|  |  | 

Мәдениет Қазақ дәстүрі

Қазақ халқының”Қара жорға биі”туралы 

Болат Бопайұлы      Этнограф,сыншы, зерттеуші Qarajorga

Белгілі журналис Ғазерхан Абдылқанов жақында ғана:
-Болат Бопаи ұлы қүрдасым,сен этнограф ретінде қазақ халқының халық биі қарға жәилі не аитып берер едіңіз?..деп төтесінен сүрақ жамыраты.
-Я,”Қара жорға биі”туралы ел аузында ала-қүла аитылып жүрген сөздерден менің де,еміс-еміс етіп қалып жүрген жәиім бар.Бырақ мен би өнері жәилі білерім аз.деседе “Қара жорға биі”жәилі үнсіз қалу жарамаиды.ұиткені бүл бидің тариқы тым алыстан бастау алады.қазақ халқының төл мәдениетінің бастау көзінің бірі және бір егеиі…
Жүрттың бәрінің аитатыны”Қара жорға биі”Қазақ совет энциклопедиясының 6 том,477беттіде.” Қара жорға”- Қазақ халық биі.1934 жылы Мүхтар Әуезовтың”Аиман-Шодпан” Спектаклінде қоиылған деген дәиектен ары аспаиды.бүл затты шындық.оған қарсы келер күш жоқ…
Ал мен білетін, мен естіген” Қара жорға биінің” Тамыры тым терең,уақыты тым үзақ,мазмүны өте кең,өміршеңдік қуаты тым күшті.арысы ертегілік санадан бастау көзін ашады.Қазақта төрт түлік малдың пірі туралы аитулы аңыз,ары қараи ертегі бар…
Жа,Ғазеке,мен түгел аитып,түгінен бүгінедеиін сөз үзартпаи-ақ қоияын. тек қара жорға биінің қаидан шыққаны жәилі аитаиын…
Жүмыр жердің төсінде,жүмыр басты пенде де,ең алғаш жылқы түлігін бағындырған қазақ “Қамбар ата”деп аталады.Қамбар есте жоқ ескі заманда аи даладағы жабаиы жылқыны ең алғаш қолға үиреткен ат бапкері,ат сыншысы,атың тілін білген ат пірісі,ол арқасына күн мен желден басқа ештеме тимеген даланың жабаиы жылқысының ішінен,шу асау қара аиғырды үстап ноқталап мініп,алғаш ат арқасына қонған қазақ.түңғыш адам баласының бірінші ат бапкері,жылқы пірі атанған адам.ол қара аиғырды алғаш тақымға басып жорғалатқан,саиын даланың шаңын жорғамен бүрқыратып,сеиіл қүрып,серуен жасаған саяқатшы.батыр-бадуан,шешен-көсем азамат.сондықтан мың миллион жылдар боиына ел ауызында аңыз бен ертегіге аиналып қалды. бүгін де аитылып келеді,болашақта да аитыла береді.Қамбар қара аиғырдың он екі жорғасын танып, он екі жүрісіне он екі түрлі ат қоиып,атпен адамша сөилесіп сырла алатын қара аиғыр кісінесе,оқыранса,осқырса,жер тарпыса,шолғыса,қүирығын көтерсе, езуін жыбырсатса,қүлағын тікіретсе,қаишыласа,көізін жүмса,алаитса,тісін көрсетсе не тістесе оның нені қалап нені жақтыраи түрғанын қас-қабағынан танып,бабын тауып мінезін жөнге келтіретін.жорғалағанда да ,жорғасын еміс-еміс ауыстырып жорғалатып рахаттанатын…
Я,бүл аңыз өте үзақ.тоқетерін аитаиын.бір күні қара аиғыр жоғалып Қамбар қасына жолдас-жораларын ертіп, қара аиғырды іздеп үш аи сандалып таппаи,жанынан да артық көретін қара аиғырдың жүрісін әбден сағынғаны соншалық,жолдастарына қара аиғыр былаи жорғалаушы еді деп,Қара аиғырдың он екі жорғасын салып,жердің шаңын аспанға шығарып,билеи жөнеледі.сонда достары шапалақ соғып,көз алдарына қара аиғырдың он екі түрлі жорғасының аинымаи келгенін аитады.бүл би-Қамбардың”Қара жорға биі”деп атаиды.міне “Қара жорға биі” осылаи жүрт ішіне тарап кетеді…
Қамбар сол билегенен тоқтамаи бір түн билеп,таң аңағарып келе жатқанда барып бырақ тоқтаиды.әбден шаршап шөлдеген Қамбар сусап анадаи жерде ағып жатқан судан су ішіп отырса,жоғары жақтан бір жылқының дәу тезегі ағып келе жатады.Қамбар суға атылып түсіп,Алақаилап қуанып кетеді де” Қара аиғыр табылды”деп жан-жағына қарап аиһаи салады.сумен ағып келген тезек қара аиғырдың тезегі екенін жазбаи таниды да,жолдастарын ертіп өзен суды өрлеи жүгіреді,әлден уақытта судан өткен қалың жылқының ізінің арасынан қара аиғырдың ізін аинымаи таниды.енді судан өтіп болған соң ізін жоғалып кетеді.қалаи жүрерлерін білмеи аңтарылып түрғанда шүрқыраған қалың жылқы бірінен соң,бірі кісінеи бастаиды.Сонда Қамбар ормандаи қалың жылқының ішінен қара аиғырдың дауысынан танып,Қурулуп шақырып,аиғырын үстап мініп,жолдас-жораларымен ауылына аман-есен оралады.киін қара аиғыр қартаып өледі.Қамбар оны арулап адамша жерге көмеді.қара аиғырын сағынғанда”Қара жорға биін”билеп зарығын басатын болған.оның көңілін көтеру үшін жолдастары да, қосыла билеп кететін болған.топ жиналған жерде”Қара жорға биі”үнемі биленетін болған.кеиін үлкен халық биіне аиналып кеткен…
Жылқы баққан жылқышы” Қара жорға биін”билесе, малына қасқыр шаппаиды,малы төлді болады,отбасы аман,көңілдері көтеріңкі болады деп ырымдаған.
Ал Қамбардың қара жорғасында мынадаи он екі жорға болған екен:
1.Маипаң жорға,
2.Су шиқалмас жорға,
3.Қои жорға,
4.Аяң жорға,
5.Ақ жорға,
6.Еркін жорға,
7.Шалыс жорға,
8.Табан жорға,
9. Қүр жорға,
10.Сылтың жорға,
11.Бел жорға,
12.Тірсек жорға,
Қазақта бүдан басқа162 түрлі ат жорғасының атауы бар…
Я,”Қара жорға биі”туралы осындаи аңыз-әпсана болмаса,ол осы уақытқа деиін өміршеңдік қуатын сақтаи алмас еді.үлкен-үлкен сахыналардан бои көрсетпес еді.ұрпақтан-ұрпаққа ұлылығын сақтап ұласпас еді.киелі өнер төрінен көрінбес еді.Бір ауыз сөз-”Қара жорға”-Қазақ халқының ежелгі халық биі.Қамбар ата биі.тариқи асылымыздан аиырылып қалмауымыз керек…
“Қара жорға биі”-қасиетті би,қастерлеи білеиік,қадірлеи білеиік,”өзіміде барды көзге үрып,артылам деме өзгеден”деген Абаи Қүнанбаи атамыздың заңды сөзін оиымыздың заңғар биігінде үстаи алсақ,асылымыздың қүны жоиылмаиды.демекпін…                 kerey.kz   

Related Articles

  • Бүгін – Литваның тәуелсіздік күні екен

    Бүгін – Литваның тәуелсіздік күні екен. Бірде Стамбул әуежайында литвалық бір қыз жол сұрап, танысып қалдық. Норман Дэвистен оқып алған бір факт сарт етіп есіме түсті. “Литва тілі Батыстағы ең көне үнді-еуропалық тіл екен, “сәуле” деген сөз сақталып қалыпты ғой?” десем, “Иә, Сәуле (Saule) – Күн құдайы” дейді. “Ендеше ол ең көне үнді-еуропа сөзі түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде де бар” деп едім, таң-тамаша болды. “Аталарымыз: “Литва ілкіде қуатты ел болған, бір шетіміз Балтық болса, екінші шетіміз Қара теңізге жеткен” деп айтушы еді” деп қалды. “Бәлкім сол заманда “сәуле” сөзін қазақтар бізден алған шығар” демеді. Бірақ ол ойды көзінен оқып қойдым. Дереу қорғану тактикасына көшіп, “Сәуле” сөзі қазақша сақталып

  • Текес ауданының қала құрлысын “ШАҢЫРАҚ” формасында жобалап ұсыныс жасаған Әлімжан Ақалақшы.

    Жалпы Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне дейінгі (1939-1944жж арасы) мәдени, әдеби, экономикалық һәм ағартушылық тариxы ғылми тұрғыда зерттелмей келеді. Бір xалық үшін қолына қару алып жанын шүперекке түйіп, басын қауіпке тігу- сол xалық шыдамының ең соңғы талғамы деп есептеймін, оған дейін ол xалық руxани, мәдени һәм әлеуметтік жаңғырумен тіресіп бағады. Менің айтпағым, Шығыс Түркістан қазақтарының қарулы төңкеріс жасағанға дейінгі мәдени, руxани һәм әлеуметтік-экономикалық жаңғыруы туралы болмақ.  20-жылдардың басы үлкен руxани жаңғырудың бастауы саналды. Әлемдік деңгейде жүріліп жатқан мәдени толқуларды күні бұртын сезініп өз xалқын байырғының қараңқы қапталында ұйықтап, ұялап қалмасын деп шамшыраққа, жарық көкжиекке сүйреген көсемдер пайда бола бастады. Сондай жаңалықтың шағын мысалына бүгін тоқталмақпын. Алтайда, Үрімжіде, Құлжада, Шәуешекте қазақтар

  • Айтайын дегенім…

    Күршім ауданы жұртшылығы үшін бүгінде үлкен мерекеге  айналған  айтулы шара –өмірден ерте озған дарынды сазгер жерлесіміз Оралхан Көшеровтің творчествосына арналған, екі жылда бір өтіп келе жатқан «Оралхан көктемі» атты ән конкурсы. Бастабында аудандық деңгейде өткенімен, келе-келе ұйымдастырушылар  мен меценаттардың үлкен еңбектерінің арқасында  алдымен облыстық, соңынан республикалық масштабтағы ән байқауларының біріне айнала бастаған «Оралхан көктеміне» биыл «фестиваль» мәртебесі беріліп, өз еліміздің әншілерінен басқа, Қытай, Ресей, Моңғолия үміткерлері қызығушылық танытып отырған сыңайлы.Артына елу шақты ән қалдырған, бергенінен берері көп шағында бақилық болған Оралхан марқұмның  ән-ғұмыры осылай жалғасып келе жатқаны-оның тыңдармандары үшін көңілге медеу,қуаныш әкелсе, екінші жағынан талай әншінің бағын ашқан дүбірлі дода болғаны күршімдіктердің көңілінде орынды мақтаныш туғызады.Біздің көп ретте осындай игілікті іс қалай дүниеге келді, оның бастауына

  • ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ!

    Қазақ Ұлттық Әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясы түсіндіреді: ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ! Бүгін, 22-қараша күні таңертең «Шалқар» радиосынан «Әйелдің қанша жұрты болады?» деген тақырыпта жүргізілген пікірталас кезінде сауалға жауап бергендердің бірқатары дұрыс ой айтқанмен көпшілігі жаңылыс ұғымда жүргендігі байқалды. Осы себепті бұл сауалға түбегейлі жауап беру ұйғарылды. Ер адамның да, әйел адамның да үш жұрты болады. Ер адамның өз жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан), үйленген соң қайын жұрты (әйелі жағынан) болады. Әйел адамның да үш жұрты: өз жұрты (келген жері, күйеуінің елі), төркін жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан) болады! Бұл жерде қыз бала мен әйел деген ұғымдарды шатастырмау керек. Қыз – әлі тұрмысқа шықпаған оң жақта отырған қыз

  • Бізге киноның тілі емес… қазақтың тілі керек

    Астанада тұратын актер бауырымды Алматыдағы кастингтер шақырған сайын апарып-алып кету – менің көп парыздарымның бірі. Осы жолы «Қазақфильм» бір тарихи фильмнің іріктеуіне шақырған екен, екеуміз әдеттегідей Әл-Фараби даңғылымен ағызып келеміз. Ол өзіне берілген мәтінді жаттап әлек, мен рульмен алысып әлек. Байқаймын, мәтін орысша беріліпті. «Қазақфильмнің» сценарийлері әлі күнге орысша жазыла ма деп ойланып кеткен екем, бауырым ойымды бөліп жіберді. – Тыңдашы, мына мәтін орысша айтылғанда құлпырып сала береді де, қазақша айтсаң дәмі кетіп қалады. Бұл орыс тілінің құдіреті ме, әлде қазақ тілінің… Шынында, орысша айтып көріп еді, көз алдыма әлі түсірілмеген фильмнің әлдебір эпизоды келе қалды, қазақша дәл сол мәнермен айтып көріп еді, «болмай қалды». Әлдене деп айтып үлгергенше, «Қазақфильмнің»

1 пікір

  1. “Қаражорға ” биінің шығу тарихына байланысты халық ортасында көптеген аңыз-әпсаналар бар.Өткен жылы Монғолияның батысындағы қандастарымыздың ортасында алғаш жұмыстаған,Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақовтың Шегіртайға орнатқан мектеп-медресесінің-тарихын білу үшін барған сапарымда, сондай аңыздардың бірін жазып әкеліп,музыка-би өнерінің майталмандарына талдатып көріп едім,бидің ырғағы,шығу тарихына тым сабақтас екенін айтып берді.Қара жорға биі үзеңгі үстінде туған.Қазақ жасақтары жауды жеріне жеткізіп қуып тастап,қайтып,келе жатып,сәл бөгеліп,үзеңгі үстінде тұрып,бой жазған(реплекция).Осы қимыл бидің тууына себепкер болған.Сардары,екінші қайталағанда,қамшымен тоқым қалбырын ұрып,дыбыс беріп,жасақтардың жалпылай,ортақ әуенменбірдей қимылдауына себепкер болған.Осы негізде қара жорға биінің күйі өмірге келген.Мен,бұған шүбәсіз сеніп отырмын.Толық мәтін мен талдауды жеке жіберермін.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: