Көлдiң құртына қараған қазақтың күнi
kerey.kz
Павлодар облысы Ертiс ауданы Қызылқақ ауылында полиция қызметкерлерiнiң тарапынан болған бассыздық жайлы бүгiнде ел-жұрт құлақтанып қалды. 14 қыркүйек, яғни Құрбан айтының үшiншi күнi ауылға басып кiрiп, беттерiне маска киген полицияның автоматты арнайы жасағы көзге түскен тұрғындарды ұрып-соға бастаған. Бұлардың арасында егде жастағы адамдар мен 15 жасар бiр оқушы бар. Ербол Қабылбеков деген ауыл жылқышысын бiр үйге Айт дастарханынан дәм татуға бара жатқан жерiнен ұстап алып, сабаған. Алған соққыдан оның бiрнеше қабырғасы сынып, миы шайқалыпты. Оқушы бала Темiрлан Ахметов өз үйiнiң ауласында полиция жасағы ұрып-соғып жатқан әкесiне ара түспекшi болған. Оны кеудеден бiр ұрып құлатқан полициялар сосын тепкiнiң астына алады. Қазiр оның да миы шайқалып, кеуде сүйегiне зақым келген. Жалпы, бұл бассыздықтан Қызылқақта 11 адамның зардап шеккенi анықталып отыр. Ертiс аудандық емханасындағы хирургия бөлiмiнiң берген мәлiметi бойынша, сол күнi келген 5 адамның бiрiнiң 8 қабырғасы қатарынан күйреп, көк етiне зақым келiп, басқадай зардаптар алған.
Ел аман, жұрт тынышта бейбiт ауылдың тұрғындарын соншама соққыға жығатындай бұларға не көрiнген дейсiз. Бiр қызығы, облыстық ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес басқармасының бастығы Нариман Әлиев: “Бiз “Құқық қорғау туралы” заңның шеңберiнде әрекет еттiк. Ол заңда қандай жағдайда күш қолдану туралы анық жазылған. Қызылқақтағы жанжалда бiз “самбо” әдiсiн қолдандық”–деген мәлiмет берiптi. Полиция шенеунiгiнiң айтуынша, жергiлiктi тұрғындар оларға қарсылық көрсеткен.
Ендi осыншама шуға не себеп болды десек, ол–artemia salina (артемия салина) деп аталатын тұзды көлдерде өмiр сүретiн ұсақ қызыл шаян. Бұлардың ұсақтығы құмның түйiрiндей ғана. Ғалымдардың анықтамасына сенсек, бұл жәндiктер жер бетiнде 100 миллион жылдан аса жасап келе жатқан, сонау динозаврлардың дәуiрлесi екен. Шаянның құрамы көптеген биологиялық витаминдерге аса бай дейдi. Мысалы, треонин, валин, метионин, изолейцин, лейцин, фениланин, лизин, гистидин деген сирек кездесетiн аминоқышқылдар осы шаяндардың бойынан табылады. Және қолдан өсiрiлетiн бекiре секiлдi қымбат балықтар осымен қоректенсе, тез үлкейедi екен. Содан болар, артемия салинаның бiр келiсiнiң құны 30-дан 100 долларға дейiн бағаланатын көрiнедi.
Бұрын ешкiмге белгiсiз бұл жәндiктерге деген қызығушылық бертiн, Қытаймен екi арада қарым-қатынас басталғасын пайда болған. Сөйтiп, кейiнгi 7-8 жылдың iшiнде жан адамға керексiз, иесiз жатқан тұзды, сорлы көлдер аяқ астынан байлықтың көзiне айналып шыға келдi. Әрине, ақша жүрген жерде мiндеттi түрде iрi кәсiпкерлер, қолында билiгi бар шенеунiктер мен құқық қорғау орындарының басшылары бiрге жүредi. Қолы жеткендер қазiр тез арада сол көлдердi меншiктеп алып, маңайдағы елдi жолатпай, тонналаған қызыл шаяндарды шетел асырып жатыр.
Қызылқақтағы шулы оқиға да осы артемия салинаға байланысты. Бұл ауыл аудан орталығынан 120 шақырым қашықтықта, өте шалғайда орналасқан. Ауылдың Қызылқақ атану себебi, бұл жақта осы аттас үлкен көл бар. Қызыл шаяндар осы көлде, Шалғайдағы ауылдардың жайы белгiлi. Сонау тоқсаныншы жылдардан берi жұмыссыз отырған Қызылқақтың тұрғындары ауылдың iргесiнен шығып жатқан бұл байлықты неге пайдаланбасқа? Бiрақ көлдi иеленiп алған мықтылар оларды жолатпай қойған. Мiне, барлық дау-жанжал осыдан шыққан. Былтыр Шарбақты ауданындағы көлге таласқан жергiлiктi тұрғындар мен күзетшiлердiң арасында атыс та болған.
Егер осы көлдердi меншiктеген кәсiпкерлер төңiректегi ауыл тұрғындарын жұмысқа тартып, еңбекақыларын төлеп отырса, мұндай жанжал тумас едi. Соның бәрiн реттеп, бұларға төбе би болатын әкiмдердiң түрi анау. Олар ешқашан елдiң сөзiн сөйлемейдi. Ертең көлдiң құрты бiткен күнi, кәсiпкер өз жөнiне кетедi. Сол жерде қалатындар – ауылдың адамдары. Бiрақ олар ел iргесiндегi табыстың игiлiгiн көре алмай зар. “Аспаннан киiз жауса да, құлға ұлтарақ тимейдiнiң” керi осы.
Баянауыл ауданындағы Жаңатiлек ауылының жанындағы көлден осындай су құрты өндiрiлетiнiн жазған едiк. Бұл ауылдың жiгiттерiнiң еттерi тiрi. Көлге ие болып жүрген кәсiпкерлермен келiсiп, құртты өздерi жинап тапсырады. “Алғашында 40 келiлiк бiр қап құртты бiзден 5 мың теңгеге ғана алатын. Сосын ғаламторды ашып көрсек, Қытайда мұның әр қабы бiздiң ақшамен 450 мың теңгенiң маңайында екен. Сосын кәсiпкерге шарт қойып, қымбатырақ тапсыратын болдық. Осының арқасында, кейiнгi бiр-екi жылда халықтың әл-ауқаты бiраз көтерiлiп қалды” дейдi ауыл азаматтары.
Мұның бәрiн реттейтiн – облыс пен аудан әкiмдерi. Бiрақ олар әзiрше еш әрекетсiз. Құдайдың өзi берiп отырған осы ризықты жөнiмен пайдаланып, кәсiпкерлердi ақылға шақырып, ауыл адамдарын жұмыспен қамтитын-ақ жағдай. Бiрақ неге екенi белгiсiз, жергiлiктi билiк мұндай игiлiктi шаруаға баратын емес.
Арнаулы қызмет орындарының берген мәлiметiне сенсек, облыс көлемiндегi 340 табиғи су көздерiнiң көпшiлiгi әлi толық зерттелiп, игерiлiп, ешбiр заңды тұлғаға бекiтiлмеген. Тұзды көлдердегi артемия салина заңды, заңсыз жолмен ауланып жатыр. Осының салдарынан былтыр ғана бiр Маралды көлiнен 150 тонна артемия салина заңсыз ауланып, Қытайға жiберiлген. Былтыр облыс бойынша осы шаяндарды аулауға 807 тонна квота бөлiнген екен. Ал, бюджетке түскен салық бар болғаны 68,4 миллион теңге. Жергiлiктi билiк ендi шаяны бар көлдердi кәсiпкерлерге бекiтiп берiп, әр жыл сайын 70 миллион салық төлеуге мәжбүрлемек көрiнедi. Бiрақ мұның барлығы – әлi қағаз жүзiндегi шаруа.
Артемия салина дәл осындай жолмен аулана берсе, ендi бiрер жылдан соң, олар да таусылып бiтедi. Одан кейiн әрине, табиғи көлдердiң экологиялық тепе-теңдiгi бұзылады. Зардап шегетiн жергiлiктi халық пен даламыздың табиғаты. Ал, қазiр бұл шаяндардың арқасында кiмдер байып жатқаны тағы белгiсiз. Тек әйтеуiр жергiлiктi тұрғындар емес екенi анық.
Облыс басшылығы неге осыны қолға алып, сол шаяндарды өңдейтiн кәсiпорындар ашпайды? Бiрiншiден, жергiлiктi халыққа жұмыс болар едi, екiншiден, қазынаға да ұшан-теңiз пайда түсер едi. Бiрақ жай адамның ақылы жететiн нәрсеге, жоғарыдағылардың санасы жетпей ме? Оған таңдануға болмайды, бiздiң қоғамда заңды түрде жасалған шаруадан гөрi, заңсыз әрекет жылдам қолдау табатыны ақиқат. Бұл да – соның бiр мысалы.
Сайлау Байбосын,
Павлодар облысы
zhasalash.kz
Пікір қалдыру