|  |  | 

كوز قاراس ساياسات

الەم الپاۋىتتارىنىڭ ستراتەگيالىق كەزدەسۋلەرى نەگە جيىلەدى؟ (شاعىن ساراپتاما)

170264562_2014743708689206_2368507476978042583_n
ناۋرىزدىڭ 18- كۇنى اقش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى انتوني بلينكەن مەن قىتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي (王毅) الياسكادا اسا ماڭىزدى كەزدەسۋ جاسادى. وسى كەزدەسۋدەن سوڭ قوس ۇيەككە جىكتەلگەندەي بولعان ەكى جارتى شاردىڭ الپاۋىتتارى توقتاۋسىز ستراتەگيالىق كەزدەسۋلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرى باستاپ كەتتى.
اقش سىم’لەرى جاپون، كورەيا، ۇندىستانمەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر جاساپ جاتقاندا 22- ناۋرىز رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى لاۆروۆ گۋيليندە قىتاي ءسىم’ى ۆان ي-مەن كەزدەستى. 24- ناۋرىز تۇركيا ءسىم’ى مەۆليۋت چاۆۋشوگلۋ (Mevlüt Çavuşoğlu) بريۋسسەلبەگى ناتو سىم’لەرىنىڭ باسقوسۋىندا اقش-تىڭ ءسىم بلينكەنمەن كەزدەستى. 27- ناۋرىز قىتاي-يران سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى اسا ماڭىزدى تاريحي كەزدەسۋ جاسادى دا اسا ءىرى ستراتەگيالى قۇجاتقا قول قويدى. يران وسى ماڭىزدى كەلسىمنەن سوڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىن بەتكە الىپ 7- ءساۋىر ءبىزدىڭ ەلگە كەلدى، ونى كەشە كوردىڭىزدەر. رەسەي 8- ءساۋىر بۇگىن بىزبەن ماڭىزدى كەزدەسۋ جاساپ وتىر. رەسەي ءسىم’ى لاۆروۆ بىزگە نە ماقساتتا كەلىپ، قانداي ۇسىنىس جاساعانىن بايقادىڭىزدار.
ەستەرىڭىزدە بولسا ون كۇننىڭ الدىندا يران-قىتاي 25 جىلدىق ەكىجاقتى ستراتەگيالىق ورتاق كەلسىمگە قول قويدى. 400 ميلليارد دوللارلىق ماڭىزدى ستراتەگيالى ەكونوميكالىق ءھام قاۋىپسىزدىك كەلسىمنىڭ قابىلدانۋى باتىس پەن اقش الپاۋىت ەلدەرى نازارىن قاتتى اۋداردى. اقش، قىتايدىڭ سىرتقى ىقپالى ورتا شىعىس اۋماعىندا نەگىزگى كۇشكە اينالا باستادى دەپ بولجاپ وتىر(29 ناۋرىز، The New York Times).
بۇل ستراتەگيالىق كەلسىمنىڭ الدا وڭىرلىك ساياسي قاتىناستارعا جاسايتىن اسەرى بولەك اڭگىمە. سونىڭ ىشىندە يران-قىتاي قاتىناسىنىڭ ورتالىق ازياعا ىقپالى تىپتەن قىزىق بولماق. قىتايمەن وقشاۋ قاتىناستار جاساۋ ارقىلى ورتا شىعىستا باستى كۇشكە اينالعىسى كەلەتىن يران سانكتسيالاردان تولىق ارىلدى دەۋ قازىرشە قيىن.d6d6dad9-4de5-44e3-b41c-c66d171ef7d6_cx0_cy1_cw0_w1080_h608
اقش اسكەرى ءبىرىنشى مامىرعا دەيىن اۋعانستان تەرريتورياسىنان تولىعىمەن شەگىنۋىن تالاپ ەتىپ جاتقان تاليباندار، 2020 جىلعى “دوھا كەلسىمىن” كولدەنەڭ تارتۋدا. زاۋدەعالام، اقش اسكەرى وڭىردەن تولىقتاي شەگىنگەن جاعدايدا ورتالىق ازيانى قانداي بالاما كۇشتەر كۇتىپ تۇر، سول قىزىق؟ فەرعانا مەن اۋعانستاندا تەرروريستىك ءىس-قيمىلدار ارتا ما، رەسەي بۇعان قانداي رەاكتسيا كورسەتۋى مۇمكىن. بۇل ءبىر.
ەكىنشىسى، قىتايدىڭ يرانعا جاناسۋى، ورتاق ستراتەگيالى كەلسىمدەر جاساۋى ورتالىق ازياعا باعىتتالعان قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىن ودان سايىن كەڭەيتە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. قازىر قىتاي-يران-رەسەي ءۇش ەل ءوزارا ەكونوميكالىق، قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق اياسىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ماڭىزدى كەزدەسۋلەر جاساپ، كەلسىمدەر قابىلداپ جاتقانى انىق (يران كەلىسىمىنەن بەس كۇن بۇرىن رەسەي قىتايعا باردى، تب دەگەندەي).
وسى كەلسىمدەردىڭ دەنى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باعىتتالىپ وتىرعانى جايدان جاي ەمەس. قىتاي 400 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيتسيا سالۋعا كەلىسكەن ەكەن ونىڭ قاۋىپسىز ءھام قامتاماسىز بولۋى باستى شارت. بىراق، اقش-يران اراسىنداعى يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى داۋ-شار تولىق شەشىلمەي تۇرعاندا جانە قىتاي ىقپالىنىڭ ورتا شىعىستا ارتۋىن ستراتەگيالىق قاتەلىك كورەتىن اقش باستاعان الپاۋىت كۇشتەردىڭ بۇل ايماققا باعىتتالعان سىرتقى ساياساتى ودان سايىن كۇردەلەنە ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىن دە شارپي تۇسپەكشى.
ءۇشىنشى، قىتاي-يران قاتىناستارىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى رەسەيدىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان ساياساتىن دا ارتتىرا تۇسەدى. ەڭ باستى ورىندا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق تۇر. رەسەي ۋكراينعا اسكەري سەس كورسەتۋ ارقىلى ورتالىق ازياعا دا ايبارىن تانىتىپ جاتىر. رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق اسكەري وكۋرگتىڭ كەڭەيتىلگەن ءىرى تۇرپاتتى قارۋلى جاتتىعۋى ورتالىق ازيانى دا قامتيتىنىن جانامالاي بايانداعان ءباسپاسوز حابارلاماسى سونى اڭعارتادى. ويتكەنى جاقىندا عانا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى رەسەيدىڭ باستى ساياسي نىساندارىنىڭ بىرىنە اينالعانداي. رەسەي وڭىردەگى تۇركىلىك جاقىنداسۋلاردى ءوز ىقپالى اياسىندا قاراستىرۋى، ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ قاداعالاپ وتىرۋى بەك مۇمكىن. رەسەي تۇركىلىك ىنتىماقتاستىقتى مادەني شەڭبەردە عانا ۇستار، ساياسي تۇسىنىستىككە بارۋىن ءتۇرلى جولدارمەن شەكتەپ وتىرادى، بىراق تولىقتاي جوققا دا شىعارا المايدى. ويتكەنى يران جانە قىتاي فاكتورى بار. تۇركىلىك ساياسي ورتاقتىقتىڭ اسا بەلسەندى بولمايتىنىن رەسەي جاقسى بىلەدى، ويتكەنى تۇركىلىك ساياسي بىرلىككە ۇمتىلۋشى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ساياسي ءھام قاۋىپسىزدىك ۇيىم،وداقتارىنان باس تارتۋى ءتيىس، ال ول قازىرگى جاعدايدا مۇمكىن ەمەس.170245609_2014743692022541_6778009762754344620_n
ءتورتىنشى، يران قىتايمەن ءىرى ستراتەگيالى كەلسىمگە قول قويعان ەكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعى ارتا تۇسەدى. قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك تە، قاۋىپتىڭ جاڭا ءتۇرى دە تۋىنداپ تۇر. قاۋپى قانداي قاۋىپ، ال مۇمكىندىگى قايسى، بۇل قازاق قوعامىندا ساۋاتتى تالقىعا سالىنۋى ءتيىس.
بەسىنشى، اۋعانستانداعى كۇشتەر اقش اسكەرىنىڭ ەلدەن تولىق شىعۋىن تالاپ ەتىپ جاتقاندا رەسەي ءسىبىر، اركتيكا، ورتالىق ازيا، پامير، قاپقاز بەن شىعىس ۋكراين ماڭىنداعى اسكەري نىساندارىن كۇن سايىن كۇشەيتۋى “ساپ تاياققا اس ءىشىپ، سابىنا قاراۋىل قوياتىە” الەمدىك جاڭا تەكەتىرەستىڭ ورتالىق ازياعا جاقىن ايماقتا ۋشىعاتىنىن الدىن-الا بولجاۋدان تۋعان بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى، جاقىندا تاشكەنتتە كەزدەسكەن شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مۇشەلەرى قاۋىپسىزدىككە ساياتىن جاڭا وراق شەشىمدەردى بىردەن قابىلدادى. اقش باستاعان الپاۋىت ەلدەر ازيا-تىنىق مۇقيت پەن ءۇندى-تىنىق مۇقيت ايماعىنداعى ەلدەردى جاڭا تەكەتىرەسكە سايلاۋىتتاپ جاتىر. دەيتۇرعانمەن، بۇنداي بولجالدى وڭىرلىك ستراتەگيالى قاۋىپتەرى كەيدە سول وڭىردەگى رەسەي مەن قىتاي ۇستەمدىگىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ تە جىبەرمەكشى. قازىرگى ساياسي تەحنولوگيا: “قاۋىپ توندىرەم دەپ كەلمەيدى، ساعان قاۋىپ ءتونىپ تۇر ەكەن” دەپ كەلەدى ەمەس پە.
التىنشى، ءبىرتۇتاس ورتالىق ازيا وسى كەزەڭدەردە ايماقتىق دەرجاۆا قىتاي جانە رەسەيمەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق جاسايدى. وزبەكستان قىتايعا كوبىرەك بەيىمدەلسە، قازاق-قىرعىز ورىسقا جاقىنداي تۇسەدى دەگەندەي. كورشى الپاۋىت ەلدەرمەن بولعان جاقىنداسۋلار ورتالىق ازيانىڭ ىشكى ساياسي تۇسىنىستىگىنە ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.
جەتىنشى، قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ساياساتىندا يراندىق شيتتەردىڭ يدەيالوگيالىق ۇستانىمى جاناما ساياسي تاكتيكاعا اينالادى. قىتاي سينتسزيان (新疆) ولكەسىندەگى حوتاندىق از ساندى شيتتەردى كەلەشەكتە ۇلكەن ساياسي ستراتەگيالى ويىندارعا دايىنداپ جاتىر. حوتان-قوراسان-يران دالىزدىك بەلدەۋىندەگى ءتۇرلى تيپتىك ەرەكشەلىككە يە شيتتىك يدەيالوگيا جاڭا وڭىرلىك پروبلەمانىڭ باستاۋى بولماقشى. رەسەي وسى قاۋىپتى باسەڭسىتۋ ءۇشىن ورتالىق ازياداعى ءدىني كۇشتەرمەن شىت جاڭا ىنتىماقتاستىققا بارۋى دا مۇمكىن.
ەسكەرتۋ: سۋرەتتەر Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kazakhstan پاراقشاسىنان الىندى.
ەلدەس وردا
08.04.2021

Related Articles

  • “قىسىم كورسەتۋ قۇرالى”. توقاەۆ رەسەي ۇسىنعان اەس-ءتى سالۋعا نەگە اسىقتى؟

    ەلەنا ۆەبەر بالقاش كولى جاعاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن اۋىلىنداعى قاڭىراپ تۇرعان عيماراتتار. الماتى وبلىسى، 13 ءساۋىر 2019 جىل. بالقاشقا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن (اەس) سالۋدان قانداي قاۋىپ بار؟ رەسەيدەن يادرولىق تەحنولوگيا ساتىپ الۋ قازاقستاندى ماسكەۋگە “بايلاپ قوياتىنى” راس پا؟ قازاقستان بيلىگى قاۋىپتى نىساننىڭ قۇرىلىسىنا رۇقسات بەرمەس بۇرىن حالىقتىڭ پىكىرىن نەگە سۇرامادى؟ ازاتتىق بۇل تاقىرىپتا KEGOC كورپوراتسياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى، ەنەرگەتيكا جانە ەكونوميكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆپەن سويلەستى. “كۇن ەنەرگياسىنىڭ باعاسى – 14 تەڭگە، اتوم ەنەرگياسى – 60 تەڭگە. ءتيىمدىسى قايسى؟” ازاتتىق: جاقىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ جيىنىندا قازاقستان اەس سالىناتىن جەردى بەلگىلەپ، تەحنولوگيا تاڭداپ جاتقانىن، قۇرىلىس جۇمىستارى كەلەر جىلى باستالاتىنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل مالىمدەمەسى اسىعىس جاسالعان جوق پا؟ اسەت ناۋرىزباەۆ. اسەت ناۋرىزباەۆ: پرەزيدەنت ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ مامانى ەمەس.

  • شابدارباەۆتىڭ ۇقك-ءنى مەن باسقارعاندا ءبارى تاماشا بولسا الگى جيھادشىلار مەن داعۋاتشىلاردىڭ ءبارى اسپاننان ءتۇستى مە؟

    اسىلحان ماماشۇلى ارىپتەسىم ماناس قايىرتايۇلىنا امانگەلدى شابدارباەۆ قىسقا سۇقبات بەرىپتى. كوپ نارسە ايتىپتى، كوڭىلىمە دىق ەتكەن تۇسىن جازايىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن مەن باسقارعاندا (2005-2010 ج) كوشەدە ساقالدىلار، اناۋ-مىناۋ يسلاميستەر اشىق جۇرگەن جوق، ءبارىن قاداعالاپ وتىردىق دەپتى. 2013 جىلدىڭ كۇزى ەدى. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەك، شامامەن وننىڭ كەزىندە، قارۋ اسىنعان 30-عا جۋىق ساقالدى جىگىتتىڭ سيريادان قازاقستانعا ۇندەۋ جولداپ تۇرعانىن كوردىك. قىرامىز-جويامىز دەگەن اڭگىمە. بۇلار كىم دەپ دەرەۋ الەۋجەلىدەن ىزدەپ، جەزقازعان مەن ساتباەۆتان سيرياعا “جيھادشىلاپ” كەتكەندەر ەكەنىن جوبالادىق. – باراسىڭ با،- دەدى رەداكتسيا. ءومىرى كورمەگەن، ەشكىمدى تانىمايتىن جەرىم. -بارامىن،-دەدىم. سول كۇنى تۇستەن كەيىن جەزقازعانعا ۇشىپ كەتتىم. ەرتەڭىنە جەزقازعان بازارىنا بارىپ، بىرەۋدى كوكە، بارەۋدى جاكە دەپ ءجۇرىپ، ءجىپتىڭ ۇشىعىن تاپتىم. ءبىراز تارقاتتىم. سوندا بايقاعانىم،

  • گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟ رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى. گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ،

  • قازاق ءتىلىن تەحنيكالىق تىلگە اينالدىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قويىلىپ جاتقان كەدەرگىلەر جونىندە

    قر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى – مير رك قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى ءۇش جىلدان بەرى قازاق تىلىنە اۋىسا الماي كەلەدى. Quanysh Ádilhanuly تاراپىنان مىڭ حات جازىلعان. وعان «قاراستىرامىز، سارالايمىز، ويلاستىرامىز، پيلوتتىق قىلىپ جاسايمىز» دەگەن مىڭ جاۋاپ كەلدى. بىراق ماسەلە سونىمەن شەشىلمەي قالدى. اڭگىمە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىراتىن قۇرىلىس جوبالارىنىڭ (پسد) قازاق تىلىندە جاسالۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر ونىڭ بارلىعى تەك ءبىر تىلدە – ورىسشا جاسالادى. سەبەپ – تاپسىرىس بەرۋشى تاراپىنان ونداي تالاپ جوق. ءبىر قىزىعى، جوبانى جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارى، قۇرىلىس ەرەجەلەرى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ، ءنورماتيۆتى-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ تولىق قازاقشا نۇسقاسى بار. قازاق ءتىلدى ينجەنەرلەر مەن باسقا دا تەحنيكالىق ماماندار

  • رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن”

    رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن” دەگەنگە سايادى. ەۋروداق سانكتسياسى بويىنشا ليتۆا رەسەيدىڭ كالينينگرادقا باراتىن تەمىر جولىن كەسىپ تاستادى. ەندى رەسەي مىناداي 5 ءتۇرلى امالدىڭ بىرىمەن، نەمەسە بىرنەشەۋىمەن ليتۆاعا سوققى بەرۋى مۇمكىن. 1) رەسەي ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋدان باس تارتادى. رەسەي بىردەن باسىپ كىرمەسە دە، بۇل ليتۆا ءۇشىن قاي-قاشانعى سىرتقى قاۋىپكە اينالىپ، ۇزدىكسىز ۇرەي تۋعىزادى. 2) ليتۆانىڭ شەكارا سىزىعىن مويىنداماۋ. بۇل جاڭا سوعىسقا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. 3) ليتۆانىڭ كلايپەدا قالاسىن باسىپ الۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 4) پولشا مەن ليتۆا تەرريتورياسىنان كالينينگرادقا باراتىن 100 كم-لىك سۋۆالك كوريدورىن اشۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 5) ليتۆاعا رەسەيدەن باراتىن گاز بەن مۇنايدى ءۇزىپ تاستاۋ. رەسەيگە جول بەرۋ رەسەي

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: