|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін

Eldeç Orda суреті. Eldeç Orda суреті.   1966-76 жж арасында қытайда ұлттық автономиялы региондар мен облыс, окургтердің әкімшілік жұмысы уақытша тоқтап қалған еді. Тоқтап қалу былай тұрсын құлдырап кеткен еді. 1979-83 жж арасы ұлттық автономиялы региондар мен әкімшілік құрлымдар қайта жанданып қайта жасақталып жатты. Бұл кезең қазақтар үшін Шыңжаң регионынан бөлінудің соңғы орайы еді, өйткені 1983-шы жылдары ұлттық территориялы автономия мәселесі тыңнан талқыға түскен, әртүрлі ұсыныстар қаулыда қабылданып жатқан кезең еді, осы орайда орталық билік қазақтардың арман-тілегін қабылдайды деп сенген бір топ ат төбеліндей қазақ зиялылары “қазақ регионын” құрудың ұсыныс-жобасын орталық үкіметке ұсынған-ды. Өкініштісі, Сайпиден Әзези орталықта болғандықтан Шыңжаң мәселесі туралы сын-пікір орталыққа жету үшін алдымен оның алдынан өтуі тиіс-ті. Сайпиден қазақтардың жеке регион болып шығуын қаламады, сонымен бірге қазақтар арасында да біртұтас бірлік те болмады, бұл іс ақыры аяғы аяқсыз қалды. Осы тұста қазақтар сонда да “Күйтін жобасын” мақұлдап жеке ұлттық регион құрудың барысын бастап кеткен еді, Шыңжаң регионынан тыс жердегі Цинxай қазақтарын көшіріп қазақ санын астыртын молайтып, қалаға қазақтарды жаппай шақырып жұмыспен қамтамасыз етіп үлкен дайындық жүріліп еді. Қазақтың руxани, мәдени, саяси күші КҮЙТІН-ге жиналып қысқа уақытта әжептәуір жұмыс атқарылып жатқан-тын. Неге екені белгісіз КҮЙТІН жобасы күшін жойды, Күйтінге орнығып жатқан қазақ баспасөз, телеарнасы мен қазақ университеті, қазақ мәнени орталығы, әкімшілік құрлымы аяқсыз қалды, қазақ зиялылары КҮЙТІН, ҮРІМЖІ, ҚҰЛЖА үшеуінің арасында сенделіп қалды. Күйтін жобасы отыз жылдан бері сақталып тұра бергенде:
Біріншіден Үш аймақ (Іле, Алтай, Тарбағатай) пен Үрімжі, Еренқабырға қазақтары (Манас, Құтыби, Санжы, Бөкен, Мичуан, Жемсары, Шонжы, Мори ауд) және Құмыл уалаяты қазақтары КҮЙТІНде шоғырланар еді. Күйтінге Қазақтың төл баспасөзі, мәдени көркемөнері, ұлттық телеарнасы, әкім-қара шенділері мен Қазақтың төл университеті жиналып тұтас солтүстік Шыңжаңға ықпал жасайтын күшке айналып жатқан-ды. Ол тұста қытай саны аз, ықпалы кемшін еді. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Екіншісі, Күйтін Үрімжінің қасында, бірақ жері Үрімжідей тауға сығылысқан ығы-жығы емес, мидай жазық-ты, Күйтін орталық азия, батыс азия мен европаға шығуға ең үйлесімді орын болғандықтан тұтас Шыңжаңда аса маңызды болды. Қазақ зиялылары осы мүмкіндікті осыдан қырық жыл алдын түсініп Күйтінді қазақ автономиясының астанасы қып алудың қамына кіріскен. Күйтін күшейген кезде Үрімжінің мәдени, экономикалық ықпалы әлсірей бастаған. Былайша айтқанда, Үрімжі айдалада таудың сағасында қаңғырап бос қалардай болды. Күйтіннің географиялық орны мидай жазық, үш жаққа ( Іле арқылы Алматыны басып орталық азияға, Тарбағатай арқылы Қазақстан мен Ресейге, Алтай арқылы Мұңғолия мен Ресейге) жол картасы тиімді, қарым-қатынас қамтамасыз әрі жылдам-ды. Үрімжі болса таудың аңғары, астау іспетті, қала аумағы кеңеие алмайды, жер аумағы тар, тиімсіз. Қай жағынан болсын Күйтін Үрімжіні жолда қалдырады. Eldeç Orda суреті.
Үшіншісі, Солтүстік Шыңжаңда ол кезде қазақ саны біршама басым-ды, Үрімжінің экономика әлеуеті әлсіз болғандықтан дамымағандықтан Үрімжіге орнығып қалғысы келетін қытай мен ұйғырлардың саны тым аз еді. осы орайда Қазақтар Күйтінді орталық қала ғып тұтас солтүстік шыңжаңға ықпал жасауына саяси мүмкіндік толық жеткілікті еді. Тіпті, саяси ықпалының жемісі қысқа уақытта көріне бастаған еді. 
***Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
КҮЙТІН жобасы күшін жойған соң қазақтар Құлжа, Күйтін, Үрімжі арасында руxани, саяси, мәдени күшін бөлек-бөлек ғып ыдыратып алды. Сол отыз жылдың алдындағы ыдырау бүгінгі күні қазақ автономиясының аты бар заты жоқ жасанды күйге түсіріп қойды. 
***
Он, он бес жылдан бері Қытай ұлтшылдары қытайдың әкімшілік аумағын қайта жасақтау туралы пікір таласты өте қызу талқыға салып келеді. Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін, бұл тек уақыттың еншісінде. Алда жалда өзгерсе Шыңжаң регионында қандай әкімшілік өзгеріс болады, жалпы қытайдағы ұлттық автономиялы региондар күшін жоя ма? Бұл тым күрделі шаруа. Ал, бұл өзгеріс Қазаққа қандай пайда, қаншалық зиян алып келеді, ол енді уақыттың еншісінде…

Eldeç Orda

 

Related Articles

  • Көшпенділердің соңғы империясы Жоңғарлар қалай жойылды?

    Алғашқы Ойрат империях Адамзат тарихындағы көшпенділердің ең соңғы империясын ойраттар құрды. Шыңғыс қағанның алғашқы өрлеу дәуірінде ойраттар Байқал көлінің солтүстік батысындағы орман тайпалары болатын. Ойрат, бурият, қыры түмет, бұлағачин, керемучин, арасут, күштеми қатарлы қидан тілдес( бүгінше айтқанда моңғол тілдес) орман тайпалары Сібір ормандарында аңшылықпен шұғылданған. Олар бұл мекенге 840 жылдары, яғни, Ұйғұр қағанатын құлатқан Қархастар бастаған Сібір түркілері ұйғұрлардан қалған иен сахараға қоныс аударғанда, ойраттар Сібір түркілерінен қалған иен далаларға қоныс аударды деп тұспалдауға болады. 1209 ойрат Құдұқа бек Жошының әскерлеріне бағынады. Деректерде түмен түтін дегеніне қарағанда саны 50 мың айналасында болса керек. Юань империясындағы халықтар ішінде де Ойраттар аталады. Моғұл (Моңғол) империясы өз ішінен бөлшектене бастаған кезде ойраттар күшейе

  • Тұрсын Жарқынбаев кім еді?

      Тұрсын Жарқынбаев Кеңестік саясаттың пайымынша –ұлтшыл, атаман Анненковтың әскері құрамындағы «Алаш полкінің» сардары, бай тұқымының өкілі. Ал, коммунистік қытай үкіметінің пайымынша, «жапон тыңшысы», «төңкеріске қарсы элемент». «Ертіс өңірі» газетінің 2009жылғы, 5-тамыздағы, №31 санында Р.Нүсіповтың «Алаш полкінің ақиқаты» атты мақаласын оқып отырып, аталмыш мақалада айтылған Т.Жарқынбаевтай абзал жан туралы оқырманмен ой бөліссем деп едім. «…Сөйтіп, үзіліп қалған арман жібі қайта жалғанды. Кешігіп келген мені қала мектебіне еш қағидасыз-ақ қабылдап, білімнің ұзақ сапарына өз қолымен қосқан – белгілі ағартушы, Алаштың асыл азаматы Тұрсын Мұстафин еді».(Қ.Жұмәділов. Таңғажайып дүние. 82-бет, Алматы, «Тамыр», 1999ж.)Бұл заманымыздың заңғар жазушысы Қ.Жұмәділовтың жүрекжарды лебізі. Әлде, Тұрсын ағамыз бала Қабдештің келбетінен болашақ қазақ зиялысының бейнесін таныған шығар-ау? Бұдан әрі,

  • Назарбаевтан кейінгі Қазақстан не болмақ?

    2018 жылы еліміздің саяси өміріндегі кей оқиғалар билік транзитіне жан-жақты дайындық жүріп жатқанын әйгіледі. Саясаттанушы, Тәуекелдерді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтбаев қазіргі транзит механизмі президент Н.Назарбаев көзі тірі кезде ғана жұмыс істейді, сондықтан биліктің қандай жолмен және кімге ауысатыны белгісіз деп есептейді. 2018 жыл аяқталар тұста Досым Сәтбаевпен басты саяси оқиғаларға талдау жасап, Назарбаевсыз Қазақстан тап болатын мәселелерге үңіліп көрдік. Саясаттанушы Д.СӘТБАЕВ Қауіпсіздік кеңесі ұжымдық мұрагер бола алмайды – Досым, биылғы еліміздің саяси өміріндегі айтулы оқиғалардың бірі ­– «Қауіпсіздік кеңесі туралы» заңның қабылдануы. Қауіпсіздік кеңесі консультативті-кеңесшілік органнан конституциялық органға айналды, ал бірінші президентке оны өмір бойы басқару құқы берілді. Кейбір сарапшылар бұдан билік транзитіне дайындықтың нышанын байқады. Сіздің ойыңызша, бұл

  • ХАН КЕНЕНІҢ ҚАРУЫ

    Beken Kayratuly Facebook парақшасынан алынды ЕлордағыҚазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери-тарихи музейінің ауыспалы экспозициялық жәдігерлер көрмесі орналасқан төменгі залында, қазақ халқы үшін құнды заттың бірі – Кенесары Қасымұлының мылтығы тұр. ХІХ ғасырдың ортасында Ұлы далада өрістеген ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі, атақты Абылай ханның немересі Кенекең осы мылтықпен жау түсірген. Айталық, 1838 жылы Кенесары Ақмола бекінісін басып алып, орыс әскерін қуып шыққанын тарихтан жақсы білеміз. Осы оқиға туралы ел-жұрттың аузынан естіп, хатқа түсірген Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» атты жазбасында: «Қараөткелде аға сұлтан Қоңырқұлжа дуан басы болған. Кенесарыға қарсы тұрып соғыс салған. Қараөткелді (Ақмола бекінісін айтады) қамағанда Кенесары күлдірмамай деген мылтығымен Тайтөбенің басында тұрып, орыстың қарауылшы балсәйкесін (полицейін) атып мұрттай ұшырған» дейді (А.Смайыл

  • Қытайлар Ғұндарға 80 жыл бағынған

    Ғұндардың әскери мемілекетінің құрылуыБіздің заманымыздан бұрынғы 215 жылы Ғұндардың кошпенді-әскери мемлекеті құрылды. Ұлыстың қағаны Түмен болды. Түменнің Бақтұғ( Модон) атты тах мұрагері болды, Түмен оны тах мұрагерлігінен қағып көршілес Нүкүз(月氏)дерге аманатқа жіберді, артынан екі ел жауласқанда Нүкүз ханы Модонды өлтірмек болды, Модон Нүкүздердің бір жүйірік атын қолға түсірдіде ұстатпай Ғұндарға қашып келді. Түмен тәңірқұт оған түмен(10000) жасақты басқартты, Модон ысқырма жебені жасап шығып жасақтарына: «Мен жебені қалай атсам сендерде солай атасыңдар атпағандардың басы кесіледі !» деп әмір етті. Бір жолы өзінің сайгүлігіне қарата оқ атты, өзімен қосыла атпағандарды сол майданда шауып өлтірді. Тағы бір жолы тіпті өз бәйбішесіне қаратып оқ атты, қосыла атпағандарды тағы да өлтірді. Түмен тәңірқұтпен бірге аңға

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: