|  |  | 

Қазақ шежіресі Әдеби әлем

Атыңнан айналайын, Қарқаралы

Каркаралинский -5«Алтай мұрасы» халықаралық автоэкспедициясы Қарағанды өңірінде

14 маусым күні Астанадан оңтүстік-шығысты бетке алып шыға бере алғашқы сапарымыз еліміздің ірі индустриалды ор­талығы, шахтерлер қаласы 170 жыл­дық тарихы бар Қарағандыдан басталды. Қарағанды мен оған іргелес жатқан Теміртау Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың жалынды жастық шағы өткен, білім алып, еңбек жолын жалғастырған қалалары. Біз алғаш атбасын тіреген Қарағанды мемлекет­тік техникалық университеті де кезінде Елбасы білім алған, жоғары біліктілікке ие техника­лық кадрлар дайындайтын елі­міз­дегі жетекші оқу орын­дары­ның бірі. Университет ректоры А.М.Ғазалиев экспедиция мү­шелерін универсиеттің оқыту­шылық-профессорлық құрамы­мен және қол жеткен табыстарымен таныстырды.

Аталған университеттегі маз­мұн­ды кездесуден соң автоэкспедиция Қарқаралыға бет түзеді. Қарқаралыны Алтай сапарының басы етіп алуымыздың да өзіндік мәні бар. Өйткені, ол Арқаның айтулы шоқтығы, Алтай арқылы жүретін ежелгі далалық Жібек жолының маңызды бекеті. Оның үстіне, ол қазақ даласындағы бір топ атақты тұлғалар туып-өскен мекен. Алыс-жақынға аңыз болған сол бұлдыр тау көз ұшынан менмұндалаған сәттен-ақ, Мәди ақынның:

Атыңнан айналайын,  Қарқаралы,

Сенен бұлт, менен қайғы тарқамады, –

деп басталатын әні алты қырдың ар жағынан әуелеп жеткендей болды.

Автокеруен Қарқаралы тауы­ның қойнауындағы қарлығаштың ұясындай ғана шағын қалаға жете беріп тізгін тартты. Алды­мы­з­дан қарсы ала шыққан аудан әкімі Халел Мақсұтов бізді алдымен Мәди ақынның қабі­ріне бастады. Мұрнымызға қара­­ғай­дың, аршаның жасамыс жапы­рақ­тарынан тараған Қар­қара­лы даласының хош иісі келді. Тура сарайыңды ашады. Оның үстіне, ай­нала серек тас, сері қарағай. Алыс­­тан, тау серісі құстардың қо­­ңы­­­рау­­латқан тұнық дауысы естіледі.

Бізге қасиетті ораза айында ақынның басына келіп аят оқып, ескерткішіне тәу ету бақы­ты бұйырған екен. Қала орта­лығындағы Мәди ескерт­кіші­нің алдында ақындар Дәулеткерей Кәпұлы мен Серікзат Дүйсен­ғазин жырдан шашу шашса, та­лант­ты әнші Ерлан Рысқали кеш­құрымғы тау мен даланы тербете «Қарқаралы» әнін шырқады.

Орманды-тоғайлы, жақпар-тасты келген көрікті Қарқаралы тауларының шығыс етегінде, Қарқаралы өзенінің екі жаға­сын­да жайғасқан шағын қала өзінің бөлекше табиғи бітімі­мен ерекшеленеді. Осы өлкеге ал­ғаш саяхат жасаушылар 1785 жылдардан бастап аяқ бас­­қа­ны тарихи деректерден бел­гілі. Іргесі 1824 жылы Ресей им­перия­­сының әскери бекінісі, яғни Сібір қазақтары дала губер­наторлығының әкімшілік-аумақ­тық орталығы ретінде қалан­ған осынау елді-мекен 1868 жылы уездік қалаға айналған. 19-ға­сыр­д­ың екінші жартысында жері шұрайлы, жайылымы малға, қойнауы кенге бай Қарқаралы Орталық Азия мен Қытайдан Сібірге баратын керуен жолының торабы ретінде маңызды сауда, кәсіпшілік және мәдени-ағарту орнына айналды. Мұнда шет жұрттардан саяси тұтқындар жер аударылып келетін.

Қарқаралы тарихы ұлы Абай­дың және оның әкесі Құнан­бай қажының есімімен де тығыз байланысты. Құнанбай 1849 жылға дейін Тобықты болысының управителі лауазымын атқарып, содан кейін 1852 жылдың соңына дейін Қарқаралы дуанында аға сұлтан болады. Осы кезеңде Құнанбай Өскенбайұлы Қарқара­лы­дағы мұсылман жұрты үшін көк күмбезді мешіт салғызған.

Мәди ескерткішінен соң біз Құнекең салдырған сол мешітте болдық. Тұтас ағаштан ерекше ар­хи­тектуралық үлгіде салын­ған бұл мешіт Кеңес үкіметі ор­на­­ғанға дейін имандылық пен ұлт­­тық дәстүрлердің орталығы бо­лып келген екен. Кейін түрлі мақ­сатқа пайдаланылып, тек тәуел­сіздіктен кейін ғана өзінің нақты мәртебесіне қайта ие болған.

Данышпан Абай да Қарқара­лы­ны жанындай жақсы көрген. Әкесі Құнанбаймен тау қой­науындағы осынау шағын шахар­ға сан мәрте келіп, от ауыз, орақ тілді Балта мен Шөже сынды шайырлардың жыр-толғауларын, тамаша тәмсілдерін тамсана тыңдайды. Мұхтар Әуезов өзінің «Абай жолы» эпопеясында: «Абай әкесімен бірге Қарқаралыда тұр­ғалы көп күндер болды. Қазір де қыс әбден түсіп, қар бекіп алған-ды. Құнанбай кішкене қаланың тап ортасындағы көк шатырлы, үлкен ағаш үйді жатақ еткен. Қазағуар, қонақшыл татар саудагерінің үйі» деп ерекше ықыласпен тебірене суреттейді. Даңқты жазушы тілге тиек еткен сол әсем ғимараттың сыртында бүгінде: «Бұл үйде 1850 жылдары Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы болған» деген ескерткіш тақта қойылыпты.

Қарқаралының солтүстігіндегі Қарасор көлінің жағасында 1848 жылдан 1930 жылға дейін атақты Қоянды жәрмеңкесі өтетін. Бүгін­де қаланың өзіне тән дөң­гелек дәулеті, шағын кәсіп­орын­дары мен халыққа қызмет ету салалары бар. Аудан әкімі Халел Мақсұтовтың айтуынша, ауданда қазір 39 мың халық болса, соның 26 мыңы экономикалық белсенді халық екен. Аудан ауыл­шаруашылығын негіз етеді. Бірақ жақын жылдардан бері кен ашу кәсібі қарқынды дамуда екен. Өнеркәсіп өнімінің негізгі бөлі­гін «АрселорМиттал Теміртау» компаниясы мен «Қазақмыс» корпорациясы ЖШС-не қарасты кен ашу, кен байыту компаниялары беріп отырыпты. Бүгінде «Алтай полиметалл» компаниясы ауданнан кен байыту комбинатын салуға 64 миллиард теңгенің инвестициясын са­лып­ты әрі ол зауыттың іске қосылу мерзімі де таяп қалыпты. Ауыл­­шаруашылығының ұпайы түгел. Өсім – 140 пайыз. Ал енді аймақ­тағы табиғат қорғау ісінің, туризм­нің тұралап тұруы көңілге кірбің ұялатады.

Қарқаралының көшелеріне өңір тарихына із қалдырған тұлға­лар­дың – А.Байтұрсыновтың, Ж.Ақбаевтың, Ә.Ермековтің, Құнан­бай қажының және Екінші дүние­жүзілік соғыстың батырлары Н.Әбдіров, М.Мамраев, П.Теряев, А.Қосыбаевтың есім­дері беріліпті. Шағын қала­ның бір көшесі ақын Қасым Аман­жолов­­­тың есімімен аталады. Тұр­ғын­­дар Қазақстанның тұңғыш ғарыш­кері Тоқтар Әубәкіров те осы Қар­қаралы топырағынан шық­­­қан деп мақтаныш етеді, әлбетте.

Осында біз Қарқаралы тура­лы талай тарихи аңыздар мен ер­­те­гілер, естідік. Солардың бірі – Шайтанкөл. Жартастарының қат­парынан қаулай өскен хош иісті қарағай мен қайыңдар, таң­қурай мен тасжарған, тобылғы секілді түрлі бұталар көлге айрық­ша сән беріп тұрады екен. Жауын-шашын мол жылдары артық су Шайтанкөлдің шарасынан асып төгіліп, оңтүстік жағасындағы науа тәрізді арнамен ағып кетіп отырады дейді. Табиғаттың осынау ғажайып жаратылысын Сәбит Мұқанов, Сырбай Мәуленов сынды аға буын ақын-жазушылардан бастап бүгінгі күннің ақыны Серік Ақсұңқарұлына дейін жыр­ға қосып, әспеттеп келеді. Жазиралы Қарқаралы табиғатын, осынау Шайтанкөлдің сұлу жаратылысын шебер суреттеген «Сұлушаш» поэмасын Сәбит Мұқанов сонау 1928 жылы дүние­ге әкелген екен.

1909 жылы «Қозы-Көрпеш, Баян-сұлу» қиссасын орыс жазушысы М.М.Пришвин осы төңіректе естиді. Ол жал-жал тол­қынды, сайлы-сабатты Қар­қаралы тауларын алғаш көрген­дегі әсерін аса үлкен шабытпен жазады. Қазақтың мың әнін жинаумен аты шыққан әйгілі музыка зерттеушісі А.В. Затаевич те өз кезінде осы өлкеге арнайы келіп, мұндағы құймақұлақ, күм­бір көкірек жырау­­лардан қазақ­­тың 154 әнін жазып алған. Ол даңқты француз жазушысы Ромен Ролланға жолдаған хатын­да Қарқаралы табиғатының әсем бейнесін суреттеп жазады. Қазақ халқының тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлиханов Қарқаралыда 1855 және 1863 жылдары екі рет болып, уақытын негізінен ха­лық­тың фольклор мұраларын жи­нау­ға арнаған. Шоқанның сүйік­ті досы, белгілі саяхатшы-этно­граф Г.Н.Потанин осы өңір­де бо­л­ып, одан алған әсері туралы орыс­­тың Императорлық-геогра­фия­­лық қо­ға­мының Батыс-Сібір бөлім­ше­сінде арнайы баяндама жасайды.

Қарқаралы ауданындағы тау­лы-орман ландшафтысы не­гізінде 1998 жылы осында Қар­қаралы ұлттық табиғи сая­бағы құрылыпты. Алқаптың өсім­дік флорасы мен жануарлар фаунасы өте бай. Саябақта кез­де­сетін аңның 40, құстың 114, өсім­діктің 66, балықтың 8 түрі қор­ғау­ға алынған. Олардың ішін­де Қазақ­станның Қызыл кіта­бы­на енген аңдар мен құстар, өсім­діктер де бар екен. Дегенмен, табиғаттың бермесін тартып аламыз деген бір заманда Қарқаралы өңірі де беталды ойраншылыққа ұшырағаны байқалады. Әйтпесе, бұл дегенің бүкіл Қазақстанның алақанға салып отыратын асылы емес пе. Ендеше, елімізде Қар­қаралы секілді табиғи бау-бақ­тар үкімет пен тұтас қоғамның айрықша қамқорлығына зәру.

Тұрсынхан ЗӘКЕН,

жазушы, тарих ғылымдарының докторы, профессор

Әрине, Қарқаралы туралы әңгімені шағын мақаланың аясына сыйдыра алмасымыз сөзсіз. Дегенмен, Арқа төсіндегі осынау ғажайып өлкенің тарихы мен табиғаты, мәдени-рухани, әлеуметтік-экономика­лық келбеті бізді одан сайын қызықтыра түсті. Біздің экспедиция Қарқаралыдан осындай үлкен әсермен аттанды.

Қарағанды облысы

egemen.kz

Related Articles

  • ИТЕЛ(АТИЛ, ИТЕЛ, ИДЕЛ, ЕДІЛ) ҚАҒАН

    ИТЕЛ(АТИЛ, ИТЕЛ, ИДЕЛ, ЕДІЛ) ҚАҒАН Ител қаған Көкбөрғ аталған тұста, Көкбөрғ аты Көкбұлақ болып таралған тұста… Еуропаға Абақ таңба көтеріп барған ұлы Абақты атанып, Кейін келе ұрпағы Ақбақты боп есте қалатын. Ақбақтыдан Есен туды да, Есен-Абақты делінген, Есен-Абақты Есенбақты болып Карпаттың иығына көмілген…. Ителдердің жартысы Орал тауда тұрады, Ителдердің жартысы Алтайда ішіп бұлағын… Бірі башқорт ішінде, Бірі қазақтың қоңыр түсінде, Улап-шулап шығады… Қурайдан тартып қоңыр күй, Тарқатып ішіп құмарын… Еділден алақанымен көсіп ішкен кездерін еске ап, Селкілдеп билер “Жорғаға” Қозғалтып абақ тұмарын… Міне, осылай орман елінен тараған сұлу тарих, Ител қағанның аттары дала кілемін тұяғымен сырғытып ағылып… Көкбөрі Мүбарак Қизатұлы

  • ИТЕЛІ – КЕРЕЙ МЕН УАҚТЫҢ ЕҢ ЕСКІ РУЫ

    Өткенде «”В”дыбысының өмірі» атты мақаламызда ителі, молқы атауларының бөрі ұғымымен тығыз қатыстылығы туралы мәнді де,мағыналы әңгіме айтқанбыз. Соны қайыра ұсынамыз. Кок-волк(көк бөрі) атауы уақыт өте келе Көкбұлақ болып айтылып, ителі шежіресінің негізгі атауын тұлғаландырған. Көк бөрі сөзінен шыққан Көкбұлақты көшпенді өмірдегі бөрінің атын тіке атамайтын әдет бойынша, Көкбұлақтың тұқымдарын “ит елі” атап кеткен. Енді осы Ақмерген(Күйік), Ақбақты, Ақмалай(Тыныбек) деп танылған үш ителінің атасы болған Көкбұлақтың Ахметәлі, Ақберді деген екі ұлының ішінде, Ахметәліден үшеуі тарайды. Көкбұлақтың келесі бір ұлы болған Ақберді атауына келсек, Ах-бөрт(Ақбөрі) деген сөздің кеңітіп айтылуынан келіп шыққан. Қазақтың Алаша руы Ақберлі, Тоқберлі деген екі үлкен тармаққа бөлінеді. Яғни, ақ бөрілі, тоқ бөрілі деген мағыналарда. Осы Тоқбөрліден Бөріше тұқымы

  • БӨРІНІҢ АТЫН АЛҒАН ИТЕЛІ МЕН МОЛҚЫ

    («”В”дыбысының өмірі» мақаласынан үзінді) Ворг(ворк). Бұл кәдімгі көк түсті және осыған байланысты бөріні білдірді. Бөрі деген сөздің өзі көк түсті ұғындырады. Ворг(ворк) сөзі В дыбысының “ұб, об, аб, ба, бо, бұ, ұ, у” болып түрленуіне сай, бурғ, ворғ, буры, влуе, бөрі, бөрік, волк сөздерін тудырды. Волк – өлекшін. Влуе(бөре, бөле) – ағылшын тіліне көк түсті білдіретін атау ретінде ғұндар жағынан енді. Волф(бөріп) сөзі оларда бөріні білдіреді. Бурыл түс те көк түсті негіз етеді. Қазақта “бөріктіріп қырады” деген сөз бар. Бұл біріктіріп қырады деген мағынаны береді. Қазақтың бірігу деген сөзінің әубаста туылуына да бөрілердің азығын ұстаудағы ұйымшаң әрекеті әсер еткен. Волк(бөрғ) – Шығыс Еуропа жерінде бөріні білдірді. Волк сөзі болғ, болқы

  • Ең бастысы – Ұлттық мұраларымызға зақым келмеген.

    “…Шамамен сағат 16.00 кезінде 200-дей шабуыл жасаушы музей ғимаратына кірді. Жүгіріп алдарынан шықтым. Барлығы дерлік жастар. Бар дауысыммен айқайлап, ештеңеге тиіспеуін өтіндім. Сөзге тоқтамай, электронды құрылғыларды қирата бастады. Арасында біреулері менің сөздерімді естіп, қалғанына тоқтау салды. Оларға «Бұл заттардың барлығы – ата-бабамыздан қалған асыл мұра. Сындырмаңыздаршы, бұларды өртесек, біздің тарихымызда ештеңе қалмайды. Ертеңгі күні сіздерге керек болады ғой» деген сөзімді кейбірі тыңдады. Тыныштық орнатып, менен «Алтын адамның» оригиналы қайда?», «Алтын заттар қайда тұр?», «қылыштар бар ма?» деп сұрай бастады. «Алтын адамның» түпнұсқасының бізде емес екенін айттым. Бұл уақытта музей залдарында негізгі жарық емес, кезекші жарық шамдары жанып тұрған. Соның көмегі тиді ме деп ойлаймын, кейбір заттар қараңғыда анық көріне қоймады.

  • Санақ: Қазақстан халқы 19,1 млн адамға жетті, қазақтардың үлесі – 70 пайыз

    1 қыркүйек пен 30 қазан аралығында жүргізілген Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі бойынша, Қазақстан халқы 19 169 550 адамға жетті. Санақтың нәтижесі жөнінде президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа баяндаған премьер-министр Асқар Мамин осылай деп мәлімдеді. Қазақстандықтардың 48,71 пайызы – ерлер, 51,29 пайызы – әйелдер. “Қазақстан халқының орта жасы 31,94 жас деп көрсетілген. Жалпы халықтың 33,97 пайызы – 17 жасқа дейінгі балалар, 19,72 пайызы – 14-28 жас аралығындағы жастар. Еліміздегі қазақтардың үлесі – 70,18 пайызға жеткен. Халықтың 59,05 пайызы, яғни 11 320 410 адам еңбекке жарамды деп танылған” делінген Ақорда хабарламасында. Қазақстанда халық санағы он жылда бір рет өтеді. Бұған дейінгі санақ 2009 жылы өткен еді. Санақ қорытындысы бойынша елдегі халық саны 16

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: