| 
  • تاريح

    يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان

    يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان يتەل قاعان كوكبورع اتالعان تۇستا، كوكبورع اتى كوكبۇلاق بولىپ تارالعان تۇستا… ەۋروپاعا اباق تاڭبا كوتەرىپ بارعان ۇلى اباقتى اتانىپ، كەيىن كەلە ۇرپاعى اقباقتى بوپ ەستە قالاتىن. اقباقتىدان ەسەن تۋدى دا، ەسەن-اباقتى دەلىنگەن، ەسەن-اباقتى ەسەنباقتى بولىپ كارپاتتىڭ يىعىنا كومىلگەن…. يتەلدەردىڭ جارتىسى ورال تاۋدا تۇرادى، يتەلدەردىڭ جارتىسى التايدا ءىشىپ بۇلاعىن… ءبىرى باشقورت ىشىندە، ءبىرى قازاقتىڭ قوڭىر تۇسىندە، ۋلاپ-شۋلاپ شىعادى… قۋرايدان تارتىپ قوڭىر كۇي، تارقاتىپ ءىشىپ قۇمارىن… ەدىلدەن الاقانىمەن كوسىپ ىشكەن كەزدەرىن ەسكە اپ، سەلكىلدەپ بيلەر “جورعاعا” قوزعالتىپ اباق تۇمارىن… مىنە، وسىلاي ورمان ەلىنەن تاراعان سۇلۋ تاريح، يتەل قاعاننىڭ اتتارى دالا كىلەمىن تۇياعىمەن سىرعىتىپ اعىلىپ… كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى

    228
  • تاريح

    يتەلى – كەرەي مەن ۋاقتىڭ ەڭ ەسكى رۋى

    وتكەندە «”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» اتتى ماقالامىزدا يتەلى، مولقى اتاۋلارىنىڭ ءبورى ۇعىمىمەن تىعىز قاتىستىلىعى تۋرالى ءماندى دە،ماعىنالى اڭگىمە ايتقانبىز. سونى قايىرا ۇسىنامىز. كوك-ۆولك(كوك ءبورى) اتاۋى ۋاقىت وتە كەلە كوكبۇلاق بولىپ ايتىلىپ، يتەلى شەجىرەسىنىڭ نەگىزگى اتاۋىن تۇلعالاندىرعان. كوك ءبورى سوزىنەن شىققان كوكبۇلاقتى كوشپەندى ومىردەگى ءبورىنىڭ اتىن تىكە اتامايتىن ادەت بويىنشا، كوكبۇلاقتىڭ تۇقىمدارىن “يت ەلى” اتاپ كەتكەن. ەندى وسى اقمەرگەن(كۇيىك), اقباقتى، اقمالاي(تىنىبەك) دەپ تانىلعان ءۇش يتەلىنىڭ اتاسى بولعان كوكبۇلاقتىڭ احمەتالى، اقبەردى دەگەن ەكى ۇلىنىڭ ىشىندە، احمەتالىدەن ۇشەۋى تارايدى. كوكبۇلاقتىڭ كەلەسى ءبىر ۇلى بولعان اقبەردى اتاۋىنا كەلسەك، اح-بورت(اقبورى) دەگەن ءسوزدىڭ كەڭىتىپ ايتىلۋىنان كەلىپ شىققان. قازاقتىڭ الاشا رۋى اقبەرلى، توقبەرلى دەگەن ەكى ۇلكەن تارماققا بولىنەدى. ياعني، اق ءبورىلى، توق ءبورىلى دەگەن ماعىنالاردا. وسى توقبورلىدەن بورىشە تۇقىمى

    48
  • تاريح

    ءبورىنىڭ اتىن العان يتەلى مەن مولقى

    («”ۆ”دىبىسىنىڭ ءومىرى» ماقالاسىنان ءۇزىندى) ۆورگ(ۆورك). بۇل كادىمگى كوك ءتۇستى جانە وسىعان بايلانىستى ءبورىنى ءبىلدىردى. ءبورى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كوك ءتۇستى ۇعىندىرادى. ۆورگ(ۆورك) ءسوزى ۆ دىبىسىنىڭ “ۇب، وب، اب، با، بو، بۇ، ۇ، ۋ” بولىپ تۇرلەنۋىنە ساي، بۋرع، ۆورع، بۋرى، ۆلۋە، ءبورى، بورىك، ۆولك سوزدەرىن تۋدىردى. ۆولك – ولەكشىن. ۆلۋە(بورە، بولە) – اعىلشىن تىلىنە كوك ءتۇستى بىلدىرەتىن اتاۋ رەتىندە عۇندار جاعىنان ەندى. ءۆولف(بورىپ) ءسوزى ولاردا ءبورىنى بىلدىرەدى. بۋرىل ءتۇس تە كوك ءتۇستى نەگىز ەتەدى. قازاقتا “بورىكتىرىپ قىرادى” دەگەن ءسوز بار. بۇل بىرىكتىرىپ قىرادى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. قازاقتىڭ بىرىگۋ دەگەن ءسوزىنىڭ ءاۋباستا تۋىلۋىنا دا بورىلەردىڭ ازىعىن ۇستاۋداعى ۇيىمشاڭ ارەكەتى اسەر ەتكەن. ۆولك(بورع) – شىعىس ەۋروپا جەرىندە ءبورىنى ءبىلدىردى. ۆولك ءسوزى بولع، بولقى

    778
  • مادەنيەت

    ەڭ باستىسى – ۇلتتىق مۇرالارىمىزعا زاقىم كەلمەگەن.

    “…شامامەن ساعات 16.00 كەزىندە 200-دەي شابۋىل جاساۋشى مۋزەي عيماراتىنا كىردى. جۇگىرىپ الدارىنان شىقتىم. بارلىعى دەرلىك جاستار. بار داۋىسىممەن ايقايلاپ، ەشتەڭەگە تيىسپەۋىن ءوتىندىم. سوزگە توقتاماي، ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى قيراتا باستادى. اراسىندا بىرەۋلەرى مەنىڭ سوزدەرىمدى ەستىپ، قالعانىنا توقتاۋ سالدى. ولارعا «بۇل زاتتاردىڭ بارلىعى – اتا-بابامىزدان قالعان اسىل مۇرا. سىندىرماڭىزدارشى، بۇلاردى ورتەسەك، ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ەشتەڭە قالمايدى. ەرتەڭگى كۇنى سىزدەرگە كەرەك بولادى عوي» دەگەن ءسوزىمدى كەيبىرى تىڭدادى. تىنىشتىق ورناتىپ، مەنەن «التىن ادامنىڭ» وريگينالى قايدا؟»، «التىن زاتتار قايدا تۇر؟»، «قىلىشتار بار ما؟» دەپ سۇراي باستادى. «التىن ادامنىڭ» تۇپنۇسقاسىنىڭ بىزدە ەمەس ەكەنىن ايتتىم. بۇل ۋاقىتتا مۋزەي زالدارىندا نەگىزگى جارىق ەمەس، كەزەكشى جارىق شامدارى جانىپ تۇرعان. سونىڭ كومەگى ءتيدى مە دەپ ويلايمىن، كەيبىر زاتتار قاراڭعىدا انىق كورىنە قويمادى.

    47
  • جاڭالىقتار

    ساناق: قازاقستان حالقى 19,1 ملن ادامعا جەتتى، قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 70 پايىز

    1 قىركۇيەك پەن 30 قازان ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ العاشقى ناتيجەسى بويىنشا، قازاقستان حالقى 19 169 550 ادامعا جەتتى. ساناقتىڭ ناتيجەسى جونىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا بايانداعان پرەمەر-مينيستر اسقار مامين وسىلاي دەپ مالىمدەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ 48,71 پايىزى – ەرلەر، 51,29 پايىزى – ايەلدەر. “قازاقستان حالقىنىڭ ورتا جاسى 31,94 جاس دەپ كورسەتىلگەن. جالپى حالىقتىڭ 33,97 پايىزى – 17 جاسقا دەيىنگى بالالار، 19,72 پايىزى – 14-28 جاس ارالىعىنداعى جاستار. ەلىمىزدەگى قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 70,18 پايىزعا جەتكەن. حالىقتىڭ 59,05 پايىزى، ياعني 11 320 410 ادام ەڭبەككە جارامدى دەپ تانىلعان” دەلىنگەن اقوردا حابارلاماسىندا. قازاقستاندا حالىق ساناعى ون جىلدا ءبىر رەت وتەدى. بۇعان دەيىنگى ساناق 2009 جىلى وتكەن ەدى. ساناق قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەگى حالىق سانى 16

    773
  • جاھان جاڭالىقتارى

    “ول ناعىز قازاق”. اقش ۆاليۋتا باسقارماسى جەتەكشىلىگىنە ۇسىنىلعان ساۋلە وماروۆا كىم؟

    دارحان ومىربەك قازاقستان تۋماسى، اقش ازاماتى ساۋلە وماروۆا اقش ۆاليۋتا باسقارماسىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىنە ۇسىنىلدى. اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن بانك سالاسىن رەتتەيتىن ساياسي قىزمەتكە قازاقستان تۋماسى ساۋلە وماروۆانى ۇسىندى. سەنات ونى ماقۇلداسا، باسقارمانىڭ 158 جىلدىق تاريحىندا باسشى قىزمەتىنە تاعايىندالعان تۇڭعىش ايەل جانە العاشقى ازيات بولماق. 3,5 مىڭ قىزمەتكەرى بار باسقارما مىڭنان استام ءىرى بانكتى باقىلايدى. ال ولاردىڭ جيىنتىق اكتيۆى 15 تريلليون دوللارعا جۋىقتايدى. بىراق بانكتەر مەن رەسپۋبليكاشىلدار وماروۆانىڭ يدەيالارىن تىم راديكال ساناپ، وعان قاتتى قارسىلىق تانىتىپ وتىر. ءتىپتى ءبىر سەناتور ونى كوممۋنيستىك كوزقاراستاعى ادام بولۋى مۇمكىن دەپ، سسسر كەزىندە جازعان ديپلوم جۇمىسىن سۇراتتى. ال ءباسپاسوز قۇرالدارى ونىڭ ءاربىر ءسوزىن تالداپ، بيوگرافياسىن شاممەن قاراعانداي شۇقشيا تەكسەرىپ جاتىر. 55 جاستاعى ساۋلە وماروۆانىڭ اقش

    447
  • قازاق شەجىرەسى

    ۇزىنمىلتىق (قۇتىمبەت) – تاريحي تاۋ تۇلعا

      ورتا ءجۇز – كەرەي – اباق – شەرۋشى – كۇنتۋعاننان تاراعان اتانىڭ ءبىرى – ۇزىنمىلتىق(قۇتىمبەت). الاشتان قازاق تارادى، كەيىن عاسىرلار قويناۋىنداعى تاريحي ءار كەزەڭدە ءوسىپ-ونگەن جۇزدەگەن رۋلار نەگىزىندە ءۇش جۇزدەن قازاق حالقى قالىپتاستى. ءجۇز-رۋلار وداعىنىڭ اۋماقتىق ءىرى بىرلەستىگى. ءجۇزدىڭ باستى سيپاتى تۋىستىق، كاسىپتىك، ادەت-عۇرىپتىق، باسقارۋ نەگىزىندەگى قارىم-قاتىناستار جيىنتىعى بولىپ تابىلادى. قازاق قوعامى اتالىق، رۋلىق، تايپالىق، جۇزدىك جۇيەمەن قۇرىلىپ، قالىپتاسقان. رۋ-قاۋىمداستىقتىڭ كىشى ساتىسى. «ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن»دەيدى. «جەتى اتاعا تولىستىق، جەكە ەل بولىستىق»دەپ رۋدىڭ اتىن قويادى، جەرىن بەلگىلەيدى. الايدا ەڭ باستىسى رۋدىڭ مۇددەسىن ويلاپ، ءسوزىن سويلەتىن، تەنتەگىن تەزگە سالىپ، تەكتىسىن جەبەيتىن – ءبيى، رۋدى باعاتىن – بايى، قورعايتىن – باتىرى بولۋ كەرەك.ونسىز رۋ قۇرىلمايدى. قۇتىمبەت رۋدىڭ ءبيى دە، باتىرى دا بولدى.

    501
  • كوز قاراس

    عۇنداردىڭ مۇراگەرلەرى – قوڭىراتتار

    (قوڭىرات شەجىرەسىنە بايلانىستى شىعاتىن جاڭا كىتاپتارعا ارنالعان) اۆتورى: كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قاناتتاس وتىرعان رۋلار توپتاستىرىلىپ، ءوز تۇرعان وڭىرلەرىدەگى جاڭا ءجۇز بىرلەستىگىنە كىردى. 1456جىلى قازاق حاندىعى ەڭ العاش قۇرىلعان جەر شۋ، تالاس وزەندەرىنىڭ بويى ەدى. مىنە وسى قاراشاڭىراقتىڭ ورنى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى جەتىسۋ، الاتاۋ، قاراتاۋ ايماقتارىنداعى رۋلار ۇلى ءجۇز دەپ اتالدى. قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدەن باستاپ شەشۋشى رول اتقارىپ كەلە جاتقان ىرگەلى التى ۇلىس ورتا ءجۇز بولىپ بىرىكتىرىلدى. ولار التاي-ەرتىس، تارباعاتاي، سارى ارقا، ءسىبىر، بالقاش، سىردىڭ ورتا اعىسى وڭىرلەرىن الىپ جاتتى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كەيىنىرەك قوسىلعان ەدىل-جايىقتاعى رۋلار كىشى ءجۇز بولىپ توپتاستىرىلدى. سول كەزدە قوڭىرات ۇلىسى ورتا ءجۇز بىرلەستىگىنە ەندى. بۇل قازاق ۇلكەن يمپەريانىڭ قاراشاڭىراعىندا وتىرعان ۇلت. بىرلىككە

    1631
  • تاريح

    قازاقتىڭ ۇلى دالاسى مەن ەلىن، جەرىن قورعاعان باتىرلارى

      (قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنايمىن) اۆتورى: تاريحشى، فولكلوريس، فيلولوگ، الاشتانۋشى كەرىمبايۇلى تالاسبەك تاۋاسار ەسكەرتۋ: بۇل ماقالانى باسپاعا باستىرۋ جانە  سايىتتارعا شىعارۋ تەك اۆتوردىڭ رۇحساتىمەن بولادى. 2021 ج قازاقتىڭ ۇلى دالاسى مەن ەلىن، جەرىن قورعاعان باتىرلارى بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ مەرەيلى 30 جىلدىق تويى. اتا – بابالارىمىز سان عاسىردان بەرى بىلەكتىڭ كۇشى مەن نايزانىڭ ۇشى مەن ۇلى دالا ەلىنىڭ جەرىن، حالقىن جانقيارلىقپەن قورعاپ، قازاق دالاسىنا شابۋىل جاساعان جاۋلارىن جەر جاستاندىرا جويدى. اتا- بابالارىمىزدىڭ « ….كوش جولىنان كورەسىڭ كوشپەندىنىڭ، تاريحتا قالدىرعان وشپەس ءىزىن….. »، « كوزى بابامىزدىڭ ءبىر كورگەندە تۇسكەن جەرى، بىلەكتىڭ كۇشى، نايزانىڭ ۇشى تيگەن جەرى»  دەپ قازاقتىڭ ۇلى دالاسىن قورعاۋى ءبىزدى باتىرلار ۇرپاعى ەكەنىمىزدى  بارشا الەمگە ءپاش ەتتى.

    1031
  • تاريح

    « شاقانتاي» شەجىرەسى( بەسىنشى باسىلىم ، قوسىمشا جازبالار مەن تولىقتىرۋلار)

           تايتولەۋ ىسقاقۇلى ءتولتاي                                   2003 – 2009 جىلدارى  « شاقانتاي»  شەجىرە  كىتابى  ءتورت رەت  800  دانامەن   باسىلىپ  شىقتى . سوڭعى  ءتورتىنشى  باسىلىمىن  kerey.kz  سايتىنان  تولىق  وقي  الاسىزدار .  وسى  باسىلىمدا  شاقاڭا  قاتىستى سوڭعى  كەزدە  كەلىپ  تۇسكەن اقپاراتتار مەن  م. ماعاۋين، ءو. احمەتوۆ ، س. ىسقاقوۆ ، ن. سامەنبەتوۆ – تەردىڭ كەيىنگى جاريالانعان  دەرەكتەرى قولدالىندى . بەسىنشى باسىلىم دا سول اتالعان سايتقا  قويىلادى .   مەكەن-جايىمىز:  الماتى، 050010, پۋشكين ك. 83 ءۇي، «ريەو» جشس ، تەل.،فاكس:  8(7272) 912049 . ۇيالى  تەل. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . مازمۇنى :    شاقانتايدىڭ  

    1120
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: