Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі
КҮЙТІН жобасы:Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін
kerey.kz
1966-76 жж арасында қытайда ұлттық автономиялы региондар мен облыс, окургтердің әкімшілік жұмысы уақытша тоқтап қалған еді. Тоқтап қалу былай тұрсын құлдырап кеткен еді. 1979-83 жж арасы ұлттық автономиялы региондар мен әкімшілік құрлымдар қайта жанданып қайта жасақталып жатты. Бұл кезең қазақтар үшін Шыңжаң регионынан бөлінудің соңғы орайы еді, өйткені 1983-шы жылдары ұлттық территориялы автономия мәселесі тыңнан талқыға түскен, әртүрлі ұсыныстар қаулыда қабылданып жатқан кезең еді, осы орайда орталық билік қазақтардың арман-тілегін қабылдайды деп сенген бір топ ат төбеліндей қазақ зиялылары “қазақ регионын” құрудың ұсыныс-жобасын орталық үкіметке ұсынған-ды. Өкініштісі, Сайпиден Әзези орталықта болғандықтан Шыңжаң мәселесі туралы сын-пікір орталыққа жету үшін алдымен оның алдынан өтуі тиіс-ті. Сайпиден қазақтардың жеке регион болып шығуын қаламады, сонымен бірге қазақтар арасында да біртұтас бірлік те болмады, бұл іс ақыры аяғы аяқсыз қалды. Осы тұста қазақтар сонда да “Күйтін жобасын” мақұлдап жеке ұлттық регион құрудың барысын бастап кеткен еді, Шыңжаң регионынан тыс жердегі Цинxай қазақтарын көшіріп қазақ санын астыртын молайтып, қалаға қазақтарды жаппай шақырып жұмыспен қамтамасыз етіп үлкен дайындық жүріліп еді. Қазақтың руxани, мәдени, саяси күші КҮЙТІН-ге жиналып қысқа уақытта әжептәуір жұмыс атқарылып жатқан-тын. Неге екені белгісіз КҮЙТІН жобасы күшін жойды, Күйтінге орнығып жатқан қазақ баспасөз, телеарнасы мен қазақ университеті, қазақ мәнени орталығы, әкімшілік құрлымы аяқсыз қалды, қазақ зиялылары КҮЙТІН, ҮРІМЖІ, ҚҰЛЖА үшеуінің арасында сенделіп қалды. Күйтін жобасы отыз жылдан бері сақталып тұра бергенде:
Біріншіден Үш аймақ (Іле, Алтай, Тарбағатай) пен Үрімжі, Еренқабырға қазақтары (Манас, Құтыби, Санжы, Бөкен, Мичуан, Жемсары, Шонжы, Мори ауд) және Құмыл уалаяты қазақтары КҮЙТІНде шоғырланар еді. Күйтінге Қазақтың төл баспасөзі, мәдени көркемөнері, ұлттық телеарнасы, әкім-қара шенділері мен Қазақтың төл университеті жиналып тұтас солтүстік Шыңжаңға ықпал жасайтын күшке айналып жатқан-ды. Ол тұста қытай саны аз, ықпалы кемшін еді. 
Екіншісі, Күйтін Үрімжінің қасында, бірақ жері Үрімжідей тауға сығылысқан ығы-жығы емес, мидай жазық-ты, Күйтін орталық азия, батыс азия мен европаға шығуға ең үйлесімді орын болғандықтан тұтас Шыңжаңда аса маңызды болды. Қазақ зиялылары осы мүмкіндікті осыдан қырық жыл алдын түсініп Күйтінді қазақ автономиясының астанасы қып алудың қамына кіріскен. Күйтін күшейген кезде Үрімжінің мәдени, экономикалық ықпалы әлсірей бастаған. Былайша айтқанда, Үрімжі айдалада таудың сағасында қаңғырап бос қалардай болды. Күйтіннің географиялық орны мидай жазық, үш жаққа ( Іле арқылы Алматыны басып орталық азияға, Тарбағатай арқылы Қазақстан мен Ресейге, Алтай арқылы Мұңғолия мен Ресейге) жол картасы тиімді, қарым-қатынас қамтамасыз әрі жылдам-ды. Үрімжі болса таудың аңғары, астау іспетті, қала аумағы кеңеие алмайды, жер аумағы тар, тиімсіз. Қай жағынан болсын Күйтін Үрімжіні жолда қалдырады. 
Үшіншісі, Солтүстік Шыңжаңда ол кезде қазақ саны біршама басым-ды, Үрімжінің экономика әлеуеті әлсіз болғандықтан дамымағандықтан Үрімжіге орнығып қалғысы келетін қытай мен ұйғырлардың саны тым аз еді. осы орайда Қазақтар Күйтінді орталық қала ғып тұтас солтүстік шыңжаңға ықпал жасауына саяси мүмкіндік толық жеткілікті еді. Тіпті, саяси ықпалының жемісі қысқа уақытта көріне бастаған еді.
***
КҮЙТІН жобасы күшін жойған соң қазақтар Құлжа, Күйтін, Үрімжі арасында руxани, саяси, мәдени күшін бөлек-бөлек ғып ыдыратып алды. Сол отыз жылдың алдындағы ыдырау бүгінгі күні қазақ автономиясының аты бар заты жоқ жасанды күйге түсіріп қойды.
***
Он, он бес жылдан бері Қытай ұлтшылдары қытайдың әкімшілік аумағын қайта жасақтау туралы пікір таласты өте қызу талқыға салып келеді. Алда қытайдың әкімшілік аумағы мен әкімшілік картасы өзгеруі мүмкін, бұл тек уақыттың еншісінде. Алда жалда өзгерсе Шыңжаң регионында қандай әкімшілік өзгеріс болады, жалпы қытайдағы ұлттық автономиялы региондар күшін жоя ма? Бұл тым күрделі шаруа. Ал, бұл өзгеріс Қазаққа қандай пайда, қаншалық зиян алып келеді, ол енді уақыттың еншісінде…
Eldeç Orda
Пікір қалдыру