|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін

Eldeç Orda суреті. Eldeç Orda суреті.   1966-76 жж арасында қытайда ұлттық автономиялы региондар мен облыс, окургтердің әкімшілік жұмысы уақытша тоқтап қалған еді. Тоқтап қалу былай тұрсын құлдырап кеткен еді. 1979-83 жж арасы ұлттық автономиялы региондар мен әкімшілік құрлымдар қайта жанданып қайта жасақталып жатты. Бұл кезең қазақтар үшін Шыңжаң регионынан бөлінудің соңғы орайы еді, өйткені 1983-шы жылдары ұлттық территориялы автономия мәселесі тыңнан талқыға түскен, әртүрлі ұсыныстар қаулыда қабылданып жатқан кезең еді, осы орайда орталық билік қазақтардың арман-тілегін қабылдайды деп сенген бір топ ат төбеліндей қазақ зиялылары “қазақ регионын” құрудың ұсыныс-жобасын орталық үкіметке ұсынған-ды. Өкініштісі, Сайпиден Әзези орталықта болғандықтан Шыңжаң мәселесі туралы сын-пікір орталыққа жету үшін алдымен оның алдынан өтуі тиіс-ті. Сайпиден қазақтардың жеке регион болып шығуын қаламады, сонымен бірге қазақтар арасында да біртұтас бірлік те болмады, бұл іс ақыры аяғы аяқсыз қалды. Осы тұста қазақтар сонда да “Күйтін жобасын” мақұлдап жеке ұлттық регион құрудың барысын бастап кеткен еді, Шыңжаң регионынан тыс жердегі Цинxай қазақтарын көшіріп қазақ санын астыртын молайтып, қалаға қазақтарды жаппай шақырып жұмыспен қамтамасыз етіп үлкен дайындық жүріліп еді. Қазақтың руxани, мәдени, саяси күші КҮЙТІН-ге жиналып қысқа уақытта әжептәуір жұмыс атқарылып жатқан-тын. Неге екені белгісіз КҮЙТІН жобасы күшін жойды, Күйтінге орнығып жатқан қазақ баспасөз, телеарнасы мен қазақ университеті, қазақ мәнени орталығы, әкімшілік құрлымы аяқсыз қалды, қазақ зиялылары КҮЙТІН, ҮРІМЖІ, ҚҰЛЖА үшеуінің арасында сенделіп қалды. Күйтін жобасы отыз жылдан бері сақталып тұра бергенде:
Біріншіден Үш аймақ (Іле, Алтай, Тарбағатай) пен Үрімжі, Еренқабырға қазақтары (Манас, Құтыби, Санжы, Бөкен, Мичуан, Жемсары, Шонжы, Мори ауд) және Құмыл уалаяты қазақтары КҮЙТІНде шоғырланар еді. Күйтінге Қазақтың төл баспасөзі, мәдени көркемөнері, ұлттық телеарнасы, әкім-қара шенділері мен Қазақтың төл университеті жиналып тұтас солтүстік Шыңжаңға ықпал жасайтын күшке айналып жатқан-ды. Ол тұста қытай саны аз, ықпалы кемшін еді. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Екіншісі, Күйтін Үрімжінің қасында, бірақ жері Үрімжідей тауға сығылысқан ығы-жығы емес, мидай жазық-ты, Күйтін орталық азия, батыс азия мен европаға шығуға ең үйлесімді орын болғандықтан тұтас Шыңжаңда аса маңызды болды. Қазақ зиялылары осы мүмкіндікті осыдан қырық жыл алдын түсініп Күйтінді қазақ автономиясының астанасы қып алудың қамына кіріскен. Күйтін күшейген кезде Үрімжінің мәдени, экономикалық ықпалы әлсірей бастаған. Былайша айтқанда, Үрімжі айдалада таудың сағасында қаңғырап бос қалардай болды. Күйтіннің географиялық орны мидай жазық, үш жаққа ( Іле арқылы Алматыны басып орталық азияға, Тарбағатай арқылы Қазақстан мен Ресейге, Алтай арқылы Мұңғолия мен Ресейге) жол картасы тиімді, қарым-қатынас қамтамасыз әрі жылдам-ды. Үрімжі болса таудың аңғары, астау іспетті, қала аумағы кеңеие алмайды, жер аумағы тар, тиімсіз. Қай жағынан болсын Күйтін Үрімжіні жолда қалдырады. Eldeç Orda суреті.
Үшіншісі, Солтүстік Шыңжаңда ол кезде қазақ саны біршама басым-ды, Үрімжінің экономика әлеуеті әлсіз болғандықтан дамымағандықтан Үрімжіге орнығып қалғысы келетін қытай мен ұйғырлардың саны тым аз еді. осы орайда Қазақтар Күйтінді орталық қала ғып тұтас солтүстік шыңжаңға ықпал жасауына саяси мүмкіндік толық жеткілікті еді. Тіпті, саяси ықпалының жемісі қысқа уақытта көріне бастаған еді. 
***Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
КҮЙТІН жобасы күшін жойған соң қазақтар Құлжа, Күйтін, Үрімжі арасында руxани, саяси, мәдени күшін бөлек-бөлек ғып ыдыратып алды. Сол отыз жылдың алдындағы ыдырау бүгінгі күні қазақ автономиясының аты бар заты жоқ жасанды күйге түсіріп қойды. 
***
Он, он бес жылдан бері Қытай ұлтшылдары қытайдың әкімшілік аумағын қайта жасақтау туралы пікір таласты өте қызу талқыға салып келеді. Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін, бұл тек уақыттың еншісінде. Алда жалда өзгерсе Шыңжаң регионында қандай әкімшілік өзгеріс болады, жалпы қытайдағы ұлттық автономиялы региондар күшін жоя ма? Бұл тым күрделі шаруа. Ал, бұл өзгеріс Қазаққа қандай пайда, қаншалық зиян алып келеді, ол енді уақыттың еншісінде…

Eldeç Orda

 

Related Articles

  • Санкт-Петербургте Кенесары ханның кісесі сақталғаны анықталды

    Алаш әскері тақырыбын зерттеп жүріп, Сейілбек Жанайдаровтың 1915 жылы Санкт-Петербургтегі Ресей этнографиялық музейіне Кенесары ханның кісесін тапсырғаны туралы дерек кездестірдім. Бұл жәдігер «Ксе – пояс киргизского хана Средней Орды» деген атпен аталған музейдің қорында бүгінгі күнге дейін сақталған екен. Оны мәдениет және спорт министірі Арыстанбек Мұхамедиұлымен Санкт-Петербургтегі музейге барғанда өз көзімізбен көруге мүмкіншілгі туды. Сейілбек Жанайдаров 1918 жылы Атбасар Алаш әскери дивизионын құрған әрі Алашорда үкіметінің кандидат мүшесі болған азамат. Бұл жәдігер Сейілбек Жанайдаровтың қолына қалай түскенін зерттей келе анықтағанымыз – ол кісені Сейілбектің атасы – Кенесары ханның әскери қолбасшыларының бірі Жанайдар Орынбайұлынан қалған мұра екен. Жанайдар батырдың ерліктері туралы Мұса Шормановтың, Мәшһүр Жүсіптің, Доскей ақынның, Жамбылдың, Иманжан Жылқайдарұлының естеліктері

  • “НАМЫСҚА” — 25 ЖЫЛ! Биыл елімізде ҰЛТТЫҚ КӘСІПҚОЙ “НАМЫС”

    ФУТБОЛ КЛУБЫНЫҢ құрылғанына тура 25 жыл толды! Сонау Кеңес Одағының кезінде футбол секілді миллиондар ойынында қазақтың кегі кетті деген патриоттық оймен,намыспен қолға алған бұл Қозғалыс,бұл Жоба жарияланған жылдар бар қазақтың арманы орындалғандай кезең болғаны жасырын емес. …Табиғатымызда да бар болар,дегенмен,Қазақ университетін бітірген жылы қызметке келген республикалық “ЛЕНИНШІЛ ЖАС” газетінің бас редакторы,ғұмыры жүзіне шаң түсірмес ұстазым СЕЙДАХМЕТ БЕРДІҚҰЛОВТЫҢ Ұлтжандылық тәрбиесінен ұлы сабақ алған басым, 1991 жылдың қаңтар айында еліміздегі тұңғыш әрі жалғыз “СПОРТ” газетіне бас редактор болып тағайындалғаннан кейін ұзамай,1 тамыз күні газеттің бірінші бетінде ҰЛТТЫҚ КӘСІПҚОЙ “НАМЫС” ФУТБОЛ КЛУБЫНЫҢ құрылатындығы жайлы республика жұртына ҮНДЕУ жарияладым! Онан арғы оқиғалар көрген түстей… Бүкіл республика болып бұл ИДЕЯНЫ тік көтеріп әкетті. Әсіресе қазақ

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолла

    Sanjar Kerimbay facebook парақшасынан 1924 жылы Ленин өлді. Билік Сталиннің қолына өтті. Осыдан соң біз ғана емес жалпы Совет жұртының ішкені ірің, жегені желім болды. Орта Азия халқы да ГУЛАГ-тарға тоб-тобымен кетіп жатты. Артынша ашаршылық та басталды. Атажұрттан жаппай безу белең алды. Бірақ ел құлағдар болған ақпаратты індетіп жазбаймыз. Бұл жолы мәселеге басқа қырынан келеміз. Ілім ше, ілім? Оның жайы не болды? Елді ұйыстырып ұстап тұратын, кісінің көкірек көзін ашатын, қарапайым пендеден арына ғана құлақ түретін рухани тұлғаны жасап шығатын ілім иелерінің тағдыры не болды? Қазақтың рухани платформасы қалай қирады? Енді сол жайлы тарата кетелік. Құдай қаласа, осылайша рухани жаңғырып та қалуымыз мүмкін. Ал, Тәңірім, өзің жар бола көр! Большевиктер

  • ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

    “Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған. Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: