|  |  | 

Көз қарас Тарих

Аралдың азуы мен тозуы

download

Кеңестік дәуірдегі ирригациялық жүйе мен жерді ешбір агротехникалық шараларды сақтамай, есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді. КСРО Су шаруашылығы министрлігінің тікелей кінәсынан Арал аймағы әлі мекенге айналды. Сырдария және Әмудария өзендерінің суларын мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Өзбекстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан, шөл зонасының су айдыны – Арал теңізінің жағдайы бүгінде көңіл толарлықтай емес. Кезінде  дүниежүзі бойынша 4-орында болған теңіздің бүгінде жоқ болып кету қаупі бар. Бұған басты себеп – адам әрекеті салдарынан теңіздің тек құр ізі ғана қала ма деген сұрақ барлығымызды алаңдатады. 

1950 жылдары теңізде балықтың 24 түрі өсіріліп, балық аулау жылына 500 мың тоннаға жетсе, ал 1980 жылдары соңына қарай балықтың 20 түрі біржола ғайып болып және теңіз өзінің балық шаруашылығы маңызын жоғалтты. Жұмыссыздар саны көбейіп, кеме жасау зауыттары да өз жұмысын тоқтатты.

Теңіздің тартылуы салдарынан елдегі шаруашылық та біршама тоқтап қалған болатын. Кезінде елді-мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істегеніне қарамастан, бұл шаруашылық тоқтап, жұмыссыз қалған балықшылар еріксіз өзге аумаққа көшулеріне тура келді. 1960-1987 жылдар аралығында теңізге құятын басты екі өзен Сырдария мен Әмудария жағасында халық санының екі есе өсуіне байланысты суға деген сұраныс біршама өсті. Осыған орай, 1970-1980 жылдары теңізге құятын су мөлшері де азайды. Судың азаюына басты себеп тағы да антропогендік  факторлар еді. Сырдария мен Әмудария жағаларына суда көп қажет ететін дақылдар күріш пен мақта өсіру кең етек жайды. Сол себепті өзен сулары егістік алқаптарға тартылып жатты. Сонымен қатар ауылшаруашылығында да біршама салалар жақсы дамыды. Суды ырырапсыз пайдалану тоқтамады. Теңіздің тереңдігі 1960 жылмен салыстырғанда екі есе таязданды. Міне осы аталған жайттардың барлығы толысып жатқан теңіздің тартылып, едәуір бөлігінің жоқ болып кетуіне басты себептер болды. Осы аталған жағдайлар адам баласының табиғатқа келтірген зиянының басты дәлелі болып есте қалды. 

Теңіздің тартылуына байланысты ондағы флора мен фаунаға да зиян келді. Балықтың кейбір бағалы түрлері бекіре, сазан, ақмарқа, шоқыр, алабұға және т.б. жойылып кетті. Қазақстанның қызыл кітабына енген кейбір құстар мүлде жойылып кетті. Екі дариядан келіп құйылатын су мөлшері азайғандықтан, теңіз ағынсыз су айдынына айналып, құрғап қалған теңіз түбіне тұз шөгінділері көптеп жинала бастады. Осының әсерінен топырақтағы тұздану мөлшері де шектен тыс көбейді және тұзды шаңдар жоғары көтеріліп, ауаға тарай бастады.

Осы жағдайлар Арал тұрғындарының денсаулығына да зиян келтірді. Экология апаты салдарынан аумақта туберкулез, бүйрекке тас жиналу, сарысу, тыныс жолдары аурулары жиі тарады. Бұған қоса ішек-қарын аурулары, қан аздық, жүйке жүйесі аурулары да көбейді. Әсіресе балалар арасында жүйке аурулары кең тарап, мүгедек балалардың саны көбейді. Осы аталған науқастың түрлері күннен-күнгеарта түсті.

Қазіргі таңда теңізді құтқару барысында жоспарлы жұмыстар жүргізілуде. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар да ұйымдастырылды. Кейбір мемлекеттер қаржылай тұрғыдан көмек көрсетті. Енді осы аталған жұмыс барысында теңіздің қайта толысуына барынша күш салынып жатыр. Еліміздің бірден-бір байлығы саналатын көгілдір су айдынын қайта қалпына келуі үшін барлық қолдан келген шаралар жасалса екен. Себебі, ондағы халықтың жағдайы Арал теңізінің жағдайына тікелей байланысты. Еліміздің аталған су қоймасын сақтап қалуға сіз-біз болып мейлінше ат салысқанымыз жөн.

 

Болат САЙЛАН, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Әйгерім Мырзабекова,  1 курс студенті.

 

Related Articles

  • ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

    Орта ғасырдағы қазақ тарихынан ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ 1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған. 2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы) ҚҰЙДЫРҒАН. 3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр) Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған. 1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты отырғызған. Тоқтамыс Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй

  • Қарамолада кімдер жерленген?

    Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын

  • Коронавирусқа 1 жыл толды. Адамзат Covid-тің қайдан пайда болғаны біле ала ма?

    Александра ВАГНЕР Қорғаныс киімін киген медқызметкерлер Ухань көшесінде қайтыс болған адамның мәйітін алып кеткелі жатыр. 30 қаңтар 2020 жыл. Адамзаттың коронавирус инфекциясы туралы естігеніне бір жылға жуық уақыт өтті. Осы арада Covid ауруымен тіркелгендер 67 миллионнан асты, 1,5 миллион адам қайтыс болды. Елдердің көбінде карантин енгізіліп, тұрғындар үйінен шыға алмай қалды, кәсіпорындар жұмысы шектеліп, артынан банкрот болып жатты. Тіршілікті түбегейлі түрлендірген осы вирустың қайдан шыққаны әлі нақтыланбады. Бірі жарғанаттан, бірі панголиндерден дейді, кейбіреулер тіпті қолдан жасалған ауру деген пікір айтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бір ай бұрын аурудың неден тарағанын анықтауды көздейтін зерттеу бастады. Оған қатысатын вирусологтардың, эпидемиологтардың және сарапшылардың аты-жөндері аталмай отыр, ал зерттеудің бірінші кезеңі ауру бастау алған Қытайда өтпейді.

  • Балалар әлемінің елшісі…

                                    Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр.         Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935

  • ГЕОЛОГ ҒАЛЫМ С.КАМАЛОВҚА 85 ЖЫЛ

    Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие кен орындарын ашқан ғалым Камалов Сухан Мақсұтұлы еліміздің тарихында елеулі орын алар тұлға. Бүкіл саналы ғұмырын өз отанының дамуы мен гүлденуіне арнаған білікті геолог Камалов С.М. көзі тірі болғанда биыл 85 жасқа толар еді. Камалов С.М. 1935 жылы желтоқсанның жиырма бірінші жұлдызы Орал облысының (бұрынғы атауы) Қазталов ауданына қарасты Асан-Құдық ауылында дүниеге келген. Бала кезінен ол өз күшіне ғана сенуге бейімделеді, осы кезден оның бойында қайсарлық мінезі мен табандылық, еңбекқорлық қасиеттері қалыптасады. Өткен ғасырдың елуінші жылдары мектепті бітірген ол, сол кездегі қол жетпейтін, арман мамандықтардың бірі жер қойнауында қазынаны зерттейтін геолог мамандығына қызығады. Осы мамандықты Қазақ мемлекеттік университетінде бітірген ол басында тәжірбие жинау үшін

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: