında: a) «Alaş» atauı jönindegi şejirelik derekter. ä) «Alaş» atauına qatıstı miftik añız – äñgimeler. b) «Alaş» atauı turalı tarihi şındıqqa jaqın añız – äpsanalar. v) «Alaş» atauı jönindegi orientalisterdiñ közqarası. d) «Alaş» atauı turalı qazaq tarihşılarınıñ payımdauları – dep Alaş atauına baylanıstı barlıq derekterge meylinşe tereñ toqtalıp, jan – jaqtı qarastıra, täptiştep jazıptı. Osındağı jazılğan oy – twjırımdardı saralay kelip, men de «Alaş» atauınıñ şığuına baylanıstı büginge deyin aytılmağan tıñ pikirimdi ortağa salsam deymin. Ol üşin, este joq eski zamannan, el auzına tarağan:

«Alaş, Alaş bolğanda,

Ala tay at bolğanda

Tañbasız tay,

Ensiz qoy bolğanda

Alaş han bolğanda – degen sözderdi taldaudan bastaudı jön sanaymın.

Osınau auızdan – auızğa jetip, köneden kele jatqan qazaqtıñ qariya sözderi bizge neni jetkizbekşi? Jalpı osı  sözderden biz ne tüsindik? Oqıp otırğanda bilgenimiz biraq närse, ol Alaştıñ tayğa tañba basılmağan, qoyğa en salınbağan erte zamanda han bolğandığı ğana. Al birinşi jäne ekinşi joldağı sözderden ne wqtıq? Osı sözderge  qanşalıqtı zer salıp, män berip jürmiz? Mısalı birinşi jol nege Alaş, Alaş bolğanda  -  dep bastalıp twr? Eger Alaştıñ Alaş ekendigi äu bastan belgili bolsa, onda «Alaş, Alaş bolğanda» – dep bastalmasa kerek edi ğoy. Al ekinşi jolda aytılıp twrğan qaydağı bir «ala taydıñ at bolğanı» kimge kerek edi? Mine bwl oylanatın jäyt. Sondıqtan men bwl sözderdiñ astarında tikeley  Alaş atauınıñ şığuına  qatıstı  derekter sır bügip jatır demekpin. Äri osı bes şumaq öleñniñ birinşi jolın «Wlwş, Alaş bolğanda» – dep bastap, ekinşi jolın «Alaştay at bolğanda» – dep oqudı wsınamın.

Oqıp   köreyik:  «Wlwş, Alaş bolğanda,

Alaştay at bolğanda.

Tañbasız tay,

Ensiz qoy bolğanda.

Alaş han bolğanda» – dep oqısaq, el auzına tarap köneden jetken qariya sözdiñ mazmwnı aşılıp şığa keledi. Söytip biz, Wlwştıñ Alaş atanğanına, sol sebepten ömirge Alaştay attıñ keluine häm Alaştıñ tayğa tañba basılmağan, qoyğa en salınbağan zamanda han bolğanına köz jetkizip, tolıqtay mağwlımat alamız.

TARIHTA WLWŞ ATTI HAN BOLĞAN BA?

Qazaq tarihın tereñ zerttegen Şäkärim atamız: «Qazaqtıñ tüp atası» – degen öleñinde «Boladı arap jwrtı Samnıñ wlı,

Biledi şejireniñ bäri mwnı.

Türiktiñ şın atı eken Nädwlwşe

Türik dep nege atadı tıñda sonı» – dey kelip «Türik dep han kötergen patşa qılıp» – dep Nädwlwşke Türik degen ataq, titul berip han kötergeni haqında aytadı. Osı «Türik» atanğan Nädwlwşe kim? Dwrısı Näd Wlwş. (bizdiñ aragidik Alaş-Alaşa degenimiz siyaqtı Nädwlwş-Nädwlwşe delinip te aytıla beredi)  Osı arada säl şeginis jasap Alaş  atauınıñ şığuına sebepşi bolğan Wlws/Wlwş sözine toqtalıp öteyin. WLWS/WLWŞ sözi äu basta «Wl» jäne «Ws» degen eki sözdiñ qosarlanuınan şıqqan. Bügingi wlı, wlıq, wlğayu, ülkeyu, ülken sözderi osı «wl» tübirinen bastau alsa, «Ws» sözi köne törki tilinde «qws» sözimen astasadı. YAğni Wl Ws/ Wl Wş  (Wlw Ws/ Wlw Wş) söziniñ tüpki mağınası bügingi tilmen aytqanda «Wlı Qws», «Alıp Qws», «Qıran Qws» degenge sayadı. Wlw Ws/Wlw Wş demekşi qazaq pen qırğızdıñ ruhtı küşi «Alıp qara qws» – «Alıp qara küş» bolıp keletinin de este wstayıq. Al ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay Amanjolovtıñ «Ws», «As», «Az» – qiyalğajayıp qws, täñiri qwsı, bürkit, ol – köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) – degenin de eskerusiz qaldırmayıq. Al Nädwlwş atauına keler bolsaq, ol qos sözden birigip twtas bir atauğa aynalğan Wlwş sözin wlıqtaudan şıqqan yağni Wlwş atauın wlılau üşin öz kezeginde törki jwrtınıñ bir böligi «Näd» sözin qosıp «Nädwlwş (Näd Wlwş) atauın ömirge äkelgen. Alıs Majarstandağı qıpşaq qandastarımız äli künge deyin osı «Näd» sözin qoldanıp «Wlı Şerkeş» degendi «Nädçerkeş», «Wlı Qwmandıq» degendi «Nädkünşaq» dep ataydı eken. Olay bolsa Nädwlwş dep otırğanımız Wlı Wlwş. Ol ärine qazaq üşin Alaş atanğan Wlwş ekendigi kümän tudırmas deymin.

«Atalğan söytip Türik Nädwlwşe

Ol kezde jıldar ötti mıñdap neşe.

Türikten şıqqan talay sayıpqıran,

Jer jüzi titirengen Türik dese» – deydi Şäkärim ata.

ALAŞ HAN, OĞWZ HAN BOLUI MÜMKİN BE?

Türikten  örbigen eldi toğız deydi

Tartatın küy aspabın qobız deydi

Başqwrt pen qazaq noğay qaraqalpaq

Törteuin şejireşiler oğız deydi.                                                                   

«Qazaqtıñ tüp atası Oğwz – Türik, Qwt qonğan wytqı bolıp ornap birlik» -dep Qojabergen jırau «Ata tek» attı dastan jazğanın bilemiz.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    O. Süleymenov “Slovo vovleçennoe russkuyu gramatiçeskuyu evolyuciyu pererazlojilos' torki tak nazıvayut letopisi koçevoe plemya samonazvaniem kotorogo bılo – uzı. Veroyatno odno iz Oguzskih plemen v istoçnikah prinyat napisanie etnonima – “oguz” “ouz” “uz”²- dep jazğan. Bizge törki jwrtınıñ birneşe dialektide söylegendigi mälim. Osınau köşpeli törkilerdiñ tilinde täñiri qwsı, bürkit mağınasındağı köne dinastiyalıq äulettiñ atı “Ws” “As” “Wz” “Az” nemese “Has” “Qas” “Qaz” “Ğwz” türlerinde aytılğanın este wstağanımız jön. Äygili Mahmwt Qaşqaridıñ “Bizdiñ ata – babalarımız – bekter,  “hämir” deydi. Öytkeni oğızdar ämir dep ayta almaydı”¹degeni bar. Osı rette törki jwrtınıñ bir böligi özderine tän dialektide aqtı-haq, Aqnazardı-Haqnazar, Asandı-Hasan, Qasan, Wsmandı-Ğwsman, Qwsman, Aydardı- Ğaydar, Qaydar, Abdollanı- Ğabdolla, Alihandı- Ğalihan, Äkimdi-Hakim, dep jazatını siyaqtı “X”, “Ğ”, “Q” ärpiniñ qosarlanuı arqılı Wzdı-Ğwz dep, äri osı ataulardı wlılap Wlı Wz, häm Wlı Ğwz dep jazu üşin Wz, Ğwz sözderiniñ aldında parsı nemese törki tili dialektikasınıñ birine tän “O” “U” äripi jalğanıp “Ouz” «Uuz» “Oğuz” delinip jazılğan. Parsı, özbek tilderinde “O” “U”- ol, ul degen mağınada qoldanıladı. Biz özimiz de qazirgi kezge deyin “ol ne”, “ol ne degeniñ”, “ol ne qılğanıñ” “ol kim eken”, “ol ne qılğan adam” degendi “o ne”, “o ne degeniñ”, “o ne qılğanıñ”, «o kim eken», «o ne qılğan adam» dep ayta beremiz. Demek, “O+uz” “U+uz” “O+ğuz” dep jürgenimiz Ulus, Wlws yağni Wlw Ws eli, al Uuz han, Oğuz han dep jürgenimiz Wlw Ws (Wlw Wş) han yağni Alaş han degen twjırım jasauımızğa äbden boladı.

Ws         -          Wz              -              Ğwz

↓                      ↓                             ↓

Wl Ws       -      Uus / Ouz        -        Oğwz

↓                       ↓                            ↓

Wl Ws han    -    Uus han/Ouz han  -  Oğwz han

\                          ↓                       /

ALAŞ HAN

S.P. Tolstov: «Oğızdardıñ taypalıq odağı Oksqa deyingi zamanda basqa jaqtan köşip kelgen taypalar emes, odaq atı da, özen atı da erteden beri jalpığa ortaq totem atınan, jergilikti el tilinen tuğan söz. Endeşe Orta Aziya oğızdarın erte zamandarda sol  jerdi meken twtqan saq taypalarınıñ zañdı mwrageri (wrpağı) dep qarau kerek. Oğız toteminiñ atı ertedegi saqtar ortasında da boluğa tiis»¹ - dep jazsa. E.Şaymerdenov “Raşid-ad-dinniñ kuälik etuine qarağanda Oğwz han Wlıs ülestirgende wşı-qiırı joq kieli keñ      dala tigen üşinşi wlına eltañba retinde qanattı qıran beynesin wsınğan eken”² - dep jazadı. Qarap otırsaq bäri täñiri qwsı, bürkit, köktiñ qwsı qıranğa kelip tireledi. Osınıñ bärin jay ğana säykestik dep qarauğa bolmaydı. Bwnda tarihi şındıq bar. “Oğwznamada” Oğwz hannıñ altı balası bolğanı aytılsa bwl qazaq arasındağı “altı Alaştıñ balasımız”,  dep keletin sözderin eriksiz eske tüsiredi. Osınıñ bärin eskere otırıp Oğwz ben Alaştıñ bir adam ekeni yağni bir han jayında aytılıp twrğanı küdik tudırmasa kerek deymin, äri ekeui de bir auızdan törki halıqtarınıñ basın biriktiruşi öz aldına el etuşi bolıp halıq arasında auızdan – auızğa añız bop taralğan. «Er qanatı – at» -demekşi at jalın tartıp atqa qonğannan qwstay wşqan Wlı dala wlandarı – QIRANDAR ELİ özderiniñ töl tarihınıñ  tamırı tereñde ekenine osılayşa köz jetkizedi.

TİL  TARIH  KİLTİ

Tamırınan taratılıp tekti söz,

Al armanşıl asıl halqım kökti kez.

Kök bayraqtı, qıran tekti qazaqqa,

Kün astında qanat jayar keldi kez.

Maraltay 

«Wlwş,  Alaş bolğanda

Alaştay at bolğanda

Tañbasız tay,

Ensiz qoy bolğanda

Alaş han bolğanda.»

Iä, Wlwş, Alaş atanıp, Alaştay attıñ ömirge kelui men sol Alaştıñ han boluına qarağanda, Wlwş pen Alaş sözi, o basta, belgili bir adamdı birneşe taypa birlesip, qalıñ qol bop, wlıqtap, han köteruden şıqqan atau deuge negiz bar. Jalpı düniede eşbir atau, meyli kisiniñ atı, meyli eldiñ atı bolsın, eşqaşan da sözdiñ etimologiyasına qaray zerttelip qoyılmaytını anıq. Atau ärqaşan logikalıq yağni oydıñ wğımi mänisine qaray oraylastırıp qoyılatının este wstayıq. Qws – erkindik pen köktiñ simvolı. Keñ baytaq dala tösinde köşpeli ömir saltın wstanıp, twrmıs – tirşiligin qalıptastırğan, erkindik süygiş köşpelilerge, qwstan artıq totem – kietek bolmasa kerek. Osı sebepten köşpeli taypalar bas qosıp, batalasıp, birlese kötergen alğaşqı handarın, köktiñ qwsı, qıranğa balap, «Wl(w) Ws», «Wl(w) Ws» (dauıstı sozıp, ayqaylap wrandağanda WLWS, WLWS  bop aytılıp, estiledi, äri eki «w» qatar kelip, bireuiniñ tüsip qaluı da zañdı.) dep wlılap han kötergen degen qortındığa toqtalamın.

Sol wlı jiında jer qayısqan qalıñ qoldıñ ayqay şuınan Wl(w)Wş, Wl(w)Wş degen şu basım estilip, (bwl jerde törki halıqtarınıñ işinde qazaqtan basqa basım köpşiligi “s”-nıñ ornına “ş”- dep söyleytinin eskeruimiz kerek. Mısalı: bastı-baş, tastı-taş, qastı-qaş, qwstı-qwş, Alpamıstı-Alpamış, Manastı-Manaş, düysenbini-düyşenbi, t.s.s.) qol astındağı qara halıqtıñ qwlağına WlWş”, “WlWş” degen ayqay Alaş Alaş bop estilgendikten külli halıq Wl(w)Wştı yağni “Wl(w)Wstı” – Alaş dep atap ketipti. Äri batır, äri aqıldı danagöy Wl(w)Ws han osıdan bastap özin halıq bergen atpen Alaş dep atap, özine qarağan elin “Wlws”  dep atağan degen twjırımğa keldim. Wl(w)Ws han özin halıq bergen atpen Alaş atağandıqtan halıq arasında osı bir ürdis dästürge aynalğanın köremiz. Äri bwl dästür osı künge deyin öziniñ töl wrpaqtarınıñ arasında jalğasın tauıp keledi. Äbilmanswrdıñ-Abılay, Ibrahimniñ-Abay, Mwhamedqanapiyanıñ-Şoqan, Erasıldıñ – Qabanbay, meniñ öz atam Sügirdiñ – Saqal t.t. ataluı sonıñ ayğağı, bwl olarğa halıqtıñ bergen atı.

Wlıqtap Wlw Ws atap pir twtudıñ da sonau köne zamannan bastau alıp üzilissiz wrpağımen jalğasın tauıp kele jatqanın añğaru qiın emes, ol üşin biz Abaydı – Wlı Abay, Jambıldı – Wlı Jambıl, Mwhtardı – Wlı Mwhtar, Şoqandı – Wlı Şoqan, Mağjandı – Wlı Mağjan deuimizdi köldeneñ tartsaq ta boladı. Demek mwnıñ da Alaştan bastau alğanına kuä bolamız. Alaş han öz elin Wlı Ws/Wlws dep atap qana qoymay, onı “oñ qanat”, “orta”, “sol qanat” dep üşke bölip bilik jürgizgen. Däl osı arada adamdardıñ dene müşesine qaray oñ qol, sol qol, bolmasa oñ köz, sol köz demey qwsqa baylanıstı “qanat” söziniñ el bileu men äsker bileu täsiline enuiniñ astarın sezgen bolarsızdar. Iä, qazaqtıñ «Wyada ne körseñ, wşqanda sonı ilersiñ» dep er balaların qıranğa, qız balaların aqquğa teñeui men «Wlım wyada, qızım qiyada», «qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqtırmay», «qanatınıñ astına aldı», «atqa qondı», «üyge qon», «qonıp ket», «qanatı qataydı», «topşısı bekidi», «baq qwsım»,  «balapanım»,  «qanatım»,  -  dep qana  qoymay, mektep bitirip ülken ömirge ayaq basqalı twrğan wl-qızdarın, elimizdiñ «jas tülekteri» dep söz saptauı da kezdeysoq aytıla salğan söz emes eken, “tülek” dep bürkittiñ, yağni täñiri qwsı, qırannıñ balapanın ğana aytatının eske alsaq ta jetkilikti-au deymin, tipti kelin tüsirgeñde “aqquıñdı ayala”, “qwsıñ qwttı bolsın”, dep qızdarına “qws etek”  köylek kidiretin de osı bizdiñ qazaq. Kişkentay ül, qızdarın «qarğam sol», «qarğam meniñ» – dep erkeletip, şejire şertkende «qarğa tamırlı qazaqpız», «qarğa tamırlı el edik qaşannan-aq» dep söz saptaytınımız jäne bar. Ol ol ma dombıra men nayzasına, taqiya, börik, häm tımaq pen säukelege üki tağıp dwlığasına qıran qwstıñ qauırsının tağıp qwstıñ keude jüni men balaq jünine wqsatıp wrıs-soğısqa ıñğaylı etip sauıt kietin de bizdiñ batır babalarımız.  Tipti han kötergende de handı aq kigizge (aq kigiz biik şıñ basındağı qardıñ beynesi S.S.) otırğızıp wlılap Wlı Ws (Wlwğ Ws/Wlw Qws), (Şınğ Ws/ Şıñ Qws) dep köktiñ qwsı, biiktiñ qwsı,  täñiri qwsına balap “qıran alasağa qonbaydı” – degen nietpen biikke şığarıp han kötergen.

Kültegin qağan baskiiminiñ mañdayında bürkit beynelengen bolsa, Bilge qağannıñ altın täjiniñ üstinde qıran beynelengeni tegin bolmasa kerek. Al, Şıñğıs hannıñ (Şınğ Ws han /Şıñ Qws han S.S.)  otıratın tağı men tuında da qıran beynesi, beynelengen.   Bwl   tu   nanım – senim boyınşa, Şıñğıshan äuletiniñ jelep-jebeuşisi, kieli belgisi bolıp eseptelgen.

Raşid-ad-dinniñ kuälik etuine qarağanda Şıñğıs hannıñ   ösietteriniñ   biri bılayşa berilgen   eken: “Momın halıqtıñ   arasında jürgende  qoşaqanday momın  bol,  al şayqasqa şıqqanda aş bürkittey şüylik” degen eken. Men joğarıda Alaş hannıñ öz elin «Wlws» dep atağanı jayında aytqan edim. Şoqan Ualihanov “Wlıs” sözi o basta belgili bir territoriyada qwrılğan taypalar odağı” – dese, “Qazaq sovet enciklopediyasında” “Alaş” “Alaş mıñı”- ejelgi  qazaq taypalarınıñ alğaşqı qauım bolıp birikken odağı “qazaq” degen bwrınğı eldiñ jalpı atı” - dep jazadı.R. Sızdıqova men M. Qoygeldiev «Belgili bir territoriyada qwrılğan taypalar odağı» degen wğımdı beretin «ulus» sözin Qadırğali «halıq», «handıq» degen termindik mände jwmsağan» -deydi. Al Abay atamız “Sonımen bwlar özin-özi de özge jwrttar da “qazaq” atap ketipti. Bwrın özderin “Wlws” deydi eken de jüre beredi   eken»  - dep tarih qoynauına tereñ boylap qazaqtardıñ «Wlwspız» dep jüretinin aytadı. Qwrbanğali Halid: “Wlws” sözi moñğolşa “taypa”, jamağat: ese, üles mağınasın beredi.Mwnı qazaqtar birlik, jinalu keyde: zañ ereje ornına paydalanadı. Mısalı, “Eldiñ wltınan şığayın ba” deydi. Mwnda birlik, jinalu mäni körinip twr, yağni jwrttıñ birliginen şığayın ba köpten ayırılayın ba bolmasa eldiñ wltı solay desedi “Bwl eldiñ ötkeni solay bolıp kelgen” degen mağınada, mwnda ereje, ädet bolıp audarılıp twr” dep jazadı. Demek “Wlws” sözi qazaqtar üşin birigu, jinalu, wlt bolıp wyıp, birlesip bas qosu eken. Bwdan añğaratınımız qazaqtardıñ “Öz elimniñ, wltımnıñ atınan şığayın ba, wlttığımnan, eldigimnen ayırılayın ba” bolmasa “Elim solay ataladı, wltım solay, elimniñ ğasırlar boyına atalıp kelgeni solay edi”-degenine köz jetkizemiz.Sonımen toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine keler bolsaq  biz eñ birinşiden Wlı Ws (Wlı qws) yağni Alaş hannıñ wrpağımız sonıñ elimiz dep, han eli retinde qıran beynelengen tu köterip WLWS atanğan «Qırandar Elimiz».

Erkindik pen aspan simvolı qwstı wlttıq totemimiz – kietegimiz etip ösken täñiri tekti, täñiri bolmıstı tüz tülegimiz. Ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay Amanjolovtıñ «Ws», «As», «Az» – qiyalğajayıp qws, täñiri qwsı, bürkit, ol-köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) – degeni şığar kündey şındıq ekenin moyındauımız kerek. Til – tarih kilti demekşi, biz osılayşa Alaş pen Wlws, ataularınıñ män – mağınası men şığu negizine köz jetkizemiz.

Samat Sıpataywlı 

Abai.kz