|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Әлеумет

Қазақ тілі тек кедейлерге керек…  

afd5b52e179b70d2232d1632953dc5ab_XL
    Еліміздегі жалпы  отбасының саны 2,3 млн-нан астам деседі.Жарияланған деректерге сүйенсек олардың  сексенге таяуы  әлемдік бахуатты байлармен теңесе  алатын шамалы  екен.Жалпы ұлттық буржуйлардың  негізі қаланған тәрізді.Екінші жағынан кедейлер де оларға сай, қалыспай өсіпті.Білікті уәлидің  сөзіне қарағанда әлеуметтік жағынан аз қам-тылған отбасы- 600 мыңға таяу көрінеді.Оларды тақыр кедейге санайтындар да бар екен.
Қазақ қоғамының өткен тарихына  көз жүгіртсеңіз,өлкемізде,жалпы аумақта, тыныштық орнап,адамдар алаңсыз өмір сүріп, тірлік кешкен, «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған да», аштықтан қырылып-жойылып,тентіреп безіп,ауып-көшіп,зар еңіреген заман  да болыпты. Бірақ,қай-қайсысы да ұзаққа созылмапты.Елбасына жақсылықты орнатып,басын біріктіріп,мемлекет  құрып,халықтың әл-ауқатын қалпына келтіруде, хандардың,билердің,сұлтандардың,батырлардың,ойшыл-ғұлама ақылмандардың , күрес-керлердің,қайраткерлердің салихалы саясаты шешуші рөл атқарыпты.Ал,қырылып жойылу,тентіреп безу,басқаның қол астына еніп,бодандыққа айналу жауларымыздың жымысқы саясаты,ұлы державалық шовинистік пиғылы арқылы жүзеге асқан.Оның
өзі қазақ халқының қажырлы күресі,ұлтжандылық рухының отбұрқақтай атылған тегеуіріне тап болып,ұзаққа бара алмаған,қанша қиын болса да,әжептәуір уақытқа созылса да,әйтеуір арнасына түсіп,тәуелсіздік еріксіз ел қолына тиген.Қазақ халқы тәуелсіздік үшін бір сәт те бос отырып,уақыт өткізбеген.Қалыпты тірлік жасау үшін еш уақыт та күрессіз қарап жатпаған. Осыған сай қазақ қоғамында,бай да,кедей де ғұмыр кешкен-ді.Қазақ байларын:аталы бай,арқалы бай,сасық бай,сараң-қарау бай,жаңа бай  -деп,ажыратқан.  Ал,кедейлерді:кеуделі кедей,кемшін кедей,тақыр  кедей-деп бөлген.Бүгінгі таңда,қазақтың жоғарыда аталғакн байларының бірі де жоқ,тек жаңа байлар ғана бар.Кәзіргі жаңа байлар:
жылпос байлар,жымқырғыш байлар,жантық  байлар-деп аталып жүр. Ата-бабасынан қалған дәулетті капитал  болдырып, оны нарыққа салып,өсірген,табысын дорбалап отаны-мызға тасып ырыс жинаған бірі де жоқ.Қазақтың байлығын меншіктеп алып, оны өндіріп,өңдеп      сатып,осы негізде пайда тапқандар.Кейбірі халық дәулетін өте жасырын жолмен жымқырғандар.Қалғаны аға-көкесі,тамыр-танысы арқылы,кредитке қолы жетіп,  шамалы болса да ісмерлікке,іскерлікке төселгендер..Қазақтың атымтай жомарттары жоталы байлар мен кеуделі кедейлерде көп болған.Бүгінгі жомарттар атымтайлығынан гөрі ауыз басарлығы артықтау болып барады.Егер жалпақ жұрт олардың «дәулетіне» барлығы бірігіп таласа қалса, айырлып қалатынын біледі,әрине.Ырыстық ахуалы осындай денгейдегі қоғамда,бүгінгі жағдайда, отбасына кедейшіліктің орнауына  мүмкіндік туған.Кедейшілік орнауының басты себебі-қазақ отбасының көбінің дәулеті сарқылып,ырысы суалған. Қарапайым отбасы-не жер байлығына,не мал байлығына,өзен-көл,өндіріс-цех,завод-фабр-икаға, қалада да,ауылда да ие емес. Жанын жеп,екі қолға бір күрек таба алмай кейбірі иелік етпек тұр ғой « меншік  иелерінен» жұмыс сұрап,жалынып,қолы жеткені ғана жалданып жүр. Кедейлік отбасынан асып,кедей ауылдар пайда болған.Бір кезде ондай  ауыл-дарды,келешегі жоқ ауыл атап,жан-жақты көмек беруді жоспарлап,бағдармалар құрған,  соңында ұмыт қалған.Бірерін көшіріп те жіберген(Осыған дейін 97 ауылды жойған.).Бүгінгі күндері осындай  ауыл саны 400-ден асады.Олар,кәзіргі шақта толық жойылуға жоспар-ланып отыр.Осы ауылдардың балалары мен жастарының оқып білім алуы,дамып жетілуі айтпаса да түсінікті.Ауылды айтпағанның өзін де қалала да кедей отбасы  саны күннен күнге қосылып келеді.Ерлі- байлы екеуі де,тырманып еңбек істеп,жұмыс жасаса да,тапқан табысы отбасын асырап-бағып,киіндіріріп- ішіндіруге жетпейтін болған. Айталық; А.Жүнісов бұлай дейді: «Мен коммуналдық шаруашылықта сантехник слесарь болып істеймін,Әйелім,больницада санитарка.Үйленгелі он жеті жыл болды. Үш балам бар. Үшеуі  де мектепте оқиды.Басымда баспана жоқ,пәтер жалдап тұрамын.Баспана кезегіне тұрғалы 14 жыл болды.Әзірге, баспана сатып алатын жағдай жоқ.Әлеуметтік  немесе  атаулы көмекке ешқашан іліккен емеспін. Жалақымен үпі-тәпі,оны созып жүріп  әреңдеп күн көремін.Қымбатшылық пен тарифтердің ұлғаюына сай,кейде баспананың жалдау  ақысын төлей алмай қаламын.Баланың үлкені ұл.Ол үйленем десе не істей екенмін –деп  ұайымдаймын.Балалар, ЖОО –ны тұрғой коллеждің өзін  төлеммен оқитын жағдай туса  қайтемін?» Бұл жалғыз  ғана адамның  уайым-қайғысы емес. Бүгінгі қарапайым қазақ отбасына ортақ тауқымет.Баспананың жоқтығы,мектепті балалары төлеп оқуы,жалақының мардымсыз болуы,дәулетінің сарқылуы,ырыстың халық қолынан  кетіп,ат төбеліндей азғана адамдарға тиесілі болуы,кедейліктің кең етек алуына мүмкіндік туғызған.Осының бәрін көзімен көріп,біліп отырған ауылдық,аудандық басшылардың,дәрменсіздігі,  сылбырлығы кедейлікті өте ұлғайтып жіберген.Жалпы кедейліктің кең  етек алып,олардың обалын мойнына алатын басты тұлғалардың,билікткгілердің,басшылардың ар алдында,заң алдында,халық алдында есеп беретін күні де тым алыс емес шығар!Бұл жолғы келей-шілік,сыртқы ықпалдың әсерінен емес,нақты өзіміздің,саясатымыздың салғыртығынан болды.
Қолында жиырмадай ұсағы ,екі сиыры бар,ауыл тұрғыны не бір тоқтысын,не танасын еркін сатып,бала-шағасын кез-келген уақытта киіндіре алу мүмкіндігі кәзір жоқ болған.Малын талай өткелектен өткізіп,оның жарты құнын жұмсап жүріп әзер  сата алатын болған.Жұмыстағылардың жалақысы, әсіресе, мектеп,балабақшалардың техникалық  персеналдары республикадағы ең төменгі жалақы алып келген. Мәселен бір министрдің жалақысы –мектептің сыпырушылары мен тазалаушыларының 100-іне жетеді,бір депудаттың айлық жалақысын 10 мұғалім бөліп алады.Жалпы Республикада еңбек қақы , жалған ақыға айналып, шенді-шекпенділер бюджеттің  аумақты бөлігін иеленетін жалақы алатын дәрежеге жеткен.Жалпы биджеттен жалақы алып,оған жармаспайтын шенеуник, басшы,лауазымды тұлға жоқ.Саяси партиядан бастап,әлеуметтік –азаматтық ұйымдардың барлығы соған тәуелді,жалақыларын содан алады.Мұндай жағдайда әділдік,теңдік туралы айтудың өзі даурықпа насихатқа айналып,қарапайым халықтың мұң мұқтажы жоқтаусыз қалып,олардың  хал ахуалы күннен күнге төмендеген.Мұның бәрі бүгіндері билікке де,жалпы жұртқа да,ашық-айқын болған,айтылып,жазылып,толық расталған дәйектер. Менің айтарым:осы кедейшіліктің бір кесірі туралы.Отбасының қоғам алдында атқаратын көп міндеттерінің бастысы –ұрпақ тәрбиелеу.Кедейшілік орнаған отбасылар осы міндетін орындауға дәрменсіз қалып,жалпы жастардың тәрбиесі жұрт уысынан шығып кеткен. Басқаның бәрін қайтейін,менің керең қалғыр құлағым, өмірімде бұрын-соңды естімеген жамандықты естіп,қолыма қалам ұстатты.Әке-шешенің тіршілікте тапқан табысы балалардың оқып білім алуына,дамып жетілуіне жетіп тұру деген кімге болса да,қашан да үлкен мәртебе,нақ ғанибет қой!
Үйден шығып,қарттар үйіне келе  жатып,жолдан адасып қалып,отырған балалардан:-Осы маңдағы қарттар үйіне қалай барамын.Жол сілтеп, жіберіңдер,-дедім. Отырған оншақты баладан біреуі де ештеме деп тіл қатпады.Қабат үйлардің оң жақ бұрышының шетінен шыға келген,сұңғақ бойлы жас өспірім, қасыма жетіп келіп,сәлем беріп:-Мына отырғандар біздің қаланың, бахуатты,ағайлардың балалары. Олар,әрқашан,өз ара шет ел тілінде сөйлеседі. Қытайша,ағылшынша,орысша, арабша,   жапонша бәрі зу, ағып тұр.Қазақша дұрыстап сөйлей білмейді.Сіздің айтқаныңызды олар түсінген жоқ. Жүріңіз,ата,өзім жетелеп,айтқан жеріңізге жеткіземін…-деп,мені солға бұрып жетелей жөнелді.Топ балалардың ортасынан тұра келген, тығыршықтай сары ұл:
-Ей,ауылбай! Аташкаға  бізді не деп жамандап барасың?Көзі ашық,жанқалтасында ақшасы бар бақытты ұрпақтар,ел-жер аралап, мәдениетке жеткен адам,біздің заманда,қазақша сөйлемейді. Қазақ тілі кедей қазақтардың,ауылдың тілі екенін  білгенің дұрыс,шибұтым!! Сендердің шет тілін оқып үйренуге,қаражаттарың,  дәулеттерің, шамаларың жетпейді. Бәрі ду күлді.
 « …Тағы бір байқағаным осы қазақ тілі байларға қажет емес сияқты. Қазақ тілі тек қана кедейлерге керек сияқты болып көрінеді.» (Г.Бельгер) Айтқаның айнымай келді-ау!
Менің құлағым шуылдап,көзім қарауытып,басым айналып,белгісіз бір өксік көкірегіме тығылып, жүрегім аттай тулап,аузым көбіктеніп ,тіссіз қызыл иегімді қисақтатып шайнап, орындыққа келіп отыра кеттім…Қорғаушы періштем,құлыным менің,бірер сағаттан соң үйіме жеткізіп салды. Қарттар үйіне жете алмадым.
Қобдабай   Қабдыразақұлы                      06.07.2019

Kerey.kz

Related Articles

  • Ныгматуллинге хат

    Құрметті Нұрлан Зайруллаұлы! Түрік парламентінің спикері М.Шентоп мырза біздің елге келіп кеткеннен кейін біраз мәселенің әлі күнге дейін басы ашылмай қалып отыр. Қазірге дейін нұршылар мен гүленшілер сектасы туралы аз жазылған жоқ. Феткуллах Гүленнің жұмысына сараптама жасап қарасақ, оның жамағатындағы капиталдың жалпы көлемі 50 млрд доллардан асып кетеді екен. Бұл ақшаның бәрін олар заңды жолмен тауып отырған жоқ. «Нұршылардың» есірткі тасымалы мен қару- жарақ саудасы сияқты табысы көп кәсіпке де қатысы болуы мүмкін. Түрік баспасөзі осыған дейін олардың Түркиядағы бар капиталдың 30 пайызына («ислам капиталы») дейін иелік етіп отырғанын талай рет жазды. Мемлекет тарапынан қысым көргеннен кейін нұршылар астыртын әрекетке көшіп, спецслужбаға ұқсайтын арнаулы қызметті де құрыпты. Олар түркітілдес халықтар

  • Терроршыл Челахтың қайталанбауына кім кепіл?!

    2019 жылдың 8-21 қыркүйегінің аралығында, ресейлік Екатеринбург қаласында әуесқой бокстан кезекті әлем біріншілігі өтті. Мен осы жаһандық додаға журналис ретінде аккредитацияланған едім. Алты медаль жеңіп алған қазақ құрама командасы тағы да жер жүзіндегі жұдырықтасудың көшбасшысы екендігін дәлелдеді. Сатқын қазы-билердің зымияндығы болмаған жағдайда, Свердловск аймағы шаршы алаңындағы былғары қолғап шеберлеріміздің жетістіктері одан әрі ұлғая түсер еді. Дегенмен, 81 келіге дейін салмақ дәрежесіндегі жаңа әлем жеңімпазы, соққылары жойқын маңғыстаулық Бекзат Нұрдәулетовтың қарқынды өрлеуіне ешкім тұсау сала алмады. Әр қарсыласын есеңгіретіп жіберді жас чемпионымыз! Тіпті, аты аңызға айналған кубалық Олимпия жеңімпазы Хулио Ла Крустың өзі біздің боксшыдан ойсырата ұтылды. Бір қызығы, ширек финалындағы жеңісінен кейін Ла Крустың қолтаңбасын алдым және ақтық сындағы жеңісінен

  • Дертіне шипа іздеген алматылықтар буддиске ағылып жатыр

    Моңғолияның атақты халық емшісі, буддист қазақтарды емдеу үшін Алматыға келді. Ламаизм дінінің өкілі өздерінің құдайы Бурханға сиынатынын айтады. Қазақтар 80 жастағы буддистен шипа алу үшін кезекте тұр. Бөхчулуун Дамдин Қазақстанға арнайы шақыртумен келген. Төрт күннен бері алдынан адам үзілмей жатқан 80 жастағы ақсақал, 2 жарым мың шақырым жолдан шаршап келсе де бір күннен соң жұмысына кірісіп кетті. Ми шайқалу, түрлі бас аурулары, бүйректің созылуы, буын аурулары, көз тию, бала көтермеу сынды өзге де денсаулығында кінараттары бар адамдарды қарайды. Моңғолдардың уранхай руынан шыққан Бөхчулуун ақсақалды өзінің жолын қуған, 12 жасынан ламалық жолға түскен 40 жастағы ұлы Галөрөг ертіп жүр. Ақсақал емшілік қасиеттің ата-бабасынан бері жалғасып келе жатқанын айтады. Емшілік төртінші аталарымнан бері келе жатқанын білем, бұл қасиет 8

  • Сібір жұрты немесе КӨШІМ хандығы құлағаннан кейін Батыс Сібір аймағында өзгеріске ұшыраған жер-сулардың байырғы атаулары.

    Шарлақ уезіндегі ел, жер, су атауларының шығу төркіні Қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов және Ақжар ауданының жері Совет үкіметі орнаған алғашқы жиырмасыншы жылдары Ақмола губерниясына қарасты Орехов ауданының негізінде құрылған Шарлақ уезінің қарамағына қарады. Оның құрамында он бес болыстық әкімшілік болды. Осы он бес болыстың ішінде Алабота, Қойтас, Қорған (кейіннен Қара Ой болысы атанды), Қызылағаш, Керей, Теке, Қарауыл (бұрынғы Николаев болысы) болыстарының негізгі бөлігі қазақтар болғандықтан көшпелі болыстар атанған еді. Бұл болыстар қазіргі көршілес Уәлиханов және Ақжар аудандарының аумағы. Қалғандары: Добровольская, Дробышев, Котельниково, Орехово, Покров, Русская Поляна, Степанов, Черноусов болыстары Омбы облысына берілді. Бұланбай ауылының тумасы Зейнолла Оспанұлын ауыл балалары «Зәкен әтәй» деп атайтын едік. Ел мен жердің тарихын, осыған

  • Талдықорған-Өскемен тас жолы «тасбақаға» арналған ба?

    Республикалық маңызы бар автомобиль жолының  313,5 шақырымы  Алматы облысына тиесілі. «Қазавтожол» ҰК» АҚ» облыстық филиалы басшылығы жол үстінде жылдамдықты сағатына 40 километрден асырмау керек деп отыр. Талдықорған-Өскемен тас жолы шығыста Алакөлмен шектеседі. Осы бағытта  «Қазавтожол» ҰК» АҚ» Алматы облыстық филиалының тапсырысымен  уақытша жол салынған. Уақытша деген аты болмаса, ойдым-ойдым жолмен жолаушылар бес жыл жүре тұруы тиіс. Былтыр төселген жаңа жол арқылы күніне орташа есеппен 3 жарым мың көлік өтеді екен. Сапарға шыққандар діттеген жеріне діңкесі құрып әрең жетеді. Көпшілігі Алакөлдің шипалы суына шомылуға асыққан туристер. «Қазавтожол» ҰК» АҚ» Алматы облыстық филиалының директоры Жанабай Қобыландиннің сөзіне сенсек, көлік жүргізушілері жол бойына қойылған белгілерді ескеруі тиіс. «Сіздер біріншіден журналист болсаңыз өзіңіздің машинаңызға отырыңыз

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: