| 
  • Tarih

    QITAY QAZAQTARINIÑ JAPONIYAMEN BAYLANISI BOLĞAN BA?

    “Japoniyada bilim alğan Qıtaylıqtar” attı (中国人留学日本史) bwl kitapta 19-20 ğ aralığında Japoniyada är salada bilim alğan qıtaylıq oquşılardıñ tarixın tügendepti. Japoniya qıtaydıñ sayasi mädenieti men sayasi özgerisine qozğauşı küş bolğan birden bir ıqpaldı memleket ekenin bügingi qıtay biligi aşıp jarıp aytpasa da Qazaqstandıq töl qıtaytanuşılar aytabilui tiis dep esepteymin. Cin ükimetin audarıp bilikke demokratiyalıq qıtay elitasınıñ keluine Japondardıñ tike ıqpalı bar. Japon-qıtay qırğiqabaqtığı sebebinen eki el arasındağı tarixi sayasi ıqpaldastıq turalı bügingi kömenes qıtay biligi (共产党) köbinşe jumğan auzın aşpaydı. Osmınlı ükimeti üşin Francsiyadan bilim alğandar qanşalıq ıqpaldı bolsa, Cin memleketi üşin de Japoniyadan bilim alğan qıtaylıqtar da äne sonday ıqpaldı bolğan. Cin-Japon soğısınan (1894-1895 jj) keyin Japoniya qıtaydıñ teristik-şığıs

    279
  • Tarih

    «Oktyabr' töñkerisiniñ zwlmatı men şarapatı teñ»

    Nwrtay LAHANWLI Tarihşı Qaydar Aldajwmanov. Bügin Oktyabr' revolyuciyasına ğasır toldı. Azattıq tilşisi tarihşı Qaydar Aldajwmanovpen Oktyabr' revolyuciyasınıñ Qazaqstanğa ne bergeni jäne qanday näubet äkelgeni turalı äñgimelesti. Azattıq: – 1917 jılı qaraşanıñ 7-si küngi (eski kalendar'men qazan ayında bolğan ) Resey imperiyasında bolğan Oktyabr' töñkerisiniñ dümpui qazaq dalasına qanşa uaqıttan keyin jetti? Qazaqstanda töñkeris bolğanın däl sol küni bildi me? Qaydar Aldajwmanov: – Sovet zamanınıñ özinde «Sovet ükimeti qalay ornadı?» degen saual töñireginde tarihşılar arasında aytıs bolğan. Tipti sol kezdegi, yağni 1920 jıldardağı qazaq basşılarınıñ özderi «Oktyabr' revolyuciyası Qazaqstanğa tek telegrafpen kelip ornağan» degen principte bolğan. Oğan keybireuleri qarsı şığıp, tipti keşegi 1960 jıldarğa deyin ğalımdardıñ özi «joq, qazaqtar birden qoldağan, qazaqtardıñ közi

    45
  • Tarih

    Alaş arısı Rayımjan Marsektiñ ata-tegi jöninde.

          Resey imperiyasınıñ otarlıq ezgisine qarsı twrıp, odan keyingi kommunistik-şovinistik kezeñde wlt müddesin qorğap, wlttıq sayasi partiya qwrıp, qazaqtıñ memlekettiligin qayta jañğırtuğa talpınğan qazaq ziyalıları men oqımıstılarınıñ  jarıq jwldızdarınıñ, iri qayratkerleriniñ biri nayman-teristañbalıdan şıqqan Rayımjan Marsek edi.  Rayımjan Marsektiñ ömiri, qazası jöninde birtalay zertteuler jürgizilip, kitaptar da jazılğan.  Alaş arısınıñ artında qalğan wrpaqtarı jöninde, Raymıjannıñ tuğan inisi Şeriyazdannıñ qızı Twrdıqan apayımızdıñ «Keşuler» attı kitäbinde tolığımen aytılğan.  Osı apayımızdıñ jazğan kitäbi men  tarih ğılımdarınıñ doktorı Äbjanovtıñ jauaptı redaktorlığımen jazılğan Rayımjan Marsek turalı «Qazaq qayda bara jatır?» attı kitäpterde aytılmağan  birer derekterdi keltirudi jön kördim.    Töñkeristen keyin Rayımjan Marsektiñ kontrrevolyuciyaşıl atalğanı belgili. Bıltır jazda bayjigittiñ ataqtı şejiresi bolğan, Däuletbay batırdıñ egizi Esengeldi

    71
  • Köz qaras

    Kereydiñ ayqış tañbası.

    Bolğan talay qalamız da, halıq ta, Uaqıt kömdi bärin jerdey tabıtqa. Bolğan talay auılımız taypamız, Endi sonıñ izin tauıp bayqañız… Jüsip Balasağwni    Din deginimiz jer betindegi halıqtardıñ Kök Täñirimen baylanıs jasauınıñ salt-joraları (ritual) boladı. YAğni, Köktegi bir aratuşımen, bir Qwdaymen baylanıs jasaudıñ. Bir Täñir, jalğız Qwday wğımı tengriandıq dinniñ bastı qağidası ekeni belgili. Belgili ğalım Säbetqazı Aqatay Kök Täñirlik dindi payğambarsız din dep te atağan eken. Alay da, bizder ertede Gesar atanğan (Qızır) Kök Täñirlik Qıdır atanı eñ alğaşqı payğambar dep tüsinemiz. Qıdır ata Hristosqa deyingi bes mıñ jıl bwrında ömir sürgen. Bizdiñ ata-babalarımız sıyınğan osı dindegi Täñirlik tañba biz äñgime qılğalı otırğan Kerey taypasınıñ ayqış tañbasımen birdey tañba. (+).

    246
  • Ruhaniyat

    Qazaq tili älipbiin kirillicadan latın grafikasına köşiru turalı qaulı

    Qazaq tili älipbiiniñ kirillicadan latın grafikasına köşiriluin qamtamasız etu maqsatında QAULI ETEMİN: 1. Qosa berilip otırğan latın grafikasına negizdelgen qazaq tili älipbii bekitilsin. 2. Qazaqstan Respublikasınıñ Ükimeti: Qazaq tili älipbiin latın grafikasına köşiru jönindegi wlttıq komissiya qwrsın; qazaq tili älipbiiniñ 2025 jılğa deyin latın grafikasına kezeñ-kezeñimen köşuin qamtamasız etsin; osı Jarlıqtı iske asıru jöninde özge de, sonıñ işinde wyımdastıruşılıq jäne zañnamalıq sipattağı, şaralar qabıldasın. 3. Osı Jarlıqtıñ orındaluın baqılau Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ Äkimşiligine jüktelsin. 4. Osı Jarlıq jariyalanğan küninen bastap qoldanısqa engiziledi.     Qazaqstan Respublikasınıñ    Prezidenti                                                  

    109
  • Sayasat

    MAÑIZDI SAYASI MEREKE EDİ

    Marat Tokaşbaev Erteñ 25-qazan – Respublika küni merekesi. 1990 jılı 25-qazanda Qazaq SSR Joğarğı Keñesiniñ qaulısımen qazaq halqı üşin asa mañızdı sayasi qwjat – «Qazaq SSR-iniñ memlekettik egemendigi turalı Deklaraciya» qabıldanğan bolatın. Bwl tarihi qwjatta memlekettik egemendigimiz jariyalanıp, eldiñ sayasi-qwqıqtıq täuelsizdiginiñ bağdarlaması bayandalğan. Däl osı qwjatta, eñ joğarğı äkimşilik-atqaruşılıq bilik, respublika basşısı Prezident bolatını aytıldı. Eger osı Egemendik turalı Deklaraciya bolmasa, 1991 jılğı 16- jeltoqsanda qabıldanğan «Qazaq SSR-iniñ memlekettik täuelsizdigi turalı» konstituciyalıq zañnıñ da, 1991 jılı 1-jeltoqsandağı prezidenttik referendumnıñ da bolu-bolmauı ekitalay edi. Atalğan Deklaraciyada Qazaqstan qazaq halqınıñ memlekettiligi ekendigi, onıñ halıqaralıq qatınastardıñ derbes sub'ektisi bolatını, jer, su, äue keñistigi erekşe menşikte tanılatını aytılğan. Ökinişke qaray qazir Qazaqstan memleketqwrauşı qazaq

    21
  • Qazaq şejiresi

    Kerey tañba

      Kerey şejiresindegi  «Kerey» atauı turalı köptegen ärtürli pikirler aytılıp, ğılımi zerteuler jasaluda . Biraq ta eşkimde tarihtı däl bolğanınday etip şındığın jetkize almaytındığı ökinişti-aq.Tek birden birge jalğasıp, estip bilgen joramaldarğa ğana süyenetindikterinde bolsa kerek. Jalpılay alğanda qazaq qauımında auız ädebieti keñinen öris alıp añız äñgimeler arqılı ğasırdan- ğasırğa jalğasıp tarihi mälimetter bizge jetkeni de barşağa ayan. Qwymaqwlaq dana qariyalardan qalğan dala şejiresi, añız äñimelerinde  6-7-ğasır şamasında qäzirgi mongoliya aumağı Orhon özeniniñ jağalauına belgisiz segiz «qonıs» kelip jayğasıptı. Onı sırttay körgen otırıqtı Mongoldar «segiz qonıs» nemese «kelgen segiz» dep atap ketipti. Al mongoldar segiz sanın «nayman» dep ataydı. Qäzirgi qazaq qauımınıñ  nayman ruınıñ alğaşqı osılay ataluı ğılımi türde däleldenip twjırımdalğan.

    61
  • Tarih

    Qaramay men Maytau öñiri qazaqtıñ ejelden bergi atamekeni(Şığıs Qazaqiya)

    Bwl jerdiñ atı Maytau (独山子), surette Maytau mwnay bwrğılau qwrılğıları tüsirilgen. Şıñjañda ol jıldarı (40-jj) mwnay bwrğılaytın ozıq qwrılğılar bolmağan twrsa, atalmış öñirdegi mwnaydı kimder bwrğılap jatır? Sovet (säbet) odağımen qanşalıq qatısı bar? Aytpaqşı, suret Şığıs Türkistan ükimeti qwrılğan jıldarı tüsirilgen. Şığıs Türkistan ükimetin qwruda Säbet (sovet) ükimeti sirek qazba baylıqtarğa astırtın müddeli bolğan. Sonıñ biri- Uran jäne biri- Mwnay. Urandı Altaydan tapqan da mwnay-gazdı osı Maytau (独山子) men Qaramaydan (克拉玛依) tapqan. Bwğan deyin bwl öñirge (Maytauğa) säbettiñ ken barlaytın tıñşıları kelip jer şarlap, astırtın kartağa tüsirip qağazğa nobayın qondırıp ketken. Jalpı, Qaramay men Maytau öñiri qazaqtıñ ejelden bergi atamekeni sanaladı. Wşı qiırsız osı öñirde qazaqtar mal töldetken, jer betine

    70
  • Tarih

    RUHANI JAÑĞIRU: ŞIĞIS QAZAQIYA JÄNE ŞIÑ DUBAN

     Şıñjañ ölkesine Qazaqstan ziyalıları eki türli kezeñde kele bastadı. Biri – 1916-1920 jıldarı panalap kelgen Alaş ziyalıları men 30-ınşı jıldarı aşarşılıqta kelgen qazaq intelligenciyası Qazaqtar Şıñ Duban (盛世才) ükimetin qwruda ekige jarıldı. Şäriphan töre bastağan wlt ziyalıları (soltüstik Şıñjañdağı barlıq qazaqtar) qolındağı äskeri, sayasi küşti toqtatıp Şıñ Dubanmen tikeley sayasi baylanısqa şıqtı. Bwğan bükil qazaqtıñ ziyalısı atsalıstı. Al, Şığıs Şıñjañnıñ altın diñgegi atanğan Äliptiñ wlı Elishan Şıñ Duban ükimetin qwruğa tis-tırnağımen qarsı boldı. Sondıqtan qazaqtıñ az böligi Elishanğa erip, Şıñ Duban ükimetine qarsı Ortalıq Mingo ükimetine qaraytın Ma BuFañnıñ äskeri ükimetin panalap, solardan sayasi, äskeri küş alıp qayta aynalıp kep Şıñ Dubannıñ ükimetin qiratudı oylastı. Şäriphan töre Elishanğa eki-üş ret

    157
  • Sayasat

    “Şäueşek kelisimi” qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi boldı”

    Asılhan MAMAŞWLI Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.) Osıdan 153 jıl bwrın, yağni 1864 jılı qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında “Şäueşek kelisimine” qol qoyıldı. Tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı 153 jıl bwrın qol qoyılğan osı “Şäueşek kelisimi” qazirgi qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi bolğanın” aytadı. Azattıq tilşisi Resey jäne qazaq zertteuşileriniñ ğılımi derekteri men pikirlerine süyenip, Qazaqstannıñ şığıs şekarasınıñ şejiresin süzip şıqqan edi. Qazaq-qıtay şekarasınıñ qalay tartılğanın zertteuge tırısqan tilşige äueli reseylik professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Vladimir Moiseevtiñ “Ortalıq Aziyadağı Resey men Qıtay (19-ğasırdıñ ekinşi jartısı – 1917 jıl)” zertteui wşırastı. Bir jarım ğasırdan astam uaqıt bwrın, qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında Şäueşek kelisimine

    91
load more

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: