| 
  • Köz qaras

    Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

    131
  • Tarih

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

    132
  • Tarih

    Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

    178
  • Köz qaras

    Aqş-Sovet qatınastarındağı şıñjañ ölkesi

    Sügiretterge qısqaşa tüsinikteme: Birinşi sügirette, Aqş-tıñ şıñjañ ölkesindegi twñğış ökiletti bas elşisi Edmond Klab jäne Dihua qalasındağı (Ürimji) Aqş konsulınıñ aldı tüsirilgen. Uaqtı, 1943- jıldıñ säuir ayı.  Ekinşi sügiret, Aqş ükimetiniñ şıñjañ ölkesindegi ökiletti elşisi Jon Hall Pakston mırza(1946′dan soñ elşi boldı).  Üşinşi sügiret, Şıñjañ ölkesiniñ sayasi, äkimşilik ortalığı Dihua qalasında (Ürimji) ornalasqan Aqş konsuldığı. Konsul aldında twrğandar J. Pakston jäne zayıbı.  Törtinşi sügiret, 1946-jıldıñ qaraşa ayında Dihuadağı Aqş konsulı aldında tüsirilgen. Artqı qatar oñnan törtinşi adam Jon Hall Pakston. Pakston Aqştıñ şıñjañ ölkesindegi ökiletti elşisi bolıp tağayındalğan kezi. 1941-42 jıldan keyin Şıñjañ ölkesinde kilt özgerister bastaldı. Ölkeniñ sırtqı sayasi diplomatiyadağı bağıtı özgerip jattı. Sovet-Şıñjañ qatınastarı jol ayrıqqa kelip tüylisti.

    203
  • Köz qaras

    1933- jılı Qaşqar qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan

    1933- jıldıñ qaraşa ayında Qaşqar qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan islam respubilikası ükimetiniñ wlttıq armiyası. Ükimet öte qısqa uaqıt ömir sürdi. Sırtqı sebep: Alpauıt küşterdiñ aymaqtağı sırtqı sayasatı twraqsız boldı; Janjal küşter ımırağa keldi; İşki sebep: Biriñğay wlttıq twtastıq bolmadı; İşki alauızdıq köp boldı; Janama sebep: Äskeri quat älsiz; Wlttıq ruhani-sayasi quat tömen; Islamdıq fanatizm basım; Atalmış uaqıtşa ükimettiñ prezidenti Türkiya, Anlgiya siyaqtı elderge diplomatiyalıq hat joldadı; Auğanıstan ämirliginen sayasi jäne qorğanıs kömegin aldı. İşki wlttıq valyuta aynalımğa salındı. Körşi eldermen vizalıq rejim ornadı. Täuelsiz memleketke tän qanday nışan men belgi bar sonıñ bäri orındalıp jattı, biraq ükimet birer ay ğana ömir sürdi.  1928- jıldan bastap ölke ortalığı Ürimjide sayasi qan

    243
  • Qazaq şejiresi

      Keñes Kerey

    Kerey sözin – parsı tarihşısı Raşid-ad-dinnıñ (1247 – 1318) «Jämyat täuriq» (1298 – 1317) jılnamasındağı añız – äñgimede: «Ertede bir patşa bolıp, onıñ jeti wlı bolıptı, olardıñ bäri qaratorı bolıptı da sol sebepti olar «Kereyit» dep atanğan…» desedi. Al, Äbilğazı bahadürdiñ «Şejire – y – türik» eñbeginde jäne Şäkärim Qwdayberdiniñ eñbekterinde de joğarıda körsetilgen añızdağı Kerey söziniñ şığu tegin jwptap, basqa da derekterdi paydalana otırıp, «Kerey degen moñğılşa «Kereyt degen söz, yağni – qoñır, qara – mağınasında» aytıladı. Kerey turalı toqtalğan tağı bir izdenimpazdar: «bir wyğırdıñ jeti balası tügel qara bolıp, moñğıldar «qaralar» dep, sodan bastap, Kerey atanğan» deydi. Bwl turasında professor Berezin – «Kerey Mänjüryanıñ «Käri degen sözinen kelip

    182
  • Suretter söyleydi

    qazaqtar Gansu, Cinhay ölkesine 19- ğasırdıñ 80-90 jıldarı qonıs audara bastağan

    20- ğasırdıñ 30- jıldarı Şıñjañ ölkesi Altay, Erenqabırğa-Boğda jäne Barköl öñirin mekendegen birbölim qazaqtar sayasi qısımdarğa baylanıstı atamekenderin tastap qıtaydıñ Gansu, Cinhay ölkesine qonıs audarğan edi. Bwl sügiret sol qazaqtardıñ mwrağatta saqtalğan tarihi beynesi.  Birinşi sügiret: 1938-jıldıñ 22- jeltoqsanında tüsirilgen. Sügirette, Elisqan Älipwlı bastağan köş otamandarı (lideri) Cinhay ölkesiniñ atqaminermen jäne Nan' Kin ükimeti atınan kelgen delegattarımen jüzdesken kezi.  Oñnan üşinşi adam Elisqan Älipwlı, oñnan besinşisi Nan' Kin delegatı Jolbarıs Uañ jäne oñnan jetinşisi Nan' Kin delegatı Aysabek (Isa YUsuf Alıptekin).  Ekinşi sügiret, 1938- jılı Cinhay ölkesinde tüsirilgen. Qazaqtardıñ Cinhay basşılarımen kezdesu ötkizgen säti. Üşinşi sügiret, 1941- jıldıñ qırküyek ayında Gansu öñirinde tüsirilgen. Sügiret ortasında Nan' Kin ükimetiniñ delegatı Aysabek

    227
  • Mädeniet

    Mifologiyadağı «It-qws» pen «Iteli» atanğan ru attarı

    «Ğılım inemen qwdıq qazğanday» dep beker aytılmağan. Öytkeni, şüylikken taqırıbıñnıñ tüp negizin anıqtau üşin ün, äuen, dıbıs, iz, äriptermen söz-söylemderdiñ auıspalığın, qwbılmalığın onıñ tübiri men türkilik negizin, tipti beynelerdiñ beyimdiligine deyin anıqtau arqılı qorıtındı jasauğa tura keledi. Mwnday jiñişkelikke qarağanda özi «men mwndalap» ayğalap twrğan anıqtamalıqtan jaltaqtau ğılım – bilim, tarihqa degen jauapsızdıq ekenin eskerip, ejelden tarih betine qatparlı tüsken «Iteli» atauı men bügingi Abaq kereydiñ bir tabı bolğan «Iteli» ruı atınıñ qalayşa wqsastığın öz älimizşe däleldey ketudi jön kördim. Ärine, qazaq wltı rudan qwralğandığı şındıq. Endeşe, rudı zertteu arqılı wlttı, tipti dünie tarihına üñiluge bolatın siyaqtı. Aldımen oqırmannıñ esine salarım, halqımızdıñ ejelden büginge deyin «It», «Böri», «Qasqır», «Kökböri», «Qwrtqa»,

    193
  • Suretter söyleydi

    Şıñjañ ölkesindegi üş formattağı qazaq äskerleri

    Ürimji qalası, Qaratau (qıtayşa Nan' Şan) jaylauı, kigiz üydi qorşağan qazaq äskerleri, şaması 1946-1947 jj tüsirilgen. Sol jıldarı Qaratauda mañızdı kezdesu wyımdastırıldı. Ölkelik ükimet pen Nan' Kin qalasınan kelgen sayasi twlğalar kigiz üyde basqostı. Üy sırtın qorğap twrğan qazaq äskerleriniñ jarqın beynesi (işinde kişkentay qazaq qız bala da bar) tarihi estelikke tüsip qalğan. Ol twsta Şıñjañ ölkesinde üş formattağı qazaq äskerleri bir uaqıtta ömir sürdi. Olar: *Şarqi Türkistannıñ qazaq äskerleri;  Şarqi Türkistannıñ jalpı äsker sanı 30 mıñdı qwradı. Äskeri kiim-keşek, qaru-jaraqtarı men şen belgileri tügeldey sovettik ülgide boldı. * Çin Türkistannıñ qazaq äskerleri; 1946-47 jıldan bastap qauırt jasaqtaldı, äsker qatarına Manas, Qwtıbi, Sanjı, Ürimji, Miçuan, Üşböken, Jemsarı, Şonjı jäne Mori

    193
  • Tarih

    Pan-Qazaqizm qozğalısı

    Bwl qwjattıq materiyal “Şeteldegi bölşekteuşi küşterdiñ şığıs türkistan jäne wlı qazaq memleketin qwru jolındağı atqarğan qızmetteri” degen atpen dayındalğan eken. Şaması 90- jıldarı jarıq körgen işki sayasi materiyal. Sol sebepti resmi kitaphana, dükenderden tabu tım qiın. Neşe jüz bettik işki qwjattı ıjdağatpen oqu barısında Qıtay, Moñğoliya jäne sovettik Qazaqstanda bir-birimen qanattas otırğan qazaqtar turalı jäne 80- jıldıñ soñı, 90- jıldıñ basında payda bolğan wlttıq qayta örleu, es jiyu kezeñin büge-şigesine deyin zerttep, saraptap otırğanın bayqadım. Derekti qwjat Şıñjañ ölkesinde işki materiyal esebinde jarıq körgen. Tili wyğırşa jäne tüzuşi mamandar da tağı solar. Neşe jüz bettik derekti materiyalda “qazaq mäselesi” üşin arnayı jeke tarau arnağan. Olar jeke-jeke mınaday (sügirettegi): 1. sügiret:

    289
load more

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: