|  |  | 

كوز قاراس تاريح

ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

download

كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى. 

1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ 20 ءتۇرى ءبىرجولا عايىپ بولىپ جانە تەڭىز ءوزىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى ماڭىزىن جوعالتتى. جۇمىسسىزدار سانى كوبەيىپ، كەمە جاساۋ زاۋىتتارى دا ءوز جۇمىسىن توقتاتتى.

تەڭىزدىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ەلدەگى شارۋاشىلىق تا ءبىرشاما توقتاپ قالعان بولاتىن. كەزىندە ەلدى-مەكەندەردە 17 بالىق كولحوزى، 10 بالىق وڭدەيتىن زاۋىت جانە 2 بالىق كومبيناتى تۇراقتى جۇمىس ىستەگەنىنە قاراماستان، بۇل شارۋاشىلىق توقتاپ، جۇمىسسىز قالعان بالىقشىلار ەرىكسىز وزگە اۋماققا كوشۋلەرىنە تۋرا كەلدى. 1960-1987 جىلدار ارالىعىندا تەڭىزگە قۇياتىن باستى ەكى وزەن سىرداريا مەن ءامۋداريا جاعاسىندا حالىق سانىنىڭ ەكى ەسە وسۋىنە بايلانىستى سۋعا دەگەن سۇرانىس ءبىرشاما ءوستى. وسىعان وراي، 1970-1980 جىلدارى تەڭىزگە قۇياتىن سۋ مولشەرى دە ازايدى. سۋدىڭ ازايۋىنا باستى سەبەپ تاعى دا انتروپوگەندىك  فاكتورلار ەدى. سىرداريا مەن ءامۋداريا جاعالارىنا سۋدا كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار كۇرىش پەن ماقتا ءوسىرۋ كەڭ ەتەك جايدى. سول سەبەپتى وزەن سۋلارى ەگىستىك القاپتارعا تارتىلىپ جاتتى. سونىمەن قاتار اۋىلشارۋاشىلىعىندا دا ءبىرشاما سالالار جاقسى دامىدى. سۋدى ىرىراپسىز پايدالانۋ توقتامادى. تەڭىزدىڭ تەرەڭدىگى 1960 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە تايازداندى. مىنە وسى اتالعان جايتتاردىڭ بارلىعى تولىسىپ جاتقان تەڭىزدىڭ تارتىلىپ، ەداۋىر بولىگىنىڭ جوق بولىپ كەتۋىنە باستى سەبەپتەر بولدى. وسى اتالعان جاعدايلار ادام بالاسىنىڭ تابيعاتقا كەلتىرگەن زيانىنىڭ باستى دالەلى بولىپ ەستە قالدى. 

تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى ونداعى فلورا مەن فاۋناعا دا زيان كەلدى. بالىقتىڭ كەيبىر باعالى تۇرلەرى بەكىرە، سازان، اقمارقا، شوقىر، الابۇعا جانە ت.ب. جويىلىپ كەتتى. قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن كەيبىر قۇستار مۇلدە جويىلىپ كەتتى. ەكى داريادان كەلىپ قۇيىلاتىن سۋ مولشەرى ازايعاندىقتان، تەڭىز اعىنسىز سۋ ايدىنىنا اينالىپ، قۇرعاپ قالعان تەڭىز تۇبىنە تۇز شوگىندىلەرى كوپتەپ جينالا باستادى. وسىنىڭ اسەرىنەن توپىراقتاعى تۇزدانۋ مولشەرى دە شەكتەن تىس كوبەيدى جانە تۇزدى شاڭدار جوعارى كوتەرىلىپ، اۋاعا تاراي باستادى.

وسى جاعدايلار ارال تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىنا دا زيان كەلتىردى. ەكولوگيا اپاتى سالدارىنان اۋماقتا تۋبەركۋلەز، بۇيرەككە تاس جينالۋ، سارىسۋ، تىنىس جولدارى اۋرۋلارى ءجيى تارادى. بۇعان قوسا ىشەك-قارىن اۋرۋلارى، قان ازدىق، جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارى دا كوبەيدى. اسىرەسە بالالار اراسىندا جۇيكە اۋرۋلارى كەڭ تاراپ، مۇگەدەك بالالاردىڭ سانى كوبەيدى. وسى اتالعان ناۋقاستىڭ تۇرلەرى كۇننەن-كۇنگەارتا ءتۇستى.

قازىرگى تاڭدا تەڭىزدى قۇتقارۋ بارىسىندا جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ارال ماسەلەسى تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار دا ۇيىمداستىرىلدى. كەيبىر مەملەكەتتەر قارجىلاي تۇرعىدان كومەك كورسەتتى. ەندى وسى اتالعان جۇمىس بارىسىندا تەڭىزدىڭ قايتا تولىسۋىنا بارىنشا كۇش سالىنىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر بايلىعى سانالاتىن كوگىلدىر سۋ ايدىنىن قايتا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن بارلىق قولدان كەلگەن شارالار جاسالسا ەكەن. سەبەبى، ونداعى حالىقتىڭ جاعدايى ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەلىمىزدىڭ اتالعان سۋ قويماسىن ساقتاپ قالۋعا ءسىز-ءبىز بولىپ مەيلىنشە ات سالىسقانىمىز ءجون.

 

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

ايگەرىم مىرزابەكوۆا،  1 كۋرس ستۋدەنتى.

 

Related Articles

  • توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

      توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ

  • اقش ۇكىمەتى “تەررورلىق ۇيىم”ارقىلى ورتالىق ازياعا قاندايدا ءبىر ستراتەگيالىق جاڭا جوسپار قۇرا ما؟

    2001- جىلعى 11- قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىن رەسمي تۇردە تەررورلىق ۇيىم دەپ تانىلىپ كەلگەن شىعىس تۇركىستان يسلام پارتياسى (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) قوزعالىسىن 20- قازان كۇنى اقش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مايك پومپەو “تەررورلىق ۇيىم” تىزىمىنەن بوساتىپ شىعاردى. بۇل تۋرالى ناقتى اقپارات 5- قاراشا كۇنى عانا جاريا بولدى. اتالمىش يسلام حارەكەت ۇيىمى 80- جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلعان. شۋار، اۋعان، پاكىستان جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەردە بەلسەندى قيمىل جاساپ كەلگەن ۇيىمدى “11- قىركۇيەك” وقيعاسىنان كەيىن اقش ۇكىمەتى قارا تىزىمگە الىپ، ءىس-ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تانىعان ەدى. 2017- جىلى تۇركيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەۋلۇت چاۋىشوعلى قىتاي ساپارى كەزىندە تۇركيا جاقتىڭ دا اتالمىش پارتيانى “تەررورلىق ۇيىم” دەپ تانيتىنىن جاريالاعان-دى. اقش ۇكىمەتىنىڭ اتالمىش ۇيىمدى اراعا 19 جىل سالىپ قارا تىزىمنەن بوساتىپ

  • الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

         جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.   پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار

  • «كوكەسى» مەن «جاكەسى»: جامبىل وبلىسىندا 60 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى

    «مىقتىلار» مەملەكەتتىك جەردى دە مەنشىكتەپ العان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قا¬زاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىل¬مايتىنىن، الايدا بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىلۋى قاجەتتىگىن باسا ايت¬قانى بەلگىلى. بۇعان قاتىستى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اكىمدىكتە وتكەن جيىندا «جەر ەشكىمنىڭ اكەسىنەن قال¬عان مۇرا ەمەس» دەپ ناقتى ۇستانىمىن بىلدىرگەن بولاتىن. ايماق باسشىسى ءتىپتى يگەرۋ¬سىز جاتقان جەرلەردىڭ يەسى كىم بولسا دا مەم¬لە¬كەتكە كەرى قايتارۋدى قۇ¬زىرلى ماماندارعا تاپ¬سىرعان. مۇنداي تا¬لاپتى تاپسىرما باي-ماناپ¬تاردىڭ قابىرعاسىنا باتىپ، جون تەرىسىنە شوق باسقانداي بولعانى داۋسىز. جامبىل وبلىسى اكىم¬دىگىنىڭ جەرلەردى پايدالانۋ جانە قورعالۋىن باقىلاۋ باس-قارماسىنىڭ باسشىسى ءابىل¬حايىر تامابەكتىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر تالاي سۇمدىق پەن قۋلىقتىڭ بەتىن اشقان ەكەن. «جامبىل وبلىسىنىڭ اكى¬مى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تاپ¬سىرماسىنا وراي، بيىل

  • قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: