Osı jäne qazaq tiliniñ qazirgi jäy-küyine qatıstı basqa swraqtarğa Qwdaybergen Jwbanov atındağı Aqtöbe öñirlik memlekettik universitetiniñ professorı, filosofiya ğılımınıñ doktorı Amangeldi Aytalı jauap beredi-dep jazdı 365info.kz.

— Eñ aldımen bardı bar dep aytayıq. Qazaq tiliniñ täuelsizdik jıldarında bilim, bwqaralıq aqparat qwraldarı, mädeniet, öner, ekonomika, ğılım, sayasat, qorğanıs salalarında örisi keñeydi. Qazaq tili din salasında da keñ öris aldı. Tek qazaq tilinde birneşe telearnalar jwmıs jasaydı, terminologiya salasında jüyeli jwmıstar jalğasuda. Qazaq tili ğılım tiline de aynala bastadı, ol tilde dissertaciyalar qorğaladı. Qazaq tili basqa tilderden, Europa, äsirese, ağılşın, sonday-aq arab, türki tilderinen jaña sözdermen tolıqtı.

1991-1992 oqu jılında qazaq tilinde barlıq oquşılardıñ 28 payızı oqısa, qazir bwl körsetkiş 70 payızğa jetti. 2016 jılı 1 sınıpqa barğan oquşılardıñ 89 payızı qazaq mektebin tañdaptı. («Ana tili», №40, 6-12 qazan, 2016 jıl.)

Biraq 2013 jılğı 18-säuirde Elbası Jarlığımen Qazaqstan halqı Assambleyasınıñ 2020 jılğa deyingi damu twjırımdamasında halıqtı biriktiruşi faktordıñ kepili bolıp tabılatın memlekettik tildi jekelegen etnos ökilderiniñ tömen deñgeyde biluine, osınıñ saldarınan memlekettik säykestik pen wlttıq birlikti nığaytu tetikteriniñ älsireuine asa nazar audarılğan.

Mwnıñ özindik sebepteri bar.

— Solardı atap ötseñiz…

— Eñ aldımen, tarihi jäne demografiyalıq faktorlarğa nazar audarayıq

Qazaqtar da orıstandıru sayasatınıñ ökpe twsında twrdı. Resey imperiyasında twñğış halıq sanağı 1897 jılı jürgizilgen, Türkistan ölkesin eseptemegende, qazaqtar sanı 81,9 payızdı, orıstar 10,15 payızdı qwrağan, qalğanı basqa da wlt ökilderi bolğan.

Odan äri 1959 jılğa deyin qazaqtardıñ ülesi öz elinde azaya beredi: 1920 jıl -58,5 payız , 1939 jıl – 37,8 payız, 1959 jıl -30 payız bolğan.

1970 jıldan bastap, qazaqtardıñ üles salmağı az da bolsa öse bastap, 32,5 payızın qwraydı, 1979 jılı bwl körsetkiş 35,5 payızğa jetken.

1991 jılı täuelsizdik alğan twsta qazaqtar el halqınıñ nebäri 40 payızın qwradı.

On adamnıñ törteui ğana qazaq boldı, sol tört qazaqtıñ bireui qazaq tilin jöndi bilmedi.

Qazaqstan orıstanğan, slavyandanğan, hristian äleminiñ jalğası boldı. Sondıqtan qazaqtardı orısqol dep özbek, täjik, türikmendermen salıstıru orınsız.

Bizdiñ birneşe wrpaqtıñ tilimen birge ruhı da orıstandı.

— Al qazirgi jağdaydı qalay bağalauğa boladı?

— 2009 jılğı sanaq nätijesine qarasaq, jağday jaqsarğan sıñaylı, qazaqtardıñ 98,3 payızı auızeki sözdi tüsinedi, 95,4 payızı qazaqşa erkin oqidı, 93,2 payızı erkin jazadı. Bwl derekter de senimsizdik tuğızadı jäne ömirde olar däleldene bermeydi.

Köptegen ata-analar, äsirese, jastar, tili şıqpağan balalarına deyin özderi ana tilin şala bilse de, qazaq tilin biledi dep jazdırğan. Bwl jerde wlttıq psihologiyalıq faktordıñ da ıqpalı bar, wyalğannan ana tilimdi bilem degender köp.

Sondıqtan da qazaqstandıq orıs diasporası ökilderiniñ 25,3 payızı qazaq tilin tüsinedi, 8,8 payızı oqi aladı, 6,3 payızı jazadı degende küdik tuğızadı. Soñğı kezde orıstar ağılşın tiline artıqşılıq bere bastağan: bwl tildi olardıñ 12,6 payızı tüsinedi, 7,8 payızı erkin oqidı, 5,6 payızı jazadı.

Ekinşi bir ülken faktor —

elimizdegi diasporalardıñ ökilderi äli de özderiniñ, ne wrpaqtarınıñ tarihi otandarına qonıs audarğanın qalaydı.

Mäselen, «Siz, öz balalarıñızdıñ bolaşağın qazaq elimen baylanıstırasız ba?» — degen saualğa, qazaqtardıñ 96,9 payızı, orıstardıñ 53,5 payızı, basqa diaspora ökilderiniñ 78,5 payızı -«iä» dep jauap bergen.

YAğni, orıstardıñ 46,5 payızı wrpaqtarınıñ bolaşağın tarihi otanımen, yağni, Reseymen nemese basqa da eldermen baylanıstıradı.

Demokratiyalıq qoğamda qolaylı el, qonıs, jwmıs tañdau — är jeke twlğanıñ, otbasınıñ qwqı. Olar üşin Qazaqstan äli de Otan emes, sondıqtan memlekettik tildi meñgeruge talpınıs joq.

— Qazaq tiline qajettilikti tudıru, oğan degen swranıstı arttıru üşin ne isteu kerek?

— Eñ bastısı, qazaqtardıñ şınayı wlttıq namısı tömen.

«Qazaq aman bolsa, qazaq tili ölmeydi» degenmen kelise beru qiın. Qazaq aman bolsın, biraq orısşa söylep, jazıp ketpeuine kepildik joq.

Bügin orıs tiliniñ üstemdigi qazaqtardıñ onı qazaq tilinen joğarı deñgeyde meñgermeui saldarınan orın alıp otır. Onı diaspora ökilderi de jaqsı bilip otır.

«Çitayte imenno s yumorom lyubıe yazıkovıe ukazı i zakonoproektı, tak kak eta pisanina (razrabatıvaemaya, kstati, perviçno na russkom yazıke, s posleduyuşim perevodom na kazahskiy) iz oblasti fantastiki. Govorite i pişite, kak i ran'şe, na velikom moguçem i glavnoe estestvenno (!) gospodstvuyuşem russkom yazıke. Ego ne pod silu nikomu real'no zapretit'», — dedi bir basılım.

Osınday öktemdikti tek qazaqtıñ namısı jeñedi.

Qazaqtıñ tilin, bir jağınan, wlttıñ namısı qamşılasa, ekinşi jağınan, memleket qoldauı da mıqtı boluı kerek. Qazaq tiline swranıs tuğızbay bolmaydı. Qazaqtardıñ basım köpşiligi twratın Atırau, Qızılorda tağı basqa oblıstarda audarmaşılarsız jwmıs jasaytın mümkindik bar.

Jwmısqa qabıldanğanda, lauazımdı qızmetke tağayındalğanda qazaq tiliniñ, basqa wlt ökilderine emes, qazaqtarğa mindetti bolmauı birqatar ata-analar men jastar arasında qazaq tilin biludiñ qajettigi turalı ärtürli oy tuğızıp otır.

Kadrlardı irikteu men tağayındau mäselesinde olardıñ memlekettik tildi meñgerui men eldik wstanımına nazar audarudıñ ornı bölek.

Demografiyalıq ürdis te bügin qazaqqa jwmıs jasap otır. Orıs halqı 1989 jılı 37,4 payız, 1999 jılı – 30 payız, 2009 jılı – 23,7 payızdı qwradı. Bwl tabiği ösimge jäne basqa elderge qonıs audaruğa baylanıstı.

Erteñ elimizde qazaqtar 75-80 payızdı qwrap, biraq orısşa söylep, is qağazdarın orısşa toltırsaq, el işinen şi şığıp ketui mümkin.

Sondıqtan, bügin barlıq müddelerdi üylestiretin tildik, wlttıq saliqalı, sayasi ideologiya qajet.