|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін

Eldeç Orda суреті. Eldeç Orda суреті.   1966-76 жж арасында қытайда ұлттық автономиялы региондар мен облыс, окургтердің әкімшілік жұмысы уақытша тоқтап қалған еді. Тоқтап қалу былай тұрсын құлдырап кеткен еді. 1979-83 жж арасы ұлттық автономиялы региондар мен әкімшілік құрлымдар қайта жанданып қайта жасақталып жатты. Бұл кезең қазақтар үшін Шыңжаң регионынан бөлінудің соңғы орайы еді, өйткені 1983-шы жылдары ұлттық территориялы автономия мәселесі тыңнан талқыға түскен, әртүрлі ұсыныстар қаулыда қабылданып жатқан кезең еді, осы орайда орталық билік қазақтардың арман-тілегін қабылдайды деп сенген бір топ ат төбеліндей қазақ зиялылары “қазақ регионын” құрудың ұсыныс-жобасын орталық үкіметке ұсынған-ды. Өкініштісі, Сайпиден Әзези орталықта болғандықтан Шыңжаң мәселесі туралы сын-пікір орталыққа жету үшін алдымен оның алдынан өтуі тиіс-ті. Сайпиден қазақтардың жеке регион болып шығуын қаламады, сонымен бірге қазақтар арасында да біртұтас бірлік те болмады, бұл іс ақыры аяғы аяқсыз қалды. Осы тұста қазақтар сонда да “Күйтін жобасын” мақұлдап жеке ұлттық регион құрудың барысын бастап кеткен еді, Шыңжаң регионынан тыс жердегі Цинxай қазақтарын көшіріп қазақ санын астыртын молайтып, қалаға қазақтарды жаппай шақырып жұмыспен қамтамасыз етіп үлкен дайындық жүріліп еді. Қазақтың руxани, мәдени, саяси күші КҮЙТІН-ге жиналып қысқа уақытта әжептәуір жұмыс атқарылып жатқан-тын. Неге екені белгісіз КҮЙТІН жобасы күшін жойды, Күйтінге орнығып жатқан қазақ баспасөз, телеарнасы мен қазақ университеті, қазақ мәнени орталығы, әкімшілік құрлымы аяқсыз қалды, қазақ зиялылары КҮЙТІН, ҮРІМЖІ, ҚҰЛЖА үшеуінің арасында сенделіп қалды. Күйтін жобасы отыз жылдан бері сақталып тұра бергенде:
Біріншіден Үш аймақ (Іле, Алтай, Тарбағатай) пен Үрімжі, Еренқабырға қазақтары (Манас, Құтыби, Санжы, Бөкен, Мичуан, Жемсары, Шонжы, Мори ауд) және Құмыл уалаяты қазақтары КҮЙТІНде шоғырланар еді. Күйтінге Қазақтың төл баспасөзі, мәдени көркемөнері, ұлттық телеарнасы, әкім-қара шенділері мен Қазақтың төл университеті жиналып тұтас солтүстік Шыңжаңға ықпал жасайтын күшке айналып жатқан-ды. Ол тұста қытай саны аз, ықпалы кемшін еді. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Екіншісі, Күйтін Үрімжінің қасында, бірақ жері Үрімжідей тауға сығылысқан ығы-жығы емес, мидай жазық-ты, Күйтін орталық азия, батыс азия мен европаға шығуға ең үйлесімді орын болғандықтан тұтас Шыңжаңда аса маңызды болды. Қазақ зиялылары осы мүмкіндікті осыдан қырық жыл алдын түсініп Күйтінді қазақ автономиясының астанасы қып алудың қамына кіріскен. Күйтін күшейген кезде Үрімжінің мәдени, экономикалық ықпалы әлсірей бастаған. Былайша айтқанда, Үрімжі айдалада таудың сағасында қаңғырап бос қалардай болды. Күйтіннің географиялық орны мидай жазық, үш жаққа ( Іле арқылы Алматыны басып орталық азияға, Тарбағатай арқылы Қазақстан мен Ресейге, Алтай арқылы Мұңғолия мен Ресейге) жол картасы тиімді, қарым-қатынас қамтамасыз әрі жылдам-ды. Үрімжі болса таудың аңғары, астау іспетті, қала аумағы кеңеие алмайды, жер аумағы тар, тиімсіз. Қай жағынан болсын Күйтін Үрімжіні жолда қалдырады. Eldeç Orda суреті.
Үшіншісі, Солтүстік Шыңжаңда ол кезде қазақ саны біршама басым-ды, Үрімжінің экономика әлеуеті әлсіз болғандықтан дамымағандықтан Үрімжіге орнығып қалғысы келетін қытай мен ұйғырлардың саны тым аз еді. осы орайда Қазақтар Күйтінді орталық қала ғып тұтас солтүстік шыңжаңға ықпал жасауына саяси мүмкіндік толық жеткілікті еді. Тіпті, саяси ықпалының жемісі қысқа уақытта көріне бастаған еді. 
***Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
КҮЙТІН жобасы күшін жойған соң қазақтар Құлжа, Күйтін, Үрімжі арасында руxани, саяси, мәдени күшін бөлек-бөлек ғып ыдыратып алды. Сол отыз жылдың алдындағы ыдырау бүгінгі күні қазақ автономиясының аты бар заты жоқ жасанды күйге түсіріп қойды. 
***
Он, он бес жылдан бері Қытай ұлтшылдары қытайдың әкімшілік аумағын қайта жасақтау туралы пікір таласты өте қызу талқыға салып келеді. Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін, бұл тек уақыттың еншісінде. Алда жалда өзгерсе Шыңжаң регионында қандай әкімшілік өзгеріс болады, жалпы қытайдағы ұлттық автономиялы региондар күшін жоя ма? Бұл тым күрделі шаруа. Ал, бұл өзгеріс Қазаққа қандай пайда, қаншалық зиян алып келеді, ол енді уақыттың еншісінде…

Eldeç Orda

 

Related Articles

  • ШЫҢҒЫСХАН- ОҒЫЗ ХАННЫҢ ҰРПАҒЫ

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ (Әбілғазының «Түрік шежіресі», орыс тарихшылары Н.Карамзин мен С.Соловьевтің тарихи еңбектеріне сүйеніп жазылған зерттеу еңбек) Орта ғасыр тарихын, оның ішінде Шыңғысханның тарихын алғаш жазған адам -Иранды билеген Газан ханның уәзірі, саясаткер, ғалым Рашид- Ад- Дин еді. Рашид –ад- динге «Шыңғысханның тарихын жаз» деп тапсырған Газан хан еді. Газан хан Шыңғысханның кенжесі Толыханның немересі Арғыннан (орысшасы Аргун) туады. XIII- ғасырдың аяғында Иран билігіне Арғын ханнан кейін Газан хан таққа отырды. Сөйтіп Газан ханның тапсырмасымен Рашид -ад -дин 1310-жылы өзінің «Жамиғат -ат -тауарих» атты үш томдық тарихын жазып бітірді «Жамиғат ат тауарихтың» қазақша мағынасы «Ел тарихы» дегенді білдіреді. Бұл тарихи еңбектің алғашқы томы «Шыңғысхан мен Алтын орда» тарихына, екіншісі «Газанхан тұсындағы

  • Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай

    Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт!Найзасының ұшына жау мінгізген -Еменәлі керейде ер Жабайды айт!  Ер Жабай батырдың  340 жылдық мерей тойы қарсаңында, Алматы қаласында қыркүйектің 15 күні  “Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай” атты ғылыми конференция болды. Тарихшылар мен жазушылар батырдың тарихи ерліктері мен ауыз әдебиетіндегі тарихи бейнесі туралы баяндамалар жасады. Мақсұт Темірбаев, Асқар Сәбит, Зиябек Қабуки-Шоқан, Нәбижан Мұқаметxанұлы, Жәди Шәкенұлы, Уатқан Сәипіл, Әбділдә Салықбай, Әбубәкір Қайран, Асқар Сабит, Айбын Әубәкір- қатарлы белгілі жазушылар мен тарихшылар, Жабай батыр ұрпақтары қатысты.   Ер Жабай батырдың 340 жылдығына( екі жылдан соң) орай мұшәйра (көркем шығарма, ғылыми мақала, жыр, өлең т.б) жарияланатын болды. Ер Жабай батырдың атына қор құру, Қалмақтардың қас жауы болған (батырдың басын

  • Шежіре – Абақ Керей

    Абақ Керей 12 атаға бөлінеді. Бұл бөлініс Қытай қарамағына өткен кезден басталады. Абақ керейдің қайдан, қалай таратылатыны туралы шежірелер көп және оларда бірізділік жоқ, яғни «әркімдікі өзіне жөн» дегенге саяды. Ойғырлық Мәсәли, Дөйтен, Сахария қариялардың мақұлдауы негізіндегі атам Жанаттың (А.Ж) жазып қалдырған шежіресінде Абақтан Изен, Жусан. Изеннен Мағыналы, Сидалы, Жабайды таратады. Мағаналыдан Қойлау, Байлау делінеді. Қойлаудан-Ителі. Абақ Керейдің ішінде ителі руы «ноқта аға» аталады.  “Алаш айнасы” интернет-газеті халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тармағы – қазақ шежіресі туралы ақпараттарды кезең-кезеңімен жарияламақ. Осы арқылы үш жүздің әр руы туралы мәліметтерді топтастырып, қазақтың ортақ шежіре қорын жасап шығармақ. Егер сіздің қолыңызда өз руыңыз жайында мәліметтер болса, біздің мына: info@alashainasy.kz электронды поштамызға жіберуіңізге болады. Ноқта

  • Шекара мәселесі шешілген күн

    Алашорда: Сурет сыртындағы тарих  Алмасбек Әбсадық Солдан оңға қарай: бірінші қатарда- Х.Ғаббасұлы, М.Дулатұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Әуезов; екінші қатарда- Ж.Аймауытұлы, Ә.Марғұлан, А.Байтасұлы. 1917 жылы 13 желтоқсанда құрылған Алашорда автономиялық республикасы 1920 жылы 26 тамызда кеңес үкіметінің пәрменімен жасақталған кеңестік Қазақ автономиясының құрылуына негіз болған еді. 1936 жылы ол автономия кеңес құрамындағы жеке республикаға айналды. Кеңестік республикаларды құру кезінде шекара белгілеу мәселесі, негізінен,  Қазақ автономиясы құрылған кездегі межемен белгіленді. Олай болса, қазіргі таңдағы тәуелсіз Қазақстанның ұлан-ғайыр жерге ие болып қалу мәртебесі Алаш зиялыларының жанын шүбереке түйіп (соңында жаны құрбан болған) жүріп атқарған жанқиярлық ерлік істері мен ерен еңбектері арқасында жүзеге асты. Алаш зиялылары бейнеленген фотосуреттер біздің рухани мұрамыздың құнды бөлшегі екендігі сөзсіз. Себебі

  • Қытайдан 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады.

    Қазір қытайда 1.5 миллион да 2 миллион айналасында Қазақ бар десек, алдағы уақытта соның ұзаса шамамен 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады. Және мен бұл 500 мыңдайы деп ұялғанымнан, мемлекетшіл жандардың көңіліне су сеппейін деп ойлағанымнан көбейтіп айтып отырмын. Ал, қалған 1 миллион немесе одан да көп Қазақ әлі де болса қытайда тұрмыс-тіршілігін жалғастыра береді. 1991-жылдан соң Қазақстанға оралған қытай Қазақтарының ұзын саны ұзаса 200 мыңның айналасы ғана екен. Олар кімдер: * Ұлтшыл Жастар; * Ұлтшыл Зиялылар; * Туысшылдар (1955-1962жж Сәбетке қашқандардың туыстары); * Студенттер (оқуға түскендер); *Қарапайым жандар (малшы, егінші); тб Қытайдан осындай бір буын ұрпақ іріктеліп кетіп қалғандықтан олардың қытайдағы орнын қытай мен ұйғыр жастары, зиялылары басып кетті.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: