|  |  |  | 

Көз қарас Саясат Сұхбаттар

Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”


Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты.

Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме?

Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды. Сайлауалды платформаларына қарап-ақ кей кандидаттың жасанды түрде электоралдық торда отырғанын көресіз.

Сайлау ойыншылардың бәрі өз рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды.

“Ауыл” партиясының өкілі (Төлеутай Рақымбеков. – ред.), әрине, фермерлерді қорғауға шақырады. Кәсіподақтар федерациясының өкілі (Амангелді Таспихов – ред.), әрине, жұмыс берушілерді шымши сөйлейді. Басқалары да сол сияқты. Мынадай парадокс туады – қазақстандық қоғамды білмейтін билік электоратты жасанды түрде бөлшектеп отыр. Мына бір тұста ауыл халқының мүддесін қорғайтын бір топ бар, ал мына жерде мекеме қызметкерлерінің мүддесін қорғайтын топ бар деген сияқты. Қазақстан қоғамы әрқилы болып кетсе де, ара-жігі қатты ашылып тұрған топтар жоқ.

Тағы бір байқалған жайт, билік көзқарасымен қарағанда әбден ойластырылған болып көрінетін сайлау технологиялары кезінде жоғарғы жақ бейсаяси топ санап келген жастардың кенеттен саясатқа араласып, белсенді түрде пікір айта бастағанын көрді.

Алматыдағы наразылық акциясы. 1 мамыр 2019 жыл.
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Қазақстан жастарының “оянуы” және элитаға төнген қауіп

Азаттық: Қазақстанның жаңадан сайланатын президенті ішкі саясатта қандай қиындықтарға ұшырауы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Соңғы кезде “сана транзиті” деген терминді қолданып жүрмін. Бұл жүзеге асып та үлгерді. Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді. “Сайлаудан кейін не болады?” деген маңызды сұрақ туды. Бес жылдық саяси мандатқа қолы жеткен соң [Қасым-Жомарт] Тоқаев не істемек? “Осы бес жылдың ішінде бірінші президент саясаттан кетіп тынса, оны қолдап келген Тоқаев пен басқа да адамдар елмен қайтіп қарым-қатынас жасайды?” деген сұрақ туады.

Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді.

Ең жақсы дегенде элитаның ішіндегі реформаны қолдаушылар мен күштік құрылым теке-тіреске түседі. Соңғы уақытта екінші топтың позициясы күшейді. Бұлар (күштік құрылым – ред.) бірінші президент кеткен соң да жүйені сол қалпы сақтап қалуға ұмтылатын консерваторлармен одақтасады. Бұл – жарға жығатын жол. Өйткені жүйені ескіше басқару мүмкін болмай қалады.

Бірақ ескі саяси элита тиімсіз мемлекеттік аппаратты қолданса, мәселелер шешілмейді. Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес. Қазір өзгеріс байқалса да, ауқымы тар екенін көріп отырмыз. Тоқаевтың тұсында да, одан кейін де көптеген жұрт мәселені осындай тәсілмен шешуге тырыса бере ме деп қорқамын.

Азаттық: Бұл жүйеден тыс бір адам билік басына келмей қалған жағдайда туатын ахуал ғой.

Досым Сәтпаев: Бірінші президент кеткен соң “қарақу” көбейеді (америкалық жазушы Нассим Николас Талебтің болжауға келмейтін ықпалы күшті оқиғалар туралы теориясы – ред.) мен форс-мажор жағдай көбейеді. Вариант көп. Тунисті мысал етейік. Дәл осы елде 30 жыл билік құрған президент қызметтен кеткен соң құрылған демократиялық жүйе жұмыс істей алатынын көрсетті. Ел іші либерал, консерватор, діни және зайырлы даму жақтастары болып бөлінген еді. Бұлар не қылды? Жеке бас мүддесін ысырып тастап, бір ғана мақсатты – елдегі тұрақтылықты сақтауды және барша жұрттың демократиялық өзгерістерді сезінуін көздейтін коалициялық үкімет құрды. Ақыры соған қол жеткізді.

Азаттық: Жаңадан сайланған президент сыртқы саясатта немен бетпе-бет келуі мүмкін? Қандай қиындық тумақ?

Досым Сәтпаев: Қиындық көпвекторлықтың шеберіне айналған бірінші президенттің кезінде-ақ байқалған. Тоқаев пен өзге де жетекшілер Ресей мен Қытай сияқты өркеуде тараптар ортасында баланс сақтай ала ма? [Владимир] Путин мен Си Цзиньпин [Нұрсұлтан] Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады. Тоқаевты сыртқы саясатқа қатысты Назарбаевтың мұрагері деп біледі. Дипломатиялық тәжірибеден бөлек басқа да қабілет керек.

Путин мен Си Цзиньпин Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады.

Кейбір постсоветтік елде ішкі саясат үшін адамның жеке басының мәні зор. Путинге қарасаңыз, постсоветтік кеңістікте ол марқұм Ислам Каримов (Өзбекстанның бірінші президенті – ред.) пен Нұрсұлтан Назарбаевты ғана өзіне тең көрді. Қалғандары – Александр Лукашенко, Сооронбай Жээнбеков, Эмомали Рахмон (Беларусь, Қырғызстан мен Тәжікстан президенттері – ред.) оған екінші қатардағы ойыншы көрінеді. Қазақстанның келесі президенттеріне ішкі саяси процестер де қатты әсер ететінін ұмытпау керек. Өйткені мұндағы Ресей мен Қытайға қарсы көңіл-күй өте күшті.

Азаттық: Валюта қорының дағдаруы, сыртқы қарыздың өсуі, бюджеттің кірісінен шығысының асып кетуі сияқты өте күрделі экономикалық мәселелер туғанын байқап отырмыз. Осындай кезеңде билік әлеуметтік қорғау саласындағы шығысты көбейтуге уәде берді. Мұның соңы неге соқтыруы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік. Экономикалық параметрлер жағынан алғанда ұзақ уақыт ЖІӨ бес пайыздан артық өспейтін ел қақпанға түсіп, дамушы күйі қалады. Қазақстан қазірдің өзінде орташа даму қақпанына түскен. Бұдан шығудың бір жолы шикізатқа байланған санадан ажырап, экономиканың инновациялық сегментін дамыту. Бірақ олай жасау үшін адам капиталы керек. Білікті мамандарымыз, жастарымыз [шетке] кетіп жатыр.

Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік.

Ұзақ уақыт [билік]: “Әуелі – экономика, сосын – саясат” деп келді. Бұл схемадан қайран болмады. Экономикамыз бәсекеге жарамсыз, бюджетімізді мұнайдың ақшасы құрап тұр. Саясатымыз да бәсекеге жарамсыз – классикалық автократиялық модель. Армения мен Грузия сияқты елдердің тәжірибесі тиімді экономикалық реформалардың саяси реформалардан, яғни жемқорлықпен күрестен және саяси элитаны өзгертуден бастау алатынын көрсетті. Өйткені ескі кадрлармен бірдеңе өзгерту мүмкін емес. Уақыт пен ақша текке кетеді. Амал не, құрғақ уәдеге, экономикалық және саяси бағдарламаларға арқандалып тұрмыз. Дәнеңе де өзгеріп жатқан жоқ.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

 

Related Articles

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

  • Елдес ОРДА: Шонжы тараншыларының “айғайы” (шағын сараптама)

    Бірінші, ұйғырстан деген атау қателеспесем алғаш рет 1928-1935 жж арасында хатқа түсе бастады. Еуропаның христиан миссионерлері қашқарияда баспа құрған. Баспадан ұйғырлардың қашқар акцентінде христиан дінін уағыздайтын кітаптар, қиссалар, күнтізбелер басып шығарды. Сол көп кітаптың бірінде “ұйғырстан” атауы алғаш рет қолданылған. Бірақ бұндағы ұйғырстан атауы қашқариядағы алты үлкен шаһарды көрсетеді. Ұйғырстан атауы одан соң 1951-1955 жылдары тағы көтерілді, бірақ атауды көтерушілер христиан миссионерлері емес, ұйғырдың белсенді саяси топ, элитасы болды. 1951-1955 жылдары қазіргі ШУАР’да ұлттық автономияны анықтау, шекарасын бекіту жұмыстары қаурт жүрді, сол кезде қытай орталық партия комитетіне “ұйғырстан автономиялы респубиликасы” дейтін ұсыныс жолданған. Әрине, бұл сол кездегі көп ұсыныстың бірі, “шарқи түркістан автономиялы респубиликасы” деген ұсыныс да болды. Осы автономиялы

  • Марат Бәйділдаұлы (Тоқашбаев): ҚАРАДАЛА АТАУЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРІЛСЕ…

    Жазушы-публицист Ұйғыр ауданында қазақ-ұйғыр жастары арасында жанжал шығып, төбелеске ұласқанын, арасында жарақат алғандар бар екендігін естіп өте қапа болдым. Бұл сөз жоқ, идеологиялық жұмыстардың олқылығы деп ойлаймын. Жалпы ұйғыр халқына жаппай қара бояу жағуға болмайды. Олар да өзінше бір халық, туыс халық, түркі халқы, мұсылман халқы. Негізгі мекені қазіргі Қытай жерінде. Ұйғыр халқы бірнеше ғасырдан бері өз тәуелсіздігі үшін күресіп келеді. Саяси тұрғыдан ашықтан ашық оларды қолдауға құқымыз жоқ болса да, өз басым іштей мұсылман бауырларымыз ғой, өз алдына ел болып кетсе ғой деп тілеймін. Ұйғыр халқының еңбекқорлығы мен мәдениетіне, тілі мен дәстүріне құрметіміз үлкен. Бірқатар ұйғыр қаламгерлерінің шығармаларын қазақ тіліне аударуға атсалысқаннан болар ұйғырша да тәп-тәуір сөйлей аламын. Бірақ

  • Президент Тоқаевқа ашық хат

    2020 жылдың 28 мамырында, Мәскеуден жіберілген менің жүгім Қызылордаға келді. CDEK фирмасы, тапсырыс нөмірі 1173341109 жіберілім. Қос чемодан. Менің құжаттарым, базарлықтарым, киім-кешек, ұялы телефондарым өз орнында. Неміс тіліндегі Гёте жинағы,  орыс классиктерінің кітаптары, КСРО журналдары  мен басқа әдебиет те өз орнында. Бірақ, Қыдырбек Рыспекұлы құрастырған, жұдырықтасу жұлдыздарының қолтаңбаларына толы “Қазақ боксшылары” атты кітап жоғалған. Сонымен қатар, тарихшымыз Кәрішал Асан Атаның қос кітабы да жоқ. Әрине, бәрі болуы мүмкін. Алайда, қазақи кітаптарымды орыс жүк тасушысы немесе ресейлік шекарашы жымқырды деп ойламаймын. Погон таққан жергілікті хайуандардың сасық әрекеті болса керек. Барып тұрған оңбағандар ғой! Мысалы, бокс кітабымда маған арналған Ермахан Ыбырайымов пен Жандос Көкімовтың ізгі тілектері жазылған. Сонда не? Офицер атағымен жамылған

  • Тоқаев “Қырым сценарийінің қайталану мүмкіндігі” жайлы: “Бұлай болжауға негіз жоқ”

    Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев орыстар көбірек шоғырланған Қазақстанның солтүстік облыстарында “Қырым сценарийі қайталануы мүмкін” деп болжауға негіз жоқ деп санайды. Ресейлік “Комсомольская правда” газетіне берген сұхбатында президент осылай деген. “Псевдосарапшылардың мұндай болжамдары ештеңе негізделмеген. Мұндай жорамал Қазақстандағы жағдайды тұрақсыздандыруға және Ресеймен арадағы тату қарым-қатынасты бұзуға бағытталған. Мұндай болжамды тек біліксіз адамдар, біреуге жағынғысы келген қаскөйлер ғана айтуы мүмкін” деді Тоқаев басылым тілшісіне. Президент сонымен бірге Қазақстанда орысша елді мекен аттарын қазақшалау және “славян ұлты өкілдерінің мемлекеттік органға орналасу кезінде қиындықтарға ұшырайтыны” туралы сұрақтарға жауап берген. “Елді мекен аттары жаппай өзгертіліп жатқан жоқ” деген президент бірқатар елді мекендердің көне аттары қайтарылды, “совет дәуірін еске салатын үндеспейтін топонимдер, жергілікті

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: