| 
  • تاريح

    قىتاي قازاقتارىنىڭ جاپونيامەن بايلانىسى بولعان با؟

    “جاپونيادا ءبىلىم العان قىتايلىقتار” اتتى (中国人留学日本史) بۇل كىتاپتا 19-20 ع ارالىعىندا جاپونيادا ءار سالادا ءبىلىم العان قىتايلىق وقۋشىلاردىڭ تاريxىن تۇگەندەپتى. جاپونيا قىتايدىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ساياسي وزگەرىسىنە قوزعاۋشى كۇش بولعان بىردەن ءبىر ىقپالدى مەملەكەت ەكەنىن بۇگىنگى قىتاي بيلىگى اشىپ جارىپ ايتپاسا دا قازاقستاندىق ءتول قىتايتانۋشىلار ءايتابىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. تسين ۇكىمەتىن اۋدارىپ بيلىككە دەموكراتيالىق قىتاي ەليتاسىنىڭ كەلۋىنە جاپونداردىڭ تىكە ىقپالى بار. جاپون-قىتاي قىرعيقاباقتىعى سەبەبىنەن ەكى ەل اراسىنداعى تاريxي ساياسي ىقپالداستىق تۋرالى بۇگىنگى كومەنەس قىتاي بيلىگى (共产党) كوبىنشە جۋمعان اۋزىن اشپايدى. وسمىنلى ۇكىمەتى ءۇشىن فرانتسسيادان ءبىلىم العاندار قانشالىق ىقپالدى بولسا، تسين مەملەكەتى ءۇشىن دە جاپونيادان ءبىلىم العان قىتايلىقتار دا انە سونداي ىقپالدى بولعان. تسين-جاپون سوعىسىنان (1894-1895 جج) كەيىن جاپونيا قىتايدىڭ تەرىستىك-شىعىس

    279
  • تاريح

    «وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ زۇلماتى مەن شاراپاتى تەڭ»

    نۇرتاي لاحانۇلى تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆ. بۇگىن وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنا عاسىر تولدى. ازاتتىق ءتىلشىسى تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆپەن وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ قازاقستانعا نە بەرگەنى جانە قانداي ناۋبەت اكەلگەنى تۋرالى اڭگىمەلەستى. ازاتتىق: – 1917 جىلى قاراشانىڭ 7-ءسى كۇنگى (ەسكى كالەندارمەن قازان ايىندا بولعان ) رەسەي يمپەرياسىندا بولعان وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ ءدۇمپۋى قازاق دالاسىنا قانشا ۋاقىتتان كەيىن جەتتى؟ قازاقستاندا توڭكەرىس بولعانىن ءدال سول كۇنى ءبىلدى مە؟ قايدار الداجۇمانوۆ: – سوۆەت زامانىنىڭ وزىندە «سوۆەت ۇكىمەتى قالاي ورنادى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە تاريحشىلار اراسىندا ايتىس بولعان. ءتىپتى سول كەزدەگى، ياعني 1920 جىلدارداعى قازاق باسشىلارىنىڭ وزدەرى «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى قازاقستانعا تەك تەلەگرافپەن كەلىپ ورناعان» دەگەن پرينتسيپتە بولعان. وعان كەيبىرەۋلەرى قارسى شىعىپ، ءتىپتى كەشەگى 1960 جىلدارعا دەيىن عالىمداردىڭ ءوزى «جوق، قازاقتار بىردەن قولداعان، قازاقتاردىڭ كوزى

    45
  • تاريح

    الاش ارىسى رايىمجان مارسەكتىڭ اتا-تەگى جونىندە.

          رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قارسى تۇرىپ، ودان كەيىنگى كوممۋنيستىك-شوۆينيستىك كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىن قورعاپ، ۇلتتىق ساياسي پارتيا قۇرىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارى مەن وقىمىستىلارىنىڭ  جارىق جۇلدىزدارىنىڭ، ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى نايمان-تەرىستاڭبالىدان شىققان رايىمجان مارسەك ەدى.  رايىمجان مارسەكتىڭ ءومىرى، قازاسى جونىندە ءبىرتالاي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، كىتاپتار دا جازىلعان.  الاش ارىسىنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى جونىندە، رايمىجاننىڭ تۋعان ءىنىسى شەريازداننىڭ قىزى تۇردىقان اپايىمىزدىڭ «كەشۋلەر» اتتى كىتابىندە تولىعىمەن ايتىلعان.  وسى اپايىمىزدىڭ جازعان كىتابى مەن  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابجانوۆتىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن جازىلعان رايىمجان مارسەك تۋرالى «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» اتتى كىتاپتەردە ايتىلماعان  بىرەر دەرەكتەردى كەلتىرۋدى ءجون كوردىم.    توڭكەرىستەن كەيىن رايىمجان مارسەكتىڭ كونتررەۆوليۋتسياشىل اتالعانى بەلگىلى. بىلتىر جازدا بايجىگىتتىڭ اتاقتى شەجىرەسى بولعان، داۋلەتباي باتىردىڭ ەگىزى ەسەنگەلدى

    71
  • كوز قاراس

    كەرەيدىڭ ايقىش تاڭباسى.

    بولعان تالاي قالامىز دا، حالىق تا، ۋاقىت كومدى ءبارىن جەردەي تابىتقا. بولعان تالاي اۋىلىمىز تايپامىز، ەندى سونىڭ ءىزىن تاۋىپ بايقاڭىز… ءجۇسىپ بالاساعۇني    دىن دەگىنىمىز جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ كوك تاڭىرىمەن بايلانىس جاساۋىنىڭ سالت-جورالارى (ريتۋال) بولادى. ياعني، كوكتەگى ءبىر اراتۋشىمەن، ءبىر قۇدايمەن بايلانىس جاساۋدىڭ. ءبىر ءتاڭىر، جالعىز قۇداي ۇعىمى تەنگرياندىق ءدىننىڭ باستى قاعيداسى ەكەنى بەلگىلى. بەلگىلى عالىم سابەتقازى اقاتاي كوك تاڭىرلىك ءدىندى پايعامبارسىز ءدىن دەپ تە اتاعان ەكەن. الاي دا، بىزدەر ەرتەدە گەسار اتانعان (قىزىر) كوك تاڭىرلىك قىدىر اتانى ەڭ العاشقى پايعامبار دەپ تۇسىنەمىز. قىدىر اتا حريستوسقا دەيىنگى بەس مىڭ جىل بۇرىندا ءومىر سۇرگەن. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سىيىنعان وسى دىندەگى تاڭىرلىك تاڭبا ءبىز اڭگىمە قىلعالى وتىرعان كەرەي تايپاسىنىڭ ايقىش تاڭباسىمەن بىردەي تاڭبا. (+).

    246
  • رۋحانيات

    قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى

    قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قاۋلى ەتەمىن: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيى بەكىتىلسىن. 2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى: قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرسىن; قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ 2025 جىلعا دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋىن قامتاماسىز ەتسىن; وسى جارلىقتى ىسكە اسىرۋ جونىندە وزگە دە، سونىڭ ىشىندە ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە زاڭنامالىق سيپاتتاعى، شارالار قابىلداسىن. 3. وسى جارلىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىنە جۇكتەلسىن. 4. وسى جارلىق جاريالانعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.     قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ    پرەزيدەنتى                                                  

    109
  • ساياسات

    ماڭىزدى ساياسي مەرەكە ەدى

    مارات توكاشباەۆ ەرتەڭ 25-قازان – رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسى. 1990 جىلى 25-قازاندا قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق حالقى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ساياسي قۇجات – «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» قابىلدانعان بولاتىن. بۇل تاريحي قۇجاتتا مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىمىز جاريالانىپ، ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ باعدارلاماسى باياندالعان. ءدال وسى قۇجاتتا، ەڭ جوعارعى اكىمشىلىك-اتقارۋشىلىق بيلىك، رەسپۋبليكا باسشىسى پرەزيدەنت بولاتىنى ايتىلدى. ەگەر وسى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا بولماسا، 1991 جىلعى 16- جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ دا، 1991 جىلى 1-جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىك رەفەرەندۋمنىڭ دا بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي ەدى. اتالعان دەكلاراتسيادا قازاقستان قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگى ەكەندىگى، ونىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولاتىنى، جەر، سۋ، اۋە كەڭىستىگى ەرەكشە مەنشىكتە تانىلاتىنى ايتىلعان. وكىنىشكە قاراي قازىر قازاقستان مەملەكەتقۇراۋشى قازاق

    21
  • قازاق شەجىرەسى

    كەرەي تاڭبا

      كەرەي شەجىرەسىندەگى  «كەرەي» اتاۋى تۋرالى كوپتەگەن ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ، عىلىمي زەرتەۋلەر جاسالۋدا . بىراق تا ەشكىمدە تاريحتى ءدال بولعانىنداي ەتىپ شىندىعىن جەتكىزە المايتىندىعى وكىنىشتى-اق.تەك بىردەن بىرگە جالعاسىپ، ەستىپ بىلگەن جورامالدارعا عانا سۇيەنەتىندىكتەرىندە بولسا كەرەك. جالپىلاي العاندا قازاق قاۋىمىندا اۋىز ادەبيەتى كەڭىنەن ءورىس الىپ اڭىز اڭگىمەلەر ارقىلى عاسىردان- عاسىرعا جالعاسىپ تاريحي مالىمەتتەر بىزگە جەتكەنى دە بارشاعا ايان. قۇيماقۇلاق دانا قاريالاردان قالعان دالا شەجىرەسى، اڭىز اڭىمەلەرىندە  6-7-عاسىر شاماسىندا قازىرگى مونگوليا اۋماعى ورحون وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا بەلگىسىز سەگىز «قونىس» كەلىپ جايعاسىپتى. ونى سىرتتاي كورگەن وتىرىقتى مونگولدار «سەگىز قونىس» نەمەسە «كەلگەن سەگىز» دەپ اتاپ كەتىپتى. ال مونگولدار سەگىز سانىن «نايمان» دەپ اتايدى. قازىرگى قازاق قاۋىمىنىڭ  نايمان رۋىنىڭ العاشقى وسىلاي اتالۋى عىلىمي تۇردە دالەلدەنىپ تۇجىرىمدالعان.

    61
  • تاريح

    قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى(شىعىس قازاقيا)

    بۇل جەردىڭ اتى مايتاۋ (独山子), سۋرەتتە مايتاۋ مۇناي بۇرعىلاۋ قۇرىلعىلارى تۇسىرىلگەن. شىڭجاڭدا ول جىلدارى (40-جج) مۇناي بۇرعىلايتىن وزىق قۇرىلعىلار بولماعان تۇرسا، اتالمىش وڭىردەگى مۇنايدى كىمدەر بۇرعىلاپ جاتىر؟ سوۆەت (سابەت) وداعىمەن قانشالىق قاتىسى بار؟ ايتپاقشى، سۋرەت شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى قۇرىلعان جىلدارى تۇسىرىلگەن. شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتىن قۇرۋدا سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى سيرەك قازبا بايلىقتارعا استىرتىن مۇددەلى بولعان. سونىڭ ءبىرى- ۋران جانە ءبىرى- مۇناي. ۋراندى التايدان تاپقان دا مۇناي-گازدى وسى مايتاۋ (独山子) مەن قارامايدان (克拉玛依) تاپقان. بۇعان دەيىن بۇل وڭىرگە (مايتاۋعا) سابەتتىڭ كەن بارلايتىن تىڭشىلارى كەلىپ جەر شارلاپ، استىرتىن كارتاعا ءتۇسىرىپ قاعازعا نوبايىن قوندىرىپ كەتكەن. جالپى، قاراماي مەن مايتاۋ ءوڭىرى قازاقتىڭ ەجەلدەن بەرگى اتامەكەنى سانالادى. ۇشى قيىرسىز وسى وڭىردە قازاقتار مال تولدەتكەن، جەر بەتىنە

    70
  • تاريح

    رۋحاني جاڭعىرۋ: شىعىس قازاقيا جانە شىڭ دۋبان

     شىڭجاڭ ولكەسىنە قازاقستان زيالىلارى ەكى ءتۇرلى كەزەڭدە كەلە باستادى. ءبىرى – 1916-1920 جىلدارى پانالاپ كەلگەن الاش زيالىلارى مەن 30-ىنشى جىلدارى اشارشىلىقتا كەلگەن قازاق ينتەلليگەنتسياسى قازاقتار شىڭ دۋبان (盛世才) ۇكىمەتىن قۇرۋدا ەكىگە جارىلدى. ءشارىپحان تورە باستاعان ۇلت زيالىلارى (سولتۇستىك شىڭجاڭداعى بارلىق قازاقتار) قولىنداعى اسكەري، ساياسي كۇشتى توقتاتىپ شىڭ دۋبانمەن تىكەلەي ساياسي بايلانىسقا شىقتى. بۇعان بۇكىل قازاقتىڭ زيالىسى اتسالىستى. ال، شىعىس شىڭجاڭنىڭ التىن دىڭگەگى اتانعان ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسحان شىڭ دۋبان ۇكىمەتىن قۇرۋعا ءتىس-تىرناعىمەن قارسى بولدى. سوندىقتان قازاقتىڭ از بولىگى ەلىسحانعا ەرىپ، شىڭ دۋبان ۇكىمەتىنە قارسى ورتالىق مينگو ۇكىمەتىنە قارايتىن ما بۋفاڭنىڭ اسكەري ۇكىمەتىن پانالاپ، سولاردان ساياسي، اسكەري كۇش الىپ قايتا اينالىپ كەپ شىڭ دۋباننىڭ ۇكىمەتىن قيراتۋدى ويلاستى. ءشارىپحان تورە ەلىسحانعا ەكى-ءۇش رەت

    157
  • ساياسات

    “شاۋەشەك كەلىسىمى” قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ نەگىزى بولدى”

    اسىلحان ماماشۇلى قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنداعى بەكەت. قورعاس، 13 مامىر 2003 جىل. (كورنەكى سۋرەت.) وسىدان 153 جىل بۇرىن، ياعني 1864 جىلى قازان ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” قول قويىلدى. تاريحشى ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى 153 جىل بۇرىن قول قويىلعان وسى “شاۋەشەك كەلىسىمى” قازىرگى قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ نەگىزى بولعانىن” ايتادى. ازاتتىق ءتىلشىسى رەسەي جانە قازاق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ عىلىمي دەرەكتەرى مەن پىكىرلەرىنە سۇيەنىپ، قازاقستاننىڭ شىعىس شەكاراسىنىڭ شەجىرەسىن ءسۇزىپ شىققان ەدى. قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ قالاي تارتىلعانىن زەرتتەۋگە تىرىسقان تىلشىگە اۋەلى رەسەيلىك پروفەسسور، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆلاديمير مويسەەۆتىڭ “ورتالىق ازياداعى رەسەي مەن قىتاي (19-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – 1917 جىل)” زەرتتەۋى ۇشىراستى. ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن، قازان ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا شاۋەشەك كەلىسىمىنە

    91
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: