Қытайдағы “Демократиялық Таңдау Күресі”

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس ساياسات سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح

قىتايداعى “دەموكراتيالىق تاڭداۋ كۇرەسى”

| Oct 8, 2017

وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز قىتاي قوعامى مەن قىتاي بيلىگى اراسىندا ءارتۇرلى كۇردەلى توپتار مەن پىكىر، تانىمى ءبىر-بىرىنە كەلىسە بەرمەيتىن ساياسي، قارجىلىق شونجارلاردىڭ استىرتىن ايقاسى تۋرالى قىسىر كەڭەستىڭ باسىن شالىپ قويعان ەدىك. بۇگىن سونىڭ ازعانتاي بۇشپاعى رەتىندە تاريx بەتىندە قالعان تاعى ءبىر وقيعادان شاعىن شولۋ جاساماقشىمىز. ول قىتايداعى “دەموكراتيالىق تاڭداۋ كۇرەسى”. جالپى قىتاي قوعامى دەموكراتيالىق كۇرەستەردەن كوز اشپاعان قوعام، ءبىز سونى كوپ بىلە بەرمەيمىز، كۇرەستەردىڭ ءوز تاريxي كاتەگورياسى بار، بارلىق كۇرەستەردەن بۇل كۇرەس ءسال وزگەشە. ءبىزدىڭ باعانادان ايتقىمىز كەلىپ وتىرعان داتا 1989- جىلى پەكيندە بولعان تيان ءانمىن (天安门) وقيعاسى. Eldeç Orda سۋرەتى.
تيان ءانمىن الاڭى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن، ەڭ كەڭ الاڭداردىڭ قاتارىنا جاتادى. قىتايداعى دەموكراتيالىق قاندى كۇرەستىڭ ەڭ كورنەكتىسىنىڭ ءبىرى وسى الاڭدا ورىن العان. وقيعا 1989- جىلى ماۋسىم ايىندا تۋىلعان. وقيعادان جارتى اي بۇرىن گورباچەۆ پەكينگە ارنايى مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن. وقيعاعا باتىستاعى اۋروپا (ەۆروپا) الەمىنىڭ دە تۇرتپەگى بار. ەڭ باستىسەبەپ- قىايدا دەموكراتيالىق بوستاندىق. وسى كۇننىڭ قاندى تاڭداۋىن كىلەڭ ستۋدەنتتەر جاساعان. الاڭعا نەشە ون مىڭ ستۋدەنتتەر بىرقانشا كۇن بويى اشتىق جاريالاپ، بيلىككە قىسىم تۇسىرگەن. ميتينگ بارىسىندا بۇل قوزعالىستىڭ ەڭ كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان ستۋدەنت قىزدىڭ ءمۇسىنىن تۇرعىزىپ ۇلگىرگەن. قوزعالىس وتە ايانىشتى باستىقتىرىلعان. ميتينگكە شىققان نەشە ون مىڭ ادامدى ءبىر تۇندە تازالاپ جوق قىپ جىبەرگەن (الاڭدى ەشقانداي قان داعىن قالتىرماي جۋىپ تازالاعان). ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرازى شەتەلگە قاشىپ تىنعان، سونىڭ ءبىرى شىڭجاڭدىق وركەش (سۋرەتتە، قىسقا جەڭدى كوك جەيدە كيگەن). وركەش قازىر تايۆاندا بولۋى مۇمكىن. دەموكراتيالىق تاڭداۋ قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋشى ستۋدەنتتەردەن شەتەلدە باسقا ءتىرى جۇرگەندەرى دە بار. ارادا قانشا جىل وتسەدە شەتەلدە جانە قىتايدا بۇل داتانى جاسىرىن اتاپ وتەتىندەر كوپ. ميتينگتى قارۋمەن توقتاتۋ كەزىندە قاڭعىرعان وق ءتيىپ قايتىس بولعان قازاق ستۋدەنتتەرى دە بولعان. Eldeç Orda سۋرەتى.
تيان ءانمىن وقيعاسى كەزىندە جياڭ زەمىن(江泽民) شاڭعايدا (上海) قالا باستىعى ەدى. وقيعا بارىسىندا ول دەرەۋ شاڭعايدان پەكينگە اۋىسىپ كەلدى، كەلە سالا وقيعانى جونگە سالدى دا كوپ وتپەي قىتايدىڭ توراعاسى بولدى. بۇل جياڭ زەمىن قىتاي-قازاقستان شەكاراسىن (بۇگىنگى شەكارانى) بەكىتۋدە ۇلكەن ءرول وينادى.
جالپى، تيان ءانمىن وقيعاسىنىڭ اقيقاتى ءالى تولىق اشىلعان جوق. زارداپ شەككەندەرمەن ءولىم قۇشقاندار تۋرالى ەش ايتىلمايدى. قىتاي بيلىگىندە جىك ءجوپ، توپ كوپ. بۇگىنگى بيلىك توبىنداعىلار سول تۇستا قانداي پىكىر-تانىمدا ەدى، بۇل دا قىزىق اڭگىمە. ۇلتتىق ەليتانىڭ ۇياسى شاڭعايلىقتار بيلىكتى قايتىپ تارتىپ الدى، ول تىپتەن قىزىق. دەموكراتيالىق تاڭداۋ كۇرەسى جەڭىسكە جەتسە نە وزگەرىس ولار ەدى، بارىنەن دە سول قىزىق. قىتاي قوعامىنداعى دەموكراتيالىق تەپە تەڭسىزدىك جالعاسا بەرسە مۇنداي ميتينگ، وقيعا قىتاي قوعامىنان ەشقاشان سەيىلمەيدى. Eldeç Orda سۋرەتى.

Eldeç Orda سۋرەتى. Eldeç Ordaتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان. بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟ ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا
ماتەماتيك Henry Cohn 12 ولشەمدە 841 kissing arrangement تابىلعانىن راستادى.

kerey.kz

NU ماتەماتيكا توبى ءۇشىن عانا ەمەس، جالپى الەمدىك ماتەماتيكا قاۋىمداستىعىندا ماڭىزدى جاڭالىق. ارىپتەستەرىمىز 12 ولشەمدى ەۆكليدتىك كەڭىستىكتەگى kissing number ءۇشىن جاڭا تومەنگى شەكارا تاپتى. بۇعان دەيىنگى تومەنگى شەكارا 840-قا تەڭ بولاتىن جانە ونى بريتان ماتەماتيكتەرى دجون ليچ پەن نيل سلوۋن 1971 جىلى دالەلدەگەن ەدى. 55 جىل بويى ماتەماتيكتەر بۇل ناتيجەنى جاقسارتۋعا تىرىسىپ كەلدى. ەندى ول ناتيجە جاقساردى: 12 ولشەمدە kissing number كەمىندە 841-گە تەڭ. جاڭا ناتيجە تەرەڭ ماتەماتيكالىق يدەيالار مەن قۋاتتى GPU-ەسەپتەۋلەردىڭ ۇيلەسىمى ارقىلى الىندى. سفەرالىق كودتار مەن شارلاردى تىعىز ورنالاستىرۋ تەورياسىنىڭ جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءبىرى، MIT پروفەسسورى Henry Cohn (Maryna Viazovska-مەن بىرگە 24 ولشەمدەگى ايگىلى جۇمىستىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى) وسى سالاداعى نەگىزگى اقپارات كوزى بولىپ سانالاتىن سايتتى جۇرگىزەدى. Henry Cohn 12
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا