КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ РЕФОРМА ЕҢ АЛДЫМЕН ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МҮДДЕСІН ҚОРҒАУҒА ТИІС!

KONSTITUCIYALIQ REFORMA EÑ ALDIMEN QAZAQ HALQINIÑ MÜDDESİN QORĞAUĞA TIİS!

| Jan 26, 2017

Memlekettik biliktiñ tarmaqtarı arasında ökilettikterdi qayta bölu mäseleleri jöninde jwmıs tobı qwrılıp, onıñ alğaşqı otırıstarı ötkizilgeninen bwrın da habarımız bar. Aldımızda konstituciyalıq özgerister kütip twrğan anıq. Bir ay talqılauğa mümkindik te berilip otır. Prezidenttiñ qırıq şaqtı ökilettigin Parlament pen Ükimetke beretin bolğanı ärine, jaqsı. Biraq qazaq halqı kütip otırğan konstituciyalıq özgerister bwdan äldeqayda tereñde edi.

Eñ aldımen Konstituciya añdatpasında Qazaqstan memleketi qazaq halqınıñ özin özi bileu forması ekendigi, qazaq halqınıñ memleket qwrauşı wlt ekendigi jazıluğa tiis. Memleket eñ aldımen qazaq memlekettiligin damıtuğa qızmet etui kerek. Eger mwnday qazıqtı qağidalar közdelmeytin bolsa onda Ata zañnıñ aldağı ıqtimal özgeristeri tek kosmetikalıq sipatta qalatının işimiz sezedi.

1995 jılı 30-tamızda ötken referendumda qabıldanğan Negizgi Zañğa 22 jıldıñ işinde 59 tüzetu men tolıqtıru engizilgeni turalı bıltır Konstituciya küni qarsañında jazğanmın. Endi engiziletin bir top tüzetudiñ (18!) mazmwnı eldi şınayı demokratiyalıq deñgeyge jetkize almaytını tağı da ayqın. Sot biligi prezident biliginen joğarı twrmay demokratiya auılı alıs bolatındığın älemdik täjiribe körsetip keledi.

Bwrınğı 59 tüzetu men özgeristerge soñğı 18 tüzetu qosılsa bäriniñ sanı 77 boladı eken. Referendumda bükilhalıqtıq jolmen qabıldanğan, 98 baptan twratın Negizgi zañğa Parlament 77 tüzetu men özgeris engizse, mwnday «konstituciyalıq borannan» Ata zañnıñ o bastağı legitimdik nwsqasınan ne qaladı?! Sondıqtan Parlamenttiñ Konstituciyanı özgertu qwqığın alıp tastau qajet.

Ukrainanıñ bwrınğı bas prokurorı Svyatoslav Piskun aytpaqşı: «Konstituciyasına jii özgerister engizgen memleket stagnaciyağa wşıraydı». Negizgi zañdı özgerte beru jağdaydı twraqsızdandıradı dep qauiptenip Reseydiñ özi mwnday qadamnan bas tartıp otırğan joq pa?!. Ökinişke qaray bizde bilik köp jağdayda memleketti tiimdi basqara almağanın Konstituciya men zañdardıñ jetilmegendiginen körip jatadı. İs jüzinde biliktiñ Konstituciyanı öz ıñğayına qaray özgertip otıruı naşar ädet.

Meniñşe Qazaqstanğa qayta-qayta özgerister jasala beretin Uaqıtşa (uaqıtşa demeske amalımız joq!) Ata zañnan göri wrpaqtarğa twraqtı qızmet etetin, tayau 50-100 jılda özgertuge tıyım salınğan jaña Konstituciya qajet. Äri ol şınayı demokratiyalıq Konstituciya boluı kerek. Konstituciyalıq özgerister jönindegi komissiya kökeytesti osı problemalardı nazarda wstasa deymin.

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

Tags Marat Tokaşbaev Svyatoslav Piskun

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı