|  |  | 

كوز قاراس ساياسات

الەم الپاۋىتتارىنىڭ ستراتەگيالىق كەزدەسۋلەرى نەگە جيىلەدى؟ (شاعىن ساراپتاما)

170264562_2014743708689206_2368507476978042583_n
ناۋرىزدىڭ 18- كۇنى اقش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انتوني بلينكەن مەن قىتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي (王毅) الياسكادا اسا ماڭىزدى كەزدەسۋ جاسادى. وسى كەزدەسۋدەن سوڭ قوس ۇيەككە جىكتەلگەندەي بولعان ەكى جارتى شاردىڭ الپاۋىتتارى توقتاۋسىز ستراتەگيالىق كەزدەسۋلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرى باستاپ كەتتى.
اقش سىم’لەرى جاپون، كورەيا، ۇندىستانمەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر جاساپ جاتقاندا 22- ناۋرىز رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۆروۆ گۋيليندە قىتاي ءسىم’ى ۆان ي-مەن كەزدەستى. 24- ناۋرىز تۇركيا ءسىم’ى مەۆليۋت چاۆۋشوگلۋ (Mevlüt Çavuşoğlu) بريۋسسەلبەگى ناتو سىم’لەرىنىڭ باسقوسۋىندا اقش-تىڭ ءسىم بلينكەنمەن كەزدەستى. 27- ناۋرىز قىتاي-يران سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى اسا ماڭىزدى تاريحي كەزدەسۋ جاسادى دا اسا ءىرى ستراتەگيالى قۇجاتقا قول قويدى. يران وسى ماڭىزدى كەلسىمنەن سوڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىن بەتكە الىپ 7- ءساۋىر ءبىزدىڭ ەلگە كەلدى، ونى كەشە كوردىڭىزدەر. رەسەي 8- ءساۋىر بۇگىن بىزبەن ماڭىزدى كەزدەسۋ جاساپ وتىر. رەسەي ءسىم’ى لاۆروۆ بىزگە نە ماقساتتا كەلىپ، قانداي ۇسىنىس جاساعانىن بايقادىڭىزدار.
ەستەرىڭىزدە بولسا ون كۇننىڭ الدىندا يران-قىتاي 25 جىلدىق ەكىجاقتى ستراتەگيالىق ورتاق كەلسىمگە قول قويدى. 400 ميلليارد دوللارلىق ماڭىزدى ستراتەگيالى ەكونوميكالىق ءھام قاۋىپسىزدىك كەلسىمنىڭ قابىلدانۋى باتىس پەن اقش الپاۋىت ەلدەرى نازارىن قاتتى اۋداردى. اقش، قىتايدىڭ سىرتقى ىقپالى ورتا شىعىس اۋماعىندا نەگىزگى كۇشكە اينالا باستادى دەپ بولجاپ وتىر(29 ناۋرىز، The New York Times).
بۇل ستراتەگيالىق كەلسىمنىڭ الدا وڭىرلىك ساياسي قاتىناستارعا جاسايتىن اسەرى بولەك اڭگىمە. سونىڭ ىشىندە يران-قىتاي قاتىناسىنىڭ ورتالىق ازياعا ىقپالى تىپتەن قىزىق بولماق. قىتايمەن وقشاۋ قاتىناستار جاساۋ ارقىلى ورتا شىعىستا باستى كۇشكە اينالعىسى كەلەتىن يران سانكتسيالاردان تولىق ارىلدى دەۋ قازىرشە قيىن.d6d6dad9-4de5-44e3-b41c-c66d171ef7d6_cx0_cy1_cw0_w1080_h608
اقش اسكەرى ءبىرىنشى مامىرعا دەيىن اۋعانستان تەرريتورياسىنان تولىعىمەن شەگىنۋىن تالاپ ەتىپ جاتقان تاليباندار، 2020 جىلعى “دوھا كەلسىمىن” كولدەنەڭ تارتۋدا. زاۋدەعالام، اقش اسكەرى وڭىردەن تولىقتاي شەگىنگەن جاعدايدا ورتالىق ازيانى قانداي بالاما كۇشتەر كۇتىپ تۇر، سول قىزىق؟ فەرعانا مەن اۋعانستاندا تەرروريستىك ءىس-قيمىلدار ارتا ما، رەسەي بۇعان قانداي رەاكتسيا كورسەتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىر.
ەكىنشىسى، قىتايدىڭ يرانعا جاناسۋى، ورتاق ستراتەگيالى كەلسىمدەر جاساۋى ورتالىق ازياعا باعىتتالعان قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىن ودان سايىن كەڭەيتە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. قازىر قىتاي-يران-رەسەي ءۇش ەل ءوزارا ەكونوميكالىق، قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق اياسىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر جاساپ، كەلسىمدەر قابىلداپ جاتقانى انىق (يران كەلىسىمىنەن بەس كۇن بۇرىن رەسەي قىتايعا باردى، تب دەگەندەي).
وسى كەلسىمدەردىڭ دەنى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باعىتتالىپ وتىرعانى جايدان جاي ەمەس. قىتاي 400 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيا سالۋعا كەلىسكەن ەكەن ونىڭ قاۋىپسىز ءھام قامتاماسىز بولۋى باستى شارت. بىراق، اقش-يران اراسىنداعى يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى داۋ-شار تولىق شەشىلمەي تۇرعاندا جانە قىتاي ىقپالىنىڭ ورتا شىعىستا ارتۋىن ستراتەگيالىق قاتەلىك كورەتىن اقش باستاعان الپاۋىت كۇشتەردىڭ بۇل ايماققا باعىتتالعان سىرتقى ساياساتى ودان سايىن كۇردەلەنە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىن دە شارپي تۇسپەكشى.
ءۇشىنشى، قىتاي-يران قاتىناستارىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى رەسەيدىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان ساياساتىن دا ارتتىرا تۇسەدى. ەڭ باستى ورىندا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق تۇر. رەسەي ۋكراينعا اسكەري سەس كورسەتۋ ارقىلى ورتالىق ازياعا دا ايبارىن تانىتىپ جاتىر. رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق اسكەري وكۋرگتىڭ كەڭەيتىلگەن ءىرى تۇرپاتتى قارۋلى جاتتىعۋى ورتالىق ازيانى دا قامتيتىنىن جانامالاي بايانداعان ءباسپاسوز حابارلاماسى سونى اڭعارتادى. ويتكەنى جاقىندا عانا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى رەسەيدىڭ باستى ساياسي نىساندارىنىڭ بىرىنە اينالعانداي. رەسەي وڭىردەگى تۇركىلىك جاقىنداسۋلاردى ءوز ىقپالى اياسىندا قاراستىرۋى، ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ قاداعالاپ وتىرۋى بەك مۇمكىن. رەسەي تۇركىلىك ىنتىماقتاستىقتى مادەني شەڭبەردە عانا ۇستار، ساياسي تۇسىنىستىككە بارۋىن ءتۇرلى جولدارمەن شەكتەپ وتىرادى، بىراق تولىقتاي جوققا دا شىعارا المايدى. ويتكەنى يران جانە قىتاي فاكتورى بار. تۇركىلىك ساياسي ورتاقتىقتىڭ اسا بەلسەندى بولمايتىنىن رەسەي جاقسى بىلەدى، ويتكەنى تۇركىلىك ساياسي بىرلىككە ۇمتىلۋشى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ساياسي ءھام قاۋىپسىزدىك ۇيىم،وداقتارىنان باس تارتۋى ءتيىس، ال ول قازىرگى جاعدايدا مۇمكىن ەمەس.170245609_2014743692022541_6778009762754344620_n
ءتورتىنشى، يران قىتايمەن ءىرى ستراتەگيالى كەلسىمگە قول قويعان ەكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعى ارتا تۇسەدى. قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك تە، قاۋىپتىڭ جاڭا ءتۇرى دە تۋىنداپ تۇر. قاۋپى قانداي قاۋىپ، ال مۇمكىندىگى قايسى، بۇل قازاق قوعامىندا ساۋاتتى تالقىعا سالىنۋى ءتيىس.
بەسىنشى، اۋعانستانداعى كۇشتەر اقش اسكەرىنىڭ ەلدەن تولىق شىعۋىن تالاپ ەتىپ جاتقاندا رەسەي ءسىبىر، اركتيكا، ورتالىق ازيا، پامير، قاپقاز بەن شىعىس ۋكراين ماڭىنداعى اسكەري نىساندارىن كۇن سايىن كۇشەيتۋى “ساپ تاياققا اس ءىشىپ، سابىنا قاراۋىل قوياتىە” الەمدىك جاڭا تەكەتىرەستىڭ ورتالىق ازياعا جاقىن ايماقتا ۋشىعاتىنىن الدىن-الا بولجاۋدان تۋعان بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى، جاقىندا تاشكەنتتە كەزدەسكەن شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مۇشەلەرى قاۋىپسىزدىككە ساياتىن جاڭا وراق شەشىمدەردى بىردەن قابىلدادى. اقش باستاعان الپاۋىت ەلدەر ازيا-تىنىق مۇقيت پەن ءۇندى-تىنىق مۇقيت ايماعىنداعى ەلدەردى جاڭا تەكەتىرەسكە سايلاۋىتتاپ جاتىر. دەيتۇرعانمەن، بۇنداي بولجالدى وڭىرلىك ستراتەگيالى قاۋىپتەرى كەيدە سول وڭىردەگى رەسەي مەن قىتاي ۇستەمدىگىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ تە جىبەرمەكشى. قازىرگى ساياسي تەحنولوگيا: “قاۋىپ توندىرەم دەپ كەلمەيدى، ساعان قاۋىپ ءتونىپ تۇر ەكەن” دەپ كەلەدى ەمەس پە.
التىنشى، ءبىرتۇتاس ورتالىق ازيا وسى كەزەڭدەردە ايماقتىق دەرجاۆا قىتاي جانە رەسەيمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق جاسايدى. وزبەكستان قىتايعا كوبىرەك بەيىمدەلسە، قازاق-قىرعىز ورىسقا جاقىنداي تۇسەدى دەگەندەي. كورشى الپاۋىت ەلدەرمەن بولعان جاقىنداسۋلار ورتالىق ازيانىڭ ىشكى ساياسي تۇسىنىستىگىنە ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.
جەتىنشى، قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ساياساتىندا يراندىق شيتتەردىڭ يدەيالوگيالىق ۇستانىمى جاناما ساياسي تاكتيكاعا اينالادى. قىتاي سينتسزيان (新疆) ولكەسىندەگى حوتاندىق از ساندى شيتتەردى كەلەشەكتە ۇلكەن ساياسي ستراتەگيالى ويىندارعا دايىنداپ جاتىر. حوتان-قوراسان-يران دالىزدىك بەلدەۋىندەگى ءتۇرلى تيپتىك ەرەكشەلىككە يە شيتتىك يدەيالوگيا جاڭا وڭىرلىك پروبلەمانىڭ باستاۋى بولماقشى. رەسەي وسى قاۋىپتى باسەڭسىتۋ ءۇشىن ورتالىق ازياداعى ءدىني كۇشتەرمەن شىت جاڭا ىنتىماقتاستىققا بارۋى دا مۇمكىن.
ەسكەرتۋ: سۋرەتتەر Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kazakhstan پاراقشاسىنان الىندى.
ەلدەس وردا
08.04.2021

Related Articles

  • اۋعانستاندى ستالين دە باعىندىرماق بولدى. نە سەبەپتى قولىنان كەلمەدى؟

    مودجاحەدتەرمەن كۇرەسكە جۇمىلدىرىلعان سوۆەت جاساعى. ورتالىق ازيا، 1920-جىلدار 2001 جىلعى لاڭكەستىك شابۋىلدان كەيىن اقش «ءال-قايدا» مەن تالىپتەرگە سوعىس جاريالاپ، اۋعانستانعا باسىپ كىردى. بۇل سوعىس 20 جىلعا ۇلاسىپ، باتىس اسكەرىنىڭ ول ەلدەن كەتۋىمەن جانە تالىپتەردىڭ بيلىككە ورالۋىمەن اياقتالدى. اۋعانستاننىڭ وڭاي شاعىلار جاڭعاق ەمەس ەكەنىن ءستاليننىڭ تاجىريبەسى دە كورسەتكەن. ول بۇل ەلدى باعىندىرۋعا ءۇش مارتە تالپىنىپ، ۇشەۋىندە ماقساتىنا جەتە الماعان. سوۆەت مەكتەپتەرىندە وقۋشىلارعا اگرارلىق اۋعانستان سوۆەت وداعىن ءبىرىنشى بولىپ مويىندادى دەپ ۇيرەتتى. بىراق ونىڭ قانداي جاعدايدا بولعانىن ناقتىلامادى. 1919 جىلى 27 ناۋرىزدا لەنين ۇكىمەتى مەن اۋعانستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنادى. بۇل كەلىسىمدى اۋعانستان اتىنان امانۋللا-حان جاسادى. ونىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا سەبەپ بار ەدى. سودان ءبىر اي بۇرىن اۋعانستاندا بيلىك اۋىسىپ، امانۋللا-حان ءوز

  • بايقوڭىر

      قۇرمەتتى قازاق ەلى،ۇلتجاندى قازاق بەلسەندىلەرى، بايقوڭىرعا تاعى تورعاي جەرىن قوسىپ بەرۋگە قارسىلىق بىلدىرەمىز! (جەر مəسەلەسى رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلەتىن مəسەدە) ================ قازاق جەرىنە تاعى ۇلكەن قاۋىپ ءتوندى. وسىدان ءۇش ءتورت جىل بۇرىن قازاق بيلىگى بايقوڭىرعا تورعاي جەرىنىڭ جارتىسىن، ىرعىزعا دەيىن گەپتيلىن قۇلاتۋعا بەرگەن. بايقوڭىردىڭ بۇرىن دا وتە كولەمدى 70 شاقىرىم شارشى كيلومەتر ايماعىم بارتىن. وسىدان ەكى ءۇش جىل بۇرىن ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ رۇقساتىمەن 50 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى قوسىپ العان. ەندى مىنە، تاعى جانگەلدين اۋدانىنىڭ جەرىن تۇگەل قوسىپ الماقشى كورىنەدى. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز، سوندا قازاقستاننىڭ جارتىسى بايقوڭىردىڭ جەرى (رەسەيدىڭ جەرى) بولىپ شىعادى عوي! بايقوڭىردىڭ 70 جىل ىشىندە قازاقستان جەرىنە كەلتىرگەن ەكولوگيالىق زيانى وراسان زور بولدى . راكەتالاردى سۋىتۋ ءۇشىن سىرداريانىڭ سۋى

  • پرەزيدەنتىمىز توقاەۆ قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنا ارىز ءوتىنىش كومەك بەرىڭىز!

    سىزگە ارىز جازىپ وتىرعان سەبەبىمىز: مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجاينا 2019 جىلدان باستاپ ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن، 2021  جىلدان ديرەكتور بولىپ مəدەنيەت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ كومەكشىسى ەرسىن تاجىباەۆ تاعايىندالعالى مۇراجايدى جەكە كومپانياسىندا اينالدىرىپ الدى. كازىرگى تاڭدا  مۇراجاي ۇجىم ىشىندە  جاعىداي ناشار، باسشى ۇزدىكسىز اقشا جيناۋعا مىندەتتەيدى. ارىزدىڭ سىلتەمەسى مۋزەي تۇركىستان   ساعي بەلوۆ

  • مادەنيەت ءمينيسترى نەگە وتىرىك ايتتى؟

    وتكەن اپتادا مادەنيەت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالىق قىزمەتى الاڭىندا حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋى ءوتىپ، قازاقستاندىق رەجيسسەر گۇلنار سارسەنوۆا «نارتاي» دەگەن فيلم ءتۇسىردى. بىلتىر قاتاڭ كارانتين بولماعاندا تراگيكومەديا قالىڭ كورەرمەنگە جول تارتار ەدى. اتتەڭ، ەكرانيزاتسيانىڭ پرەمەراسى سالتاناتتى تۇردە بولعان جوق، دەگەنمەن، ينتەرنەت بەتتەرىندە ترەيلەرى قاپتاپ، فيلم تۋرالى اقپاراتتار شىقتى. ساۋال وسى فيلمگە قاتىستى بولعان-دى. ويتكەنى، تۋىندىنىڭ مۋزىكاسىن مينيستر جازدى. كومپوزيتور رەتىندە شەنەۋنىكتىڭ قانشا گونورار العانىن بىلگىمىز كەلدى، الايدا، اقتوتى رايىمقۇلوۆا «مەنىڭ قاتىسىم جوق، بارلىق اقپارات جالعان» دەپ، باسىن الا قاشتى. قۇجاتتاردا كورسەتىلگەندەي، ءۇش ميلليون التى ءجۇز تەڭگەگە گونورار مينيستر رايىمقۇلوۆاعا بولىنگەن. اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك ەلدە قامتاماسىز ەتىلگەن. قۇجاتتار ارنايى سايتتاردا سارناپ تۇر. مينيستر نەگە وتىرىك ايتتى ەكەن. ءوزىڭىز ايتقانداي، مەملەكەتتىك

  • اقش-قىتاي-رەسەي ۇشتىك دەرجاۆانىڭ تالاس-تارتىسى ورتالىق ازيانى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرۋى مۇمكىن…

    شاعىن ساراپتاما ەستەرىڭىزدە بولسا وسىدان ءبىر جارىم جىل الدىنا اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا تاقىرىبى بويىنشا ءبىر سۇقبات جاساعان ەدىك. سونداعى كەيبىر بولجالدى تۇيىتكىلدەر ءدال قازىر الەمدىك ساياسي ارەنادا كەڭىنەن پىكىر-تالاسقا سالىنىپ جاتىر. ارى قاراي… ءبىرىنشى، الەمدىك ءىرى اقپارات كوزدەرى اقش اسكەرى اۋعانىستاننان تولىق شەگىنگەن جاعدايدا تۋىندايتىن گەو-ساياسي احۋالدى قىزۋ تالقىعا سالىپ جاتىر. اقش (جانە ناتو) اسكەرى تولىق شەگىنسە اۋعانستان ۇكىمەتى ەلدەگى تىنىشتىقتى قامتاماسىز قىلا الا ما; اۋعانىستانداعى يسلامي كۇشتەر نەنى جوسپارلاپ جاتىر; اۋعانىستانداعى جاعداي الداعى كەزەڭدە قىتايعا قالاي ىقپال جاساۋى مۇمكىن; قىتايدىڭ قاندايدا ءبىر ستراتەگيالى جوسپارى بار ما; تب وزەكتى تاقىرىپ قازاق باسپاسوزىندە تاۋەلسىز ءھام تاراپسىز تالقىعا سالىنۋى كەرەك. ەكىنشى، اقش اسكەرى تولىقتاي شەگىنگەن جاعدايدا ورتالىق ازيانى قانداي قاۋىپ جانە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: