Қытайдағы “Демократиялық Таңдау Күресі”

Jahan jañalıqtarı Köz qaras Sayasat Suretter söyleydi Tarih

Qıtaydağı “Demokratiyalıq Tañdau Küresi”

| Oct 8, 2017

Osı uaqıtqa deyin biz Qıtay qoğamı men qıtay biligi arasında ärtürli kürdeli toptar men pikir, tanımı bir-birine kelise bermeytin sayasi, qarjılıq şonjarlardıñ astırtın ayqası turalı qısır keñestiñ basın şalıp qoyğan edik. Bügin sonıñ azğantay bwşpağı retinde tarix betinde qalğan tağı bir oqiğadan şağın şolu jasamaqşımız. Ol qıtaydağı “Demokratiyalıq Tañdau Küresi”. Jalpı qıtay qoğamı demokratiyalıq küresterden köz aşpağan qoğam, biz sonı köp bile bermeymiz, küresterdiñ öz tarixi kategoriyası bar, barlıq küresterden bwl küres säl özgeşe. Bizdiñ bağanadan aytqımız kelip otırğan data 1989- jılı Pekinde bolğan Tyan Änmin (天安门) oqiğası. Eldeç Orda sureti.
Tyan Änmin alañı älemdegi eñ ülken, eñ keñ alañdardıñ qatarına jatadı. Qıtaydağı demokratiyalıq qandı kürestiñ eñ körnektisiniñ biri osı alañda orın alğan. Oqiğa 1989- jılı mausım ayında tuılğan. Oqiğadan jartı ay bwrın Gorbaçev Pekinge arnayı memlekettik saparmen kelgen. Oqiğağa batıstağı Auropa (Evropa) äleminiñ de türtpegi bar. Eñ bastısebep- Qıayda Demokratiyalıq Bostandıq. Osı künniñ qandı tañdauın kileñ studentter jasağan. Alañğa neşe on mıñ studentter birqanşa kün boyı aştıq jariyalap, bilikke qısım tüsirgen. Miting barısında bwl qozğalıstıñ eñ körnektileriniñ biri bolğan student qızdıñ müsinin twrğızıp ülgirgen. Qozğalıs öte ayanıştı bastıqtırılğan. Mitingke şıqqan neşe on mıñ adamdı bir tünde tazalap joq qıp jibergen (alañdı eşqanday qan dağın qaltırmay juuıp tazalağan). Miting wyımdastıruşılardıñ birazı şetelge qaşıp tınğan, sonıñ biri Şıñjañdıq Örkeş (surette, qısqa jeñdi kök jeyde kigen). Örkeş qazir Tayvanda boluı mümkin. Demokratiyalıq Tañdau qozğalısın wyımdastıruşı studentterden şetelde basqa tiri jürgenderi de bar. Arada qanşa jıl ötsede şetelde jäne Qıtayda bwl datanı jasırın atap ötetinder köp. Mitingti qarumen toqtatu kezinde qañğırğan oq tiip qaytıs bolğan Qazaq studentteri de bolğan. Eldeç Orda sureti.
Tyan Änmin oqiğası kezinde Jiyañ Zemin(江泽民) Şañğayda (上海) qala bastığı edi. Oqiğa barısında ol dereu Şañğaydan Pekinge auısıp keldi, kele sala oqiğanı jönge saldı da köp ötpey Qıtaydıñ törağası boldı. Bwl Jiyañ Zemin Qıtay-Qazaqstan şekarasın (bügingi şekaranı) bekitude ülken röl oynadı.
Jalpı, Tyan Änmin oqiğasınıñ aqiqatı äli tolıq aşılğan joq. Zardap şekkendermen ölim qwşqandar turalı eş aytılmaydı. Qıtay biliginde jik jöp, top köp. Bügingi bilik tobındağılar sol twsta qanday pikir-tanımda edi, bwl da qızıq äñgime. Wlttıq elitanıñ wyası Şañğaylıqtar bilikti qaytıp tartıp aldı, ol tipten qızıq. Demokratiyalıq Tañdau Küresi jeñiske jetse ne özgeris olar edi, bärinen de sol qızıq. Qıtay qoğamındağı demokratiyalıq tepe teñsizdik jalğasa berse mwnday miting, oqiğa qıtay qoğamınan eşqaşan seyilmeydi. Eldeç Orda sureti.

Eldeç Orda sureti. Eldeç Ordatıñ facebook paraqşasınan alındı

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi