|  |  | 

Мәдениет Қазақ дәстүрі

Қазақ халқының”Қара жорға биі”туралы 

Болат Бопайұлы      Этнограф,сыншы, зерттеуші Qarajorga

Белгілі журналис Ғазерхан Абдылқанов жақында ғана:
-Болат Бопаи ұлы қүрдасым,сен этнограф ретінде қазақ халқының халық биі қарға жәилі не аитып берер едіңіз?..деп төтесінен сүрақ жамыраты.
-Я,”Қара жорға биі”туралы ел аузында ала-қүла аитылып жүрген сөздерден менің де,еміс-еміс етіп қалып жүрген жәиім бар.Бырақ мен би өнері жәилі білерім аз.деседе “Қара жорға биі”жәилі үнсіз қалу жарамаиды.ұиткені бүл бидің тариқы тым алыстан бастау алады.қазақ халқының төл мәдениетінің бастау көзінің бірі және бір егеиі…
Жүрттың бәрінің аитатыны”Қара жорға биі”Қазақ совет энциклопедиясының 6 том,477беттіде.” Қара жорға”- Қазақ халық биі.1934 жылы Мүхтар Әуезовтың”Аиман-Шодпан” Спектаклінде қоиылған деген дәиектен ары аспаиды.бүл затты шындық.оған қарсы келер күш жоқ…
Ал мен білетін, мен естіген” Қара жорға биінің” Тамыры тым терең,уақыты тым үзақ,мазмүны өте кең,өміршеңдік қуаты тым күшті.арысы ертегілік санадан бастау көзін ашады.Қазақта төрт түлік малдың пірі туралы аитулы аңыз,ары қараи ертегі бар…
Жа,Ғазеке,мен түгел аитып,түгінен бүгінедеиін сөз үзартпаи-ақ қоияын. тек қара жорға биінің қаидан шыққаны жәилі аитаиын…
Жүмыр жердің төсінде,жүмыр басты пенде де,ең алғаш жылқы түлігін бағындырған қазақ “Қамбар ата”деп аталады.Қамбар есте жоқ ескі заманда аи даладағы жабаиы жылқыны ең алғаш қолға үиреткен ат бапкері,ат сыншысы,атың тілін білген ат пірісі,ол арқасына күн мен желден басқа ештеме тимеген даланың жабаиы жылқысының ішінен,шу асау қара аиғырды үстап ноқталап мініп,алғаш ат арқасына қонған қазақ.түңғыш адам баласының бірінші ат бапкері,жылқы пірі атанған адам.ол қара аиғырды алғаш тақымға басып жорғалатқан,саиын даланың шаңын жорғамен бүрқыратып,сеиіл қүрып,серуен жасаған саяқатшы.батыр-бадуан,шешен-көсем азамат.сондықтан мың миллион жылдар боиына ел ауызында аңыз бен ертегіге аиналып қалды. бүгін де аитылып келеді,болашақта да аитыла береді.Қамбар қара аиғырдың он екі жорғасын танып, он екі жүрісіне он екі түрлі ат қоиып,атпен адамша сөилесіп сырла алатын қара аиғыр кісінесе,оқыранса,осқырса,жер тарпыса,шолғыса,қүирығын көтерсе, езуін жыбырсатса,қүлағын тікіретсе,қаишыласа,көізін жүмса,алаитса,тісін көрсетсе не тістесе оның нені қалап нені жақтыраи түрғанын қас-қабағынан танып,бабын тауып мінезін жөнге келтіретін.жорғалағанда да ,жорғасын еміс-еміс ауыстырып жорғалатып рахаттанатын…
Я,бүл аңыз өте үзақ.тоқетерін аитаиын.бір күні қара аиғыр жоғалып Қамбар қасына жолдас-жораларын ертіп, қара аиғырды іздеп үш аи сандалып таппаи,жанынан да артық көретін қара аиғырдың жүрісін әбден сағынғаны соншалық,жолдастарына қара аиғыр былаи жорғалаушы еді деп,Қара аиғырдың он екі жорғасын салып,жердің шаңын аспанға шығарып,билеи жөнеледі.сонда достары шапалақ соғып,көз алдарына қара аиғырдың он екі түрлі жорғасының аинымаи келгенін аитады.бүл би-Қамбардың”Қара жорға биі”деп атаиды.міне “Қара жорға биі” осылаи жүрт ішіне тарап кетеді…
Қамбар сол билегенен тоқтамаи бір түн билеп,таң аңағарып келе жатқанда барып бырақ тоқтаиды.әбден шаршап шөлдеген Қамбар сусап анадаи жерде ағып жатқан судан су ішіп отырса,жоғары жақтан бір жылқының дәу тезегі ағып келе жатады.Қамбар суға атылып түсіп,Алақаилап қуанып кетеді де” Қара аиғыр табылды”деп жан-жағына қарап аиһаи салады.сумен ағып келген тезек қара аиғырдың тезегі екенін жазбаи таниды да,жолдастарын ертіп өзен суды өрлеи жүгіреді,әлден уақытта судан өткен қалың жылқының ізінің арасынан қара аиғырдың ізін аинымаи таниды.енді судан өтіп болған соң ізін жоғалып кетеді.қалаи жүрерлерін білмеи аңтарылып түрғанда шүрқыраған қалың жылқы бірінен соң,бірі кісінеи бастаиды.Сонда Қамбар ормандаи қалың жылқының ішінен қара аиғырдың дауысынан танып,Қурулуп шақырып,аиғырын үстап мініп,жолдас-жораларымен ауылына аман-есен оралады.киін қара аиғыр қартаып өледі.Қамбар оны арулап адамша жерге көмеді.қара аиғырын сағынғанда”Қара жорға биін”билеп зарығын басатын болған.оның көңілін көтеру үшін жолдастары да, қосыла билеп кететін болған.топ жиналған жерде”Қара жорға биі”үнемі биленетін болған.кеиін үлкен халық биіне аиналып кеткен…
Жылқы баққан жылқышы” Қара жорға биін”билесе, малына қасқыр шаппаиды,малы төлді болады,отбасы аман,көңілдері көтеріңкі болады деп ырымдаған.
Ал Қамбардың қара жорғасында мынадаи он екі жорға болған екен:
1.Маипаң жорға,
2.Су шиқалмас жорға,
3.Қои жорға,
4.Аяң жорға,
5.Ақ жорға,
6.Еркін жорға,
7.Шалыс жорға,
8.Табан жорға,
9. Қүр жорға,
10.Сылтың жорға,
11.Бел жорға,
12.Тірсек жорға,
Қазақта бүдан басқа162 түрлі ат жорғасының атауы бар…
Я,”Қара жорға биі”туралы осындаи аңыз-әпсана болмаса,ол осы уақытқа деиін өміршеңдік қуатын сақтаи алмас еді.үлкен-үлкен сахыналардан бои көрсетпес еді.ұрпақтан-ұрпаққа ұлылығын сақтап ұласпас еді.киелі өнер төрінен көрінбес еді.Бір ауыз сөз-”Қара жорға”-Қазақ халқының ежелгі халық биі.Қамбар ата биі.тариқи асылымыздан аиырылып қалмауымыз керек…
“Қара жорға биі”-қасиетті би,қастерлеи білеиік,қадірлеи білеиік,”өзіміде барды көзге үрып,артылам деме өзгеден”деген Абаи Қүнанбаи атамыздың заңды сөзін оиымыздың заңғар биігінде үстаи алсақ,асылымыздың қүны жоиылмаиды.демекпін…                 kerey.kz   

Related Articles

  • Ителмендер ата-баба қонысында өздерін өгей сезінеді

    Азаттық радиосы Көрнекі сурет. Камчаткада шенеуніктер жергілікті ителмендер қауымынан аймақтың ең басты көрнекті орны – ашық аспан астында орналасқан “Пимчах” музейі тұрған жер телімін босатуды талап етті. Мұндай шешімге жерді жалға алу мерзімінің аяқталуы себеп болған. Қауым өкілдері атамекенінде жерді тегін пайдалана алмайтындарына қапалы. “ҚАТТЫ ҚИНАЛЫП, ҚАПАЛАНЫП ЖҮРМІЗ” Сосновка ауылы Камчатка түбегінің оңтүстік-шығысындағы Елизовский ауданында орналасқан. Сосновкадан алты шақырым жерде, ашық аспан астында “Пимчах” музейі бар. Түбектің байырғы халқы – ителмендер Острая тауы маңын киелі жер санайды. Ителмендер қауымының басшысы Вера Ковейник (ортада сөйлеп тұр).   – Биліктің қарым-қатынасы таң қалдырады. Мұндай дүниені алғаш біз жасағанбыз. Музейді 1998 жылы сала бастадық, 2000 жылдардың басында ашылды. Бәрін өзіміз істедік, ешкім көмектескен

  • Қазіргі уақыттағы қазақ телевизиясының жұмысына қатысты ұсыныстар

    I. Қазіргі телевизия сипаты мен беталысы. Жер жүзіндегі медиа-кеңістік, соның ішінде телевизия жаңа ғасыр басталғалы бері, әсіресе соңғы он жыл беделінде күрт өзгерді. Әлбетте, технологияның кешеуілдеп жетуі және басқа да объективті, субъективті себептерге байланысты Қазақстанда бұл өзгеріс кейінгі бес-алты жылда ғана байқалды. Ең әуелі, спутниктік және кабельдік жүйенің жедел дамуы көрерменнің таңдау мүмкіндігін мейілінше кеңейтіп, көбейтіп жіберді. Қазір Қазақстанның (дамыған Батыс елдерін айтпай-ақ та қоялық) көптеген елді мекендерінде (ірі, орташа, шағын қала, кенттерде, қалаға жақын ауылдарда) кем дегенде отыз шақты телеарна көруге болады. Екіншіден тез тарап жатқан интернет пен арзан («қол жетімді» деп жүрміз) смартфондар ақпарат алудың жаңа «тұма-бастауларын»: әлеуметтік желілер, әр қилы сайттар, youtube, on-lineфильмдер (бұл фильмдердің барлығы дерлік

  • Құралайдың салқыны амалы қалай шыққан…

    Edil Alash Ұлан ғайыр аймақтар Қыстан енді шығып жатқанда, оңтүстік жұртшылығы жазғы киімге ауысып алады. Десе де қазіргідей мамырдың орта тұсынан бастап жеңіл киімдінің бәрі аһылап-үһілеп, тұмауратып қалады. «Жаз келгенде салқындағаны несі» дейтіндер де бар. Бұған себеп жастар мен қала тұрғындары арасында «Құралай салқыны» ұғымының ұмытылып бара жатқаны болса керек. Әйтпесе жаз әбден өз тағына отырмай, халық жылы киімін тастамаған. «Құралай салқыны» деген не? қазақ халқы мамыр айының екінші жартысында орын алатын 2~3 тауліктік күн суытуын «Құралай салқыны» деп атаған. Аталу себебі қандай? үлкендердің аузынан оқтын-оқтын естіп қалатын бұл атау қазақ халқы үшін қашан да киелі саналған киіктердің төлдейтін мезгіліне байланысты аталып кеткен. Құралай ─ киіктің төлі. Ауа райы қалай

  • Қонаев пен Назарбаевтың Әруақ туралы көзқарастары

    Әлқисса… Бұл күнде діни уағызшыларымыз әр жерде «Әруаққа құрмет ету,  оған сиыну – Аллаға серік қосқандық»  дейтін,  тіпті  «Қабір тұрғызбау,  өлікті жерлеген соң жерді тегістеп тастау»,  «Жеті,  қырқы,  жылдығы дегендер шариғатта жоқ», «құран бағыштамау», т.б пәтуалар көбейе бастады. Мен діндәр адам болмасам да,  Илам дініне сенетін, өзіме тән көзқарасым, әрі шамалы білімім бар адам болғандықтан мұндай мәселеге  өз ойымды білдіргім келеді. Өйткені,  маған талантты жаратушы сыйласа,  білімді ата-анам мен осы халқым, өскен далам, ортам берді. Сондықтан жоғарыдағы мәселе жөнінде аздап толғанып көрейін,  артық кетсем ғапу етерсіздер. Әруақ бар ма? « …Таңғаласың,  олардың ‹біз топырақ болған кезде, жаңадан жаратыламыз ба?» деген сөздеріне таңырқау керек,  міне, бұлар раббыларына қарсы болғандар әрі бұлардың

  • Қазақ медицинасы құнды зерттеу еңбегімен толықты

    Нұргүл Жамбылқызы Алматы қаласы ОКЖ-нің №4 кітапханасында Астанадағы «Шипалы» емдеу орталығының бас дәрігері, денсаулық сақтау саласының үздігі, м.ғ.к. Қайрат Айдарханұлының төрт бірдей кітабының тұсаукесері болды. Кеш барысында Қайрат Айдарханұлының жеке өзінің «Қазақ емшілігі», «Арқа төрінде», «Сыр мен Сауыр арасы» және жазушы Жәди Шәкенұлымен бірлескен «Алтай алыптары» атты кітаптары көпшілікке таныстырылып, кеш қонақтарына да таратылды. Дәрігердің кітаптары түрлі тақырыпқа бағытталған. Мәселен, «Қазақ емшілігі» кітабына Қайрат Айдарханұлының ұзақ жылдарғы еңбектері мен зерттеулері енгізілген. Одан бөлек, аталған кітапта қазақ емшілігінде ұдайы қолданылатын дәрілер, табиғи емдеу жолдары топтастырылған.  Кешке майталман ақын-жазушылар, елімізге белгілі баспагерлер, БАҚ өкілдері мен қалалық кітапхана меңгерушілері қатысты. Соның ішінде, белгілі ғалым, медицина ғылымдарының докторы, академик Мақсұт Темірбаев, медицина ғылымдарының докторы,

1 пікір

  1. “Қаражорға ” биінің шығу тарихына байланысты халық ортасында көптеген аңыз-әпсаналар бар.Өткен жылы Монғолияның батысындағы қандастарымыздың ортасында алғаш жұмыстаған,Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақовтың Шегіртайға орнатқан мектеп-медресесінің-тарихын білу үшін барған сапарымда, сондай аңыздардың бірін жазып әкеліп,музыка-би өнерінің майталмандарына талдатып көріп едім,бидің ырғағы,шығу тарихына тым сабақтас екенін айтып берді.Қара жорға биі үзеңгі үстінде туған.Қазақ жасақтары жауды жеріне жеткізіп қуып тастап,қайтып,келе жатып,сәл бөгеліп,үзеңгі үстінде тұрып,бой жазған(реплекция).Осы қимыл бидің тууына себепкер болған.Сардары,екінші қайталағанда,қамшымен тоқым қалбырын ұрып,дыбыс беріп,жасақтардың жалпылай,ортақ әуенменбірдей қимылдауына себепкер болған.Осы негізде қара жорға биінің күйі өмірге келген.Мен,бұған шүбәсіз сеніп отырмын.Толық мәтін мен талдауды жеке жіберермін.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: