Tarih

Kreml'den kelgen pärmen

kerey.kz

 |  May 25, 2017

Qazaqstannan tıs jerde ömir sürgen qazaq diasporasınıñ da bastan ötkergen qilı-qilı tarihı bar. Sonıñ biri – Şıñjañ ölkesindegi Altay qazaqtarınıñ jergilikti bileuşilerge qarsı köterilisi. Bwl oqiğanıñ tuındauına negizgi sebep, 1937-1938 jıldarı Keñes elinde jürgizilgen repressiya nauqanı 1938 jıldıñ soñın ala qıtay qazaqtarı arasında da jalğasuı edi. Öytkeni, ol kezde Şıñjañ ölkesin basqaruşı ökil Şen Şicay KSRO kösemi Stalinniñ tapsırmasın orındauşı quırşaq bilik iesi bolıp sanalatın.Biraq, ekinşi düniejüzilik soğıs bastalğan twsta Şen Şicay qamqorşılıq tanıtıp kelgen Keñes elinen qol üzdi. Sebebi, ol bwl soğısta Keñes armiyası sözsiz jeñiledi dep oyladı. Söytip, 1943 jıldıñ basında Şıñjañda qızmet atqarıp jürgen keñestik mamandar men äskeri küştik qwrılımdarın elden alastatıp, onıñ ornına Çan Kayşi basqarğan gomin'dan äskerlerin engizdi.              Şığıs Türkistan ölkesin baqılau qoldan şığıp bara jatqanın añğarğan Stalin ölkede gomin'dan äskerine qarsı twrğan jalğız küş Ospan batırdı qoldau qajet degen şeşim şığardı. Bwl oyın jüzege asıru üşin Şıñjañ-Altay öñirine şekaralas Moñğoliyanı paydalanudı közdedi. Onıñ sırtında, batıs şekarada payda bolğan soğıs örti arattardıñ da mazasın qaşırıp ığır bola bastağan-tın. Moñğoliya basşısı Çoybalsan 1943 jılı KSRO Sırtqı ister ministri V.Molotovqa hat joldap, batıs şekaradağı twraqsızdıqqa baylanıstı Qıtay eline resmi nota joldauğa rwqsat  swraydı.1943 jıldıñ 27 jeltoqsanında Moñğoliyadağı KSRO-nıñ Tötenşe jäne ökiletti elşisi I.Ivanov Ükimet törağası Çoybalsanğa jolığıp, oğan «dereu kelsin» degen Mäskeudiñ sälemin jetkizedi. 1944 jıldıñ 14 qañtarı küni Mäskeuge tabanı tigen Moñğoliya basşısın KSRO Sırtqı ministrligindegi Şıñjañ mäselesimen aynalısuşı V.Dekanozov kütip aladı. Qañtar ayınıñ 22-si küni Şıñjañ mäselesi bo­yınşa Molotov, Ivanov, Çoybalsan üşeuin Stalin qabıldaydı. Bwl basqosudan şıqqan qorıtındı: Şıñjandağı gomin'dan küşin älsiretudiñ jolı Ospan bastağan köterilisşilerdi paydalanu degenge toqtaladı. Stalin dereu armiya generalı A.Antonov pen Zabaykal'e äskeri okruginiñ qolbasşısı M.Kovalevti şaqırıp alıp, Çoybalsan arqılı Ospanğa beretin qaru-jaraqtıñ mölşerin aytıp, dereu orındañdar degen bwyrıq beredi.                                                                                          Söytip, Stalinniñ bwyrığı boyınşa 1944 jıldıñ 28 aqpanında Moñğoliyanıñ batısı Qobda aymağınıñ Alatöbe degen jerinde Çoybalsan men Ospan jolığadı. Bwl kezdesu 3 sağat 30 minutqa sozılğan. Çoybalsannıñ qasında elşi Ivan Alekseeviç Ivanov birge boladı. Ospan batırdıñ sarbazdarı qabıldağan qaru-jaraq turalı hattamada: 1. Besatar – 395. 2. Jeñil pulemet – 30. 2. Auır pulemet – 6. 3. Granata – 2000. 5. Besatar oğı – 200 000. 6. Avtomat – 45. 7. Avtomattıñ oğı 100 000 dep körsetilgen.Osılardı ötkizip beruşi retinde hattamağa Moñğoliya İşki ister ministri Şağdırjap, general-mayor Kurbatov jäne Hasen Panatarov degen qazaq azamatı qol qoyğan.Arada köp uaqıt ötpey, yağni naurızdıñ 5-i küni marşal Çoybalsan köterilis basşısı Ospan batırmen ekinşi ret qayta jolığadı. Bwl kezdesudiñ hattaması qağazğa tüspegen. Biraq, sol twsta Moñğoliya Äue küşteriniñ bas qolbasşısı, qazaq generalı Jaysanıp (Zaysanov) Müdäriswlı ol ekeuine tilmaştıq jasağan. YAğni, erteñinde, naurız ayınıñ 6-sı küni Çoybalsan Stalinniñ atına bwyrıqtıñ orındalğanı turalı: «Mäskeu. Joldas Stalinge. Ospan turalı tolıq mälimet aldıq. Ol sözge sarañ, sekemşil, dindar, taqua adam eken. Qaru-jaraqtı tügel tapsırdıq. Qattı riza boldı. Ospan keşikpey Altay aymağın gomin'dan äskerinen azat etui tiis…» dep süyinşilegen radiohabar jibergen.Maqaladağı fotolar, qwrmetti oqırman, Ospan men Çoybalsannıñ kezdesu kezinde tüsirilgen. Bwl suretter Lhağasuren degen fototilşiniki. Osı kisiden foto-qwjattardı Bayan Ölgeydegi tarihşı bauırımız Erbol Domanwlı degen azamat birneşe jıldıñ aldında qalap alğan eken. Ötken aqpan ayında Moñğoliyağa barğan saparımızda Erboldıñ qolındağı sirek suretterdiñ onşaqtısın biz qalap alğan edik. Solardıñ birneşeuin twñğış ret jariyalap otırmız.                                                                                       Beken Qayratwlı, «Egemen Qazaqstan»                                                                                                                                                                                 Moñğoliya, Bayan Ölgey aymağı