|  |  | 

كوز قاراس ساياسات

28 پانفيلوۆشىلار تۋرالى اڭىزدىڭ اقيقاتى

Marat Baidildauly

ءوزىمىز كىشكەنتايىمىزدان ەرلىگىن مەكتەپتە وقىپ وسكەن 28 پانفيلوۆشى تۋرالى انىقتالعان اقيقات بۇرىننان قالىپتاسقان ۇعىممەن مۇلدە ۇيلەسپەيدى. ول ويدان شىعارىلعان اڭىز عانا بولىپ شىقتى. ءىس جۇزىندە ول “كراسنوي زۆەزدا” گازەتىنىڭ ادەبي حاتشىسى يۋ.ا.كريۆيتسكيدىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە ەكەن. داقپىرت وسى ءجۋرناليستىڭ 1942 جىلى 22-قاڭتاردا «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىندە جاريالانعان «28 پانفيلوۆشىنىڭ وسيەتى» دەگەن ماتەريالىنان باستاۋ العان. 1942 جىلى ماۋسىم ايىندا باتىس مايدان كوماندوۆانيەسىنىڭ ۇسىنۋىمەن 1942 جىلى 21-شىلدەدە كريۆيتسكيدىڭ ماتەريالىندا اتى-جوندەرى اتالعان 28 جاۋىنگەردىڭ بارىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. كەيىن كوپ نارسەنىڭ بەتى اشىلا باستادى.

العاشىندا تۇگەل جەر جاستاندى دەلىنىپ جۇرگەن 28 باتىردىڭ بەسەۋى: ۆاسيلەۆ يللاريون رومانوۆيچ، شەمياكين گريگوري مەلەنتەۆيچ، شادرين يۆان دەميدوۆيچ، دوبروبابين يۆان ەۆستافەۆيچ پەن كۋجەبەرگەنوۆ دانيل الەكساندروۆيچ تىرىلەردىڭ قاتارىنان تابىلدى. ماسقارا بولعاندا بۇلاردىڭ ىشىندە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتانعان دوبروبابين يۆان ەۆستافەۆيچ ساتقىن بولىپ شىقتى. حاركوۆ گارنيزونى اسكەري پروكۋراتۋراسى جۇرگىزگەن تەرگەۋ ماتەريالدارى ونىڭ 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە نەمىستەرگە ءوز ەركىمەن بەرىلىپ، قىزمەت ەتكەنىن انىقتاعان. نەمىستەر ۋاقىتشا وككۋپاتسيالاعان حاركوۆ وبلىسى ۆالكوۆ اۋدانى پەرەكوپ سەلوسىندا پوليتسيا باستىعى بولىپ ىستەگەن. 1947 جىلى قاراشا ايىندا دوبروبابين قاماۋعا الىنىپ، سوتتالدى.

1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا باتىس مايداننىڭ ايىرىقشا ءبولىمى نەمىستەرگە ءوز ەركىمەن بەرىلگەنى ءۇشىن 8-گۆارديالىق پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسى 1075 پولكى 2-باتالونى 4-روتاسىنىڭ جاۋىنگەرى كۋجەبەرگەنوۆ دانيل الەكساندروۆيچتى تۇتقىنعا الدى. ول ءوزىنىڭ 1941 جىلى دۋبوسەكوۆو تۇبىندەگى شايقاسقا قاتىسپاعاندىعىن، «قاتىسقان ەرلىكتەرىن» گازەتتەن وقىپ العاندىعىن ايتىپ بەرگەن. رەسمي تۇسىنىكتەمەسىندە يۋ.ا.كريۆيتسكيدىڭ ءوزى 28-پانفيلوۆشىنىڭ ەرلىگى ءوزىنىڭ جۋرناليستىك قيالىنان تۋعاندىعىن جاسىرماي ايتىپ بەرگەن.

1075 پولكتىڭ بۇرىنعى كومانديرى كارپوۆ يليا ۆاسيلەۆيچ تە دۋبوسەكوۆو رازەزدى تۇبىندە 1941 جىلى 16-قاراشادا نەمىس تانكىلەرىمەن ەشقانداي سوعىس بولماعاندىعىن، بۇل وقيعانىڭ تۇگەلىمەن ويدان شىعارىلعاندىعىن كولدەنەڭ تارتقان. اۋماعىندا دۋبوسكوۆو سەلوسى بار نەليدوۆ سەلولىق سوۆەتىنىڭ ءتورايىمى ن. سميرنوۆا 1942 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا ءۇش جاۋىنگەردىڭ دەنەسىن، قار ەري باستاعان سوڭ ناۋرىز ايىندا تاعى ءۇش جاۋىنگەر دەنەسىن (ونىڭ ءبىرى سولداتتار تانىعان پوليترۋك كلوچكوۆ دەنەسى) تاۋىپ جەرلەگەن. باسقا ولگەن سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ دەنەسى بولماعان.

كلوچكوۆ «شەگىنەتىن جەر جوق، ارتىمىزدا موسكۆا!» دەگەن ءسوزدى ايتپاعان. ول ءسوزدى كلوچكوۆتىڭ اۋزىنا جۋرناليست سالعان بولىپ شىقتى.

وسى كەلتىرىلگەن دەرەكتىڭ ءبارى 28 پانفيلوۆشىلار ەرلىگى ويدان شىعارىلعان اڭىز ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇر. سوندا الماتىداعى 28 پانفيلوۆشىلار مەموريالى ويدان شىعارىلعان اڭىزعا قويىلعان بولىپ شىعادى. بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ ەكىنشى جاھان سوعىسىنداعى ەرلىكتەرىن كەمسىتۋ ءۇشىن ەمەس اقيقاتتىڭ ورىن الۋى ءۇشىن جازىلىپ وتىر.

سوندىقتان «28 گۆارديالىق پانفيلوۆشىلار اتىنداعى پارك اتاۋى «وتان قورعاۋشىلار پاركى» بولىپ وزگەرتىلۋگە ءتيىس. ال «28-پانفيلوۆشىلار مونۋمەنتى» بۇزىلىپ، ول جەرگە «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتى ورىن السا قۇبا قۇپ. «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتىنە ابىلاي حان، قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەمباي، شاپىراشتى قاراساي، ناۋرىزباي، قاڭلى ساربۇقا، رايىمبەك، حان كەنە جانە ت.ب. وتانىمىزدى شىنايى قورعاعان باتىرلارىمىز بەينەسى تۇرۋى كەرەك!

ويدان شىعارىلعان قاھارماندىققا تابىنۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق!

Marat Baidildauly سۋرەتى.

Related Articles

  • شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس

    1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز. 1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي

  • قاراقالپاقتار جاپپاي قازاق بوپ جازىلىپ جاتىر

    وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قاراقالپاقستان ازاماتتارى جاپپاي قازاق بولىپ جازىلىپ جاتىر. بۇل تۋرالى  IWPR باسىلىمىنىڭ تىلشىسى ولگا بوريسوۆا حابارلايدى.. جۋىردا قاراقالپاقستان استاناسى نۇكىس قالاسىندا ءبىزدىڭ تىلمەن ايتقاندا حقو سياقتى مەكەمەنىڭ باسشىسى تۇتقىندالعان. ول پارا الىپ ادامداردىڭ ۇلتىن وزگەرتىپ وتىرىپتى. ياعني قاراقالپاقتاردى قازاققا اينالدىرعان. جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى كەزدەرى وسىنداي قىلمىستار كوپتەن تىركەلۋدە. دەموگرافيا جانە ميگراتسيا اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك 1991 جىلدان بەرى قاراقالپاقستاننان قازاقستانعا 100 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن. حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ مالىمەتىنشە سوڭعى جەتى جىلدىڭ ىشىندە 250 مىڭ ادام قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ەكەن. 1 ملن 842 مىڭ حالقى بار قاراقالپاقستان ءۇشىن بۇل ۇلكەن كورسەتكىش. سونداي-اق، قازىر ول جەرگە وزبەكتەر سانىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن دا ەسكەرۋ قاجەت. 2018 جىلعى ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك

  • قوش بول، سوۆەتتىك اتاۋلار!

    رەداكتسيادان: كۇنى بۇگىنگە دەيىن بولات باكاۋوۆ باسقاراتىن پاۆلودار وبلىسىنا، ونداعى تىلدىك ماسەلەلەرگە، جەر-سۋ اتاۋلارىنا، الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ت.ب. قاتىستى سىني ءسوز Abai.kz اقپاراتتىق پورتالىندا از جازىلعان جوق. ءبىز جازساق وتكىر ءھام ءادىل سىن جازدىق. بىرەۋدى ناقاق قارالاپ، دەرەك بۇرمالاعان جوقپىز. وزەكتى پروبلەمالارعا ءوز ويىمىزدى قوستىق. سونىڭ ءبىرى – وڭىردەگى وگەي اتاۋلار ەدى. ەسكى وداقتىڭ كەزىندە يدەولوگيالىق ماجبۇرلەۋ ارقىلى ەنگەن سول ءبىر ساياسي ءھام بەيساۋات اتاۋلاردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقانىن تالاي رەت جازدىق.  بۇگىن رەداكتسيامىزدىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا پاۆلودار وبلىسى تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ونوماستيكا جۇمىستارى ءبولىمى وڭىردەگى جەر-سۋ، ەلدى-مەكەن مەن كوشە، اۋدان اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ، ماقالا جولداپتى. سويتسەك، كەرەكۋ جۇرتى “قوش بول، سوۆەتتىك اتاۋلار” دەپتى. ناقتىلاپ

  • قازاق ءتىلى تەك كەدەيلەرگە كەرەك…  

        ەلىمىزدەگى جالپى  وتباسىنىڭ سانى 2,3 ملن-نان استام دەسەدى.جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ولاردىڭ  سەكسەنگە تاياۋى  الەمدىك باحۋاتتى بايلارمەن تەڭەسە  الاتىن شامالى  ەكەن.جالپى ۇلتتىق بۋرجۋيلاردىڭ  نەگىزى قالانعان ءتارىزدى.ەكىنشى جاعىنان كەدەيلەر دە ولارعا ساي، قالىسپاي ءوسىپتى.بىلىكتى ءۋاليدىڭ  سوزىنە قاراعاندا الەۋمەتتىك جاعىنان از قام-تىلعان وتباسى- 600 مىڭعا تاياۋ كورىنەدى.ولاردى تاقىر كەدەيگە سانايتىندار دا بار ەكەن. قازاق قوعامىنىڭ وتكەن تاريحىنا  كوز جۇگىرتسەڭىز،ولكەمىزدە،جالپى اۋماقتا، تىنىشتىق ورناپ،ادامدار الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، تىرلىك كەشكەن، «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان دا»، اشتىقتان قىرىلىپ-جويىلىپ،تەنتىرەپ بەزىپ،اۋىپ-كوشىپ،زار ەڭىرەگەن زامان  دا بولىپتى. بىراق،قاي-قايسىسى دا ۇزاققا سوزىلماپتى.ەلباسىنا جاقسىلىقتى ورناتىپ،باسىن بىرىكتىرىپ،مەملەكەت  قۇرىپ،حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قالپىنا كەلتىرۋدە، حانداردىڭ،بيلەردىڭ،سۇلتانداردىڭ،باتىرلاردىڭ،ويشىل-عۇلاما اقىلمانداردىڭ ، كۇرەس-كەرلەردىڭ،قايراتكەرلەردىڭ ساليحالى ساياساتى شەشۋشى ءرول اتقارىپتى.ال،قىرىلىپ جويىلۋ،تەنتىرەپ بەزۋ،باسقانىڭ قول استىنا ەنىپ،بوداندىققا اينالۋ جاۋلارىمىزدىڭ جىمىسقى ساياساتى،ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيستىك پيعىلى

  • جەكەشەلەندىردىك. جەتىستىك پە؟

      حالىقتىڭ حال-احۋالىن جاقسارتۋ ۇكىمەتتىڭ الدىنداعى ەڭ ءبىرىنشى مىندەت. ول ءۇشىن حالىقتىڭ ناقتى تابىسى ارتۋى كەرەك، الايدا ونىڭ ءوسۋى مۇلدە ماردىمسىز. حالىق قاراجاتىنىڭ شىعىس قۇرىلىمىنا قاراساق، ادامدار قازىر بارلىق تابىسىنىڭ جارتىسىنان استامىن تاماققا جۇمساۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى، ءبارى قىمبات جانە باعا كۇننەن كۇنگە ارتا تۇسۋدە. ال الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى قانداي دەسەك، بۇل باعىتتا دا ءتىلدى تىستەتەتىن ماسەلەلەر كوپ. وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەكەشەلەندىرۋگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى سۇراۋ سالدى. «بۇگىنگى تاڭدا جەكەشەگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىساندار سانى 500-گە جەتىپ قالدى. سونىڭ جارتىسى كوممۋنالدىق مەنشىككە جاتاتىن ەمحانالار، ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى، دياگنوستيكالىق ورتالىقتار، ديسپانسەرلەر، ساناتوريلەر، سپورتتىق كلۋبتار، مۋزىكالىق جانە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: