Бізде талғам мен таңдау бар ма?

Bizde talğam men tañdau bar ma?

| Dec 22, 2016

Rinat, aytşı, bizde tañdau bar ma? Talğam şe? Tañdau men talğam bar ma? Joq. Oğan sen jäne sen siyaqtılar jol bermey otır, ökinişke qaray.

Anığında, talğam bar jerde, tañdau bar. Tañdau bar jerde talğam bar. Bizde ekeui de joq. Sayasatımız qanday bolsa, sahnamız da sonday eken. Özgeşe pikir bildirgenderdi, öz jolımen jürgisi kelgenderdi kötermeydi. Bälkim, köre almaydı.

Äytpese, Ninety One sağan ne jazdı, Rinat? Bärin bastap bergen sen ediñ. Atarğa oq, sınarğa söz taba almay jürgender jamırasa ketti. Bärin bastap bergen sen ediñ. Olardı kögildir qılğan da, olardı wlttan bezdirgen de, jalpı olarğa qarata neşe türli jaman söz ayttırğan da öziñ ediñ Rinat.

Sonda seniñşe öner degen ne? Kafedegi üş jigittiñ basın qwrap «Muzarttıñ» köşirmelerin qwru ma? Älde qırğız-özbektiñ änderin wrlap qoldan hit jasau ma?

Bayqaysıñ ba, bizde auırdıñ üsti, jeñildiñ astımen jüretin änşiler köp. Olar tıñdarmandı oylamaydı. Özin oylaydı. Öziniñ nesibesin oylaydı. Toydı oylaydı. Toydağı bidi oylaydı.

Aytalıq, bizdiñ talğamımız toy änderin qabılday almaydı. Qaynağağa, qarındasqa, qwdaşağa arnalğan änder bizdiñ tañdauımızben säykespeydi eken. Ne isteymiz sonda? Kimdi tıñdaymız, Rinat aytşı?

Ninety One kimge, ne jazdı? Seniñ bastap bergeniñ sol jer-jerdiñ bärinde «anti 91» akciyaları ötti. Top halıq jauına aynaldı. Külkilisi Soltüstik jaqta toptıñ keşin ötkizuge qarsı bir top ağa-apalarımız mini-miting ötkizipti.

«Top qazaqqa qauipti. Wltqa qater töndirip otır» depti. Külgenimiz-ay. Soltüstikte bwdan basqa mäsele joq eken. Olardıñ Ninety One-ğa şaması jetedi. Al Kutuzov pen Suvorovtıñ köşelerin, Pavlodar men Petropavldıñ attarın auıstıru qajettigin ayta almaydı. Olardı Soltüstiktegi tildiñ tağdırı tolğandırmaydı, olar üşin Ninety One qauipti. Anığında, olar Ninety One-dı ne üşin jekköretinderin bilmeydi. Olar seniñ sözderiñe aldanıp qalğan, Rinat. Sen sözdiñ mayın tamızasıñ ğoy, öytkeni.

Sözdiñ mayın tamızatın adam aqsaqtı tıñday, ötirikti şınday jetkizbeuşi me edi?

Toptıñ atın paydalanıp öziñe jarnama jasağandı doğaru kerek şığar. Orınsız jala, döreki tiisu. Anıqtap kelgende, sözderiñniñ birde-birine dälel joq. Biraq, halıqtıñ tabiğatı sonday. Ertegige senedi, pafosqa aldanıp qaladı.

Äytpese, sen jırlaytın mäsele az ba? Tildi aytşı, jerdi aytşı. Qayda baramız, qayda kelemiz? Kim edik, qanday boldıq? Osı turalı aytşı. Jwrt tıñdaydı seni. Ninety One-ğa tiiskeniñdi doğarşı. Sendey aqınğa söz etuge twrmaytın düniemen alısqan wyat. Joq, ras.

Ötkende osı toptıñ prodyuseri Erbolattıñ sözin tıñdadıq. «Maqsatım qazaq tilin trendke aynaldıru» dedi. Qalay? Än arqılı, öner arqılı. Basqa jol joq. Basqalay üyrenbeydi. Batısta «jwmsaq küş » degen tüsinik bar. Olarda bizdi solay jaulağan. Endeşe bwl jigitter öz jolımen jüruge, önerin jasauğa mwrsat ber. Sen olarğa bäribir kedergi bola almaysıñ…

Al' FREDO

dalanews.kz

Üyge şırşa qwruğa şariğat qalay qaraydı?

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,