تاريح

كرەملدەن كەلگەن پارمەن

kerey.kz

 |  May 25, 2017

قازاقستاننان تىس جەردە ءومىر سۇرگەن قازاق دياسپوراسىنىڭ دا باستان وتكەرگەن قيلى-قيلى تاريحى بار. سونىڭ ءبىرى – شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي قازاقتارىنىڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەرگە قارسى كوتەرىلىسى. بۇل وقيعانىڭ تۋىنداۋىنا نەگىزگى سەبەپ، 1937-1938 جىلدارى كەڭەس ەلىندە جۇرگىزىلگەن رەپرەسسيا ناۋقانى 1938 جىلدىڭ سوڭىن الا قىتاي قازاقتارى اراسىندا دا جالعاسۋى ەدى. ويتكەنى، ول كەزدە شىڭجاڭ ولكەسىن باسقارۋشى وكىل شەن شيتساي كسرو كوسەمى ءستاليننىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋشى قۋىرشاق بيلىك يەسى بولىپ سانالاتىن.بىراق، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان تۇستا شەن شيتساي قامقورشىلىق تانىتىپ كەلگەن كەڭەس ەلىنەن قول ءۇزدى. سەبەبى، ول بۇل سوعىستا كەڭەس ارمياسى ءسوزسىز جەڭىلەدى دەپ ويلادى. ءسويتىپ، 1943 جىلدىڭ باسىندا شىڭجاڭدا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەڭەستىك ماماندار مەن اسكەري كۇشتىك قۇرىلىمدارىن ەلدەن الاستاتىپ، ونىڭ ورنىنا چان كايشي باسقارعان گوميندان اسكەرلەرىن ەنگىزدى.              شىعىس تۇركىستان ولكەسىن باقىلاۋ قولدان شىعىپ بارا جاتقانىن اڭعارعان ستالين ولكەدە گوميندان اسكەرىنە قارسى تۇرعان جالعىز كۇش وسپان باتىردى قولداۋ قاجەت دەگەن شەشىم شىعاردى. بۇل ويىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شىڭجاڭ-التاي وڭىرىنە شەكارالاس موڭعوليانى پايدالانۋدى كوزدەدى. ونىڭ سىرتىندا، باتىس شەكارادا پايدا بولعان سوعىس ءورتى اراتتاردىڭ دا مازاسىن قاشىرىپ ىعىر بولا باستاعان-تىن. موڭعوليا باسشىسى چويبالسان 1943 جىلى كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆ.مولوتوۆقا حات جولداپ، باتىس شەكاراداعى تۇراقسىزدىققا بايلانىستى قىتاي ەلىنە رەسمي نوتا جولداۋعا رۇقسات  سۇرايدى.1943 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا موڭعولياداعى كسرو-نىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ي.يۆانوۆ ۇكىمەت توراعاسى چويبالسانعا جولىعىپ، وعان «دەرەۋ كەلسىن» دەگەن ماسكەۋدىڭ سالەمىن جەتكىزەدى. 1944 جىلدىڭ 14 قاڭتارى كۇنى ماسكەۋگە تابانى تيگەن موڭعوليا باسشىسىن كسرو سىرتقى مينيسترلىگىندەگى شىڭجاڭ ماسەلەسىمەن اينالىسۋشى ۆ.دەكانوزوۆ كۇتىپ الادى. قاڭتار ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى شىڭجاڭ ماسەلەسى بو­يىنشا مولوتوۆ، يۆانوۆ، چويبالسان ۇشەۋىن ستالين قابىلدايدى. بۇل باسقوسۋدان شىققان قورىتىندى: شىڭجانداعى گوميندان كۇشىن السىرەتۋدىڭ جولى وسپان باستاعان كوتەرىلىسشىلەردى پايدالانۋ دەگەنگە توقتالادى. ستالين دەرەۋ ارميا گەنەرالى ا.انتونوۆ پەن زابايكالە اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى م.كوۆالەۆتى شاقىرىپ الىپ، چويبالسان ارقىلى وسپانعا بەرەتىن قارۋ-جاراقتىڭ مولشەرىن ايتىپ، دەرەۋ ورىنداڭدار دەگەن بۇيرىق بەرەدى.                                                                                          ءسويتىپ، ءستاليننىڭ بۇيرىعى بويىنشا 1944 جىلدىڭ 28 اقپانىندا موڭعوليانىڭ باتىسى قوبدا ايماعىنىڭ الاتوبە دەگەن جەرىندە چويبالسان مەن وسپان جولىعادى. بۇل كەزدەسۋ 3 ساعات 30 مينۋتقا سوزىلعان. چويبالساننىڭ قاسىندا ەلشى يۆان الەكسەەۆيچ يۆانوۆ بىرگە بولادى. وسپان باتىردىڭ ساربازدارى قابىلداعان قارۋ-جاراق تۋرالى حاتتامادا: 1. بەساتار – 395. 2. جەڭىل پۋلەمەت – 30. 2. اۋىر پۋلەمەت – 6. 3. گراناتا – 2000. 5. بەساتار وعى – 200 000. 6. اۆتومات – 45. 7. اۆتوماتتىڭ وعى 100 000 دەپ كورسەتىلگەن.وسىلاردى وتكىزىپ بەرۋشى رەتىندە حاتتاماعا موڭعوليا ىشكى ىستەر ءمينيسترى شاعدىرجاپ، گەنەرال-مايور كۋرباتوۆ جانە حاسەن پاناتاروۆ دەگەن قازاق ازاماتى قول قويعان.ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي، ياعني ناۋرىزدىڭ 5-ءى كۇنى مارشال چويبالسان كوتەرىلىس باسشىسى وسپان باتىرمەن ەكىنشى رەت قايتا جولىعادى. بۇل كەزدەسۋدىڭ حاتتاماسى قاعازعا تۇسپەگەن. بىراق، سول تۇستا موڭعوليا اۋە كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى، قازاق گەنەرالى جايسانىپ (زايسانوۆ) ءمۇدارىسۇلى ول ەكەۋىنە تىلماشتىق جاساعان. ياعني، ەرتەڭىندە، ناۋرىز ايىنىڭ 6-سى كۇنى چويبالسان ءستاليننىڭ اتىنا بۇيرىقتىڭ ورىندالعانى تۋرالى: «ماسكەۋ. جولداس ستالينگە. وسپان تۋرالى تولىق مالىمەت الدىق. ول سوزگە ساراڭ، سەكەمشىل، ءدىندار، تاقۋا ادام ەكەن. قارۋ-جاراقتى تۇگەل تاپسىردىق. قاتتى ريزا بولدى. وسپان كەشىكپەي التاي ايماعىن گوميندان اسكەرىنەن ازات ەتۋى ءتيىس…» دەپ سۇيىنشىلەگەن راديوحابار جىبەرگەن.ماقالاداعى فوتولار، قۇرمەتتى وقىرمان، وسپان مەن چويبالساننىڭ كەزدەسۋ كەزىندە تۇسىرىلگەن. بۇل سۋرەتتەر لحاعاسۋرەن دەگەن فوتوتىلشىنىكى. وسى كىسىدەن فوتو-قۇجاتتاردى بايان ولگەيدەگى تاريحشى باۋىرىمىز ەربول دومانۇلى دەگەن ازامات بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قالاپ العان ەكەن. وتكەن اقپان ايىندا موڭعولياعا بارعان ساپارىمىزدا ەربولدىڭ قولىنداعى سيرەك سۋرەتتەردىڭ ونشاقتىسىن ءبىز قالاپ العان ەدىك. سولاردىڭ بىرنەشەۋىن تۇڭعىش رەت جاريالاپ وتىرمىز.                                                                                       بەكەن قايراتۇلى، «ەگەمەن قازاقستان»                                                                                                                                                                                 موڭعوليا، بايان ولگەي ايماعى