قىزىلباسقا وتە الماي قالعان “ورالماندار”
kerey.kz
ولار – مەنىڭ اتا-بابالارىم ەدى.
تاما، الشىن، تاراقتىدان قۇرالعان، كىلەڭ ىعاي مەن سىعاي، كەڭەس ۇكىمەتىمەن كەلىسپەيمىز، ورىستىڭ ميزامىنا كىرمەيمىز دەگەن 300-400 ءتۇتىن..، كەزىندە ابىلايدىڭ ءوزى قاسيەتتى ارقا جەرىنە قونىستاندىرعان تەكتى اۋلەتتەر، قاراقشىنى قاقىراتىپ جىبەرەتىن قورعاۋىل جىگىت-جەلەڭى بار، كەز-كەلگەن كورشى ەلدىڭ حان-سۇلتانىنا تىكە كىرەتىن بي-توبەسى بار، مىڭعىرعان مال، جۇك-جۇك التىن-كۇمىس قورى بار باقۋاتتى توپ قىزىلباس-يرانعا بەت تۇزەگەن ەكەن.
بۇل توپتىڭ ۇدەرە كوشكەنىنەن زارە-قۇتى قالماعان كەڭەس ۇكىمەتى جەرگىلىكتى قازاق كوميسسارياتىنا ارنايى تاپسىرما بەرىپ، اۋا كوشكەن ارقا قازاقتارىن الدارقاتۋ ءۇشىن جەرى شۇيگىن، اۋاسى ساف مەركە جەرىنە وتىرىقشى ەتۋگە بارىن سالىپتى.
اقساقالىن جەرگە قاراتپايتىن، اق اناسىنىڭ اق ءسۇتى جولىندا جانىن پيدا ەتەتىن كىلەڭ مارعاسقا جىگىتتەر باستاعان قالىڭ كوشتى كۇن-ءتۇن دەپ توقتاماي، جەتەگىندە بىرنەشە اتى بار شاعىن توپپەن، بەتپاقتىڭ قۇس ۇشپاس ءشولىن باسىپ وتكەندە، كوميسسار وراز جاندوسوۆ قۋىپ جەتكەن ەكەن. جەتكەن بەتتە، ادەتتەگى قىزىل كەڭەس، ۇگىت-ناسيحاتپەن قالىڭ جۇرتقا توقتاۋ بولعان ۇكىمەت ادامدارى كوشتى ايالداتىپ، بىرنەشە كۇن قوڭسى بولعان. سول جولى..، سول كەزدەسۋدە كوشكەن ەلگە باسشى بولعان قورداش اتام (نەبارى 28 جاستا) بەلگىسىز جاعدايدا دوڭبەكشىپ جاتىپ، باقيلىق بولعان. بەت العان جۇرتتى توقتاتۋ ءۇشىن باسالقا بيىنە نە باسقوسشى باتىرىنا ۋ بەرۋ دەگەن جىمىسقى ساياسات…
جولباسشى ۇلى وڭ بوساعاسىندا اق كەبىنگە ورانىپ جاتسا، داعدارعان ەل نە ىستەيدى؟ اڭىراپ، تۇيە شوگەرەدى. بوزداپ ءجۇرىپ، باعىتىنان الجاسادى…
قورداش اتام كوز جۇمعان سوڭ، تەكتى ءجىبىمىزدى ۇزبەيمىز دەگەن تىلەكپەن بابالارىم ەكىنشى ۇل – جاقانعا امەڭگەرلىكپەن اجەم بالكەندى قوسادى. سول جاقان اتامنان قازاق-قىرعىزدىڭ مادەنيەتىن تەل ەمگەن، بەلگىلى كومپوزيتور، ونەرتانۋشى ءىليا جاقانوۆ، قازاقتىڭ گۇلفايرۋز يسمايلوۆادان كەيىنگى ءدۇنيا تانىعان سۋرەتشى قىزى زەينەپ ءتۇسىپوۆا تۋدى.
1927-29 جىلداردا كوبە بۇزعان سول كوش قاسيەتتى جامبىل توپىراعىنىڭ بەتپاقپەن استاسقان تۇسىندا كىلت ءۇزىلدى. ءبىز قىزىلباس-يراندا ەمەس، كيەلى اۋليەاتا توپىراعىندا دۇنيەگە كەلدىك…
ناعاشى جۇرتىمدا قورداش، جاقان، جاقىپ دەگەن ءۇش ۇل، باپان دەگەن ءبىر قىز بولعان. باپان اپامىزدىڭ كۇيەۋى توقتا دەگەن ءمىليتسانى قازاق-وزبەك جاقسى بىلەتىن. توقتا جەزدەمىزدىڭ تۇقىمى ساراعاشتاعى الاي بازارعا يەلىك ەتكەن، وزبەك اعايىندار تىك تۇرىپ قۇرمەتتەيتىن ۇلكەن اۋلەت. ۇلى ءجۇزدىڭ ىشىندەگى قاڭلىسى.
“قىزىل ۇكىمەتكە قاۋىپ توندىرگەن، كوشۋشى جۇرت، ارقا قازاقتارىنا ەشقاشان مەملەكەتتىك قىزمەت بەرىلمەسىن” دەگەن جاسىرىن بۇيرىق ءالى كۇنگە كۇشىن جويماي كەلەدى. قاسيەتتى اۋليەاتا جەرىنىڭ سارىسۋ توپىراعى قازاق قوعامىنا تولاسسىز قازىنا بەردى. قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىنە ءتۇۋ ابىلايدىڭ زامانىنان بەرى تانباي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەكى ورتادا قانشا مۇڭلىقتارىمىزدى ۇستاپ اكەتتى، قۇربانعا شالدى…
اقىن عالىم جايلىباي اعام كەزدەسكەن سايىن ايتاتىنى بار، «ءاي، سەنىڭ اتالارىڭ ءبىزدىڭ سارىسۋ دەگەن ءمورىمىزدى الىپ كەتكەن» دەپ. سول كەزدىڭ قازاقتارى نەتكەن تەكتى ەدى دەسەڭىزشى؟! “سەندەردەن جەتكەن حاباردىڭ راستىعىنا سەنىمدى بولۋىمىز كەرەك!” دەپ، ارقا بويىنداعى ارعىندار وزدەرىنىڭ ءمورىن كوشكەن جۇرتتىڭ تۋىنا بايلاعان. ول كوشتىڭ ونە بويىندا كىمدەر بولمادى؟ ابىلايدىڭ قولىنان تۋ العان باتىرلاردىڭ، حان ورداسىن قاراۋىلداپ، ابىلاي حاننىڭ وققاعارلارى بولعان جەكەباتىرلاردىڭ تۇقىمدارى، قارناقتاعى ايگىلى ءدىني مەدرەسەنىڭ ءبىلىمىن تاۋىسقان ءىلىمدار مولدالار، الاشتىڭ اسىل ۇلدارىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ، ۇلتتىق مەملەكەتتى قارجىلاندىرعان باي-باعلاندار..، قۇداي-اۋ، موينىڭا بۇرشاق بايلاساڭ، ءتاڭىرىڭ بەرە سالمايتىن كىلەڭ تەكتى-تورە، اسىل سۇيەكتەر ەدى عوي!..
كيەلى سارىسۋ توپىراعىنان كىمدەر شىقتى؟
قورقىتتىڭ جالعىز جوقتاۋشىسى، قوبىزشى-ابىز ىقىلاس دۇكەنۇلى، قاجىمۇقاندى قارجىلاندىرعان ءوز اتام ەسكەندىر مولدا، سوعىس كەزىندە ءسامولوت جاساتقان شىرىگەن باي قۇرمانسەيىت قاريا، بالاسى باسىن بايگەگە تىككەن، كەڭەس زامانىندا قازاقىلىعى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراعان، “بۇل تۇقىممەن جاقىن بولعاندار شەتتەتىلسىن!” دەگەن كلەيموسى بار تۇقىمنىڭ باسشىسى، داۋلەتتى باي قۇلمىرزا ەرسەيىت، بيلىك سالاسىندا قازاقتىڭ ءۇنى باسىم بولۋ ءۇشىن بۇكىل عۇمىرىن ارناعان قوعام قايراتكەرى ايتباي نازاربەكوۆ، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى ادامباەۆ، جارق ەتكەن جارىق جۇلدىز، قازاق پوەزياسىنىڭ تۇمشا بالاسى ارتىعالي، كولبينگە “كەت!” دەپ ورتالىق كوميتەتتىڭ سەزىندە تىكە ايتقان جازۋشى، ديپلومات بەيبىت قويشىباەۆ، تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىندا سىرتتاعى قازاققا ىستىق قۇشاعىن اشقان، ەلدىڭ ءانى “التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ”-دىڭ اۆتورى تىنىشباي راحيموۆ، قازاق كينوسىنىڭ پاسپورتى ءاسنالى ءاشىموۆ، قازاق سسر-نەن شىققان تۇڭعىش حيميك اكادەميك قوسىلعان كۇزەمباەۆ، قازاقتان شىققان تۇڭعىش ارگونيست عابيت نەسىپباەۆتىڭ اكەسى اكادەميك توكەن نەسىپباەۆ. كلاسسيك جازۋشى پەرنەباي دۇيسەنبين. ەستەت-جازۋشى، اتابەل جۋرناليست قالي سارسەنباي. قازاق ادەبيەتىنىڭ جاڭا تىنىسىن اشقان جاڭا بۋىننىڭ جارقىن وكىلى، اقىن مارالتاي رايىمبەكۇلى، بوكستان اسا اۋىر سالماقتاعى ەۋروپا چەمپيونى سەرىك ومىربەكوۆ، قازاقتان شىققان تاەكۆوندودان تۇڭعىش الەم چەمپيونى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ءتول شاكىرتى، تاەكۆوندودان تۇڭعىش قازاقستاندىق الەم چەمپيونى قايرات قىرعىزباەۆ، قىرعىز-قازاقتىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ، لا-سكالادا تۇڭعىش رەت ءان سالعان وپەرا ءانشىسى، تاريحي تۇلعا، كوريفەي امانگەلدى سەمبين، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ جۇرگەن عالىم، ساياساتكەر بەرىك ابدىعالي، ماسكەۋدىڭ ءتورىن بەرمەيتىن جارقىن وتەشوۆا جانە ونىڭ مىقتى ماتەماتيك ىنىلەرى، قازاق ءانىنىڭ بوزتورعايلارى – ايگىلى ساۋلە جانپەيىسوۆا، ايگۇل ماقاشەۆا، ارداق يساتاەۆا، امەريكاداعى بوكسەر بەيبىت شۇمەنوۆ، الماتىنىڭ ءار ترۋباسىن جاتقا بىلەتىن بىۆشي زام.اكيم ءھام دەپۋتات سەرىك سەيدۋمانوۆ، كينو سالاسىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى – دۋلىعا اقمولدا، ەرجان ءتۇسىپوۆ. شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى، قوبىزشى سايان اقمولدا. الماتى مەن استاناداعى تاريحي قۇرلىستاردىڭ ارحيتەكتورلارى قاناتبەك امانجولوۆ جانە باسقا دا قۇرلىسشىلار. “بوي بەز ءپراۆيلدىڭ” تەگەۋرىندى جاۋىنگەرلەرى (اتتارىن ايتۋعا رۇقسات جوق). جاس عالىم، بەلگىلى جۋرناليست داۋرەن داريابەك. اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جاس عالىمى ءبىرجان سۇلتانۇلى..، باسقا دا اتى اتالماعان باي ۇرىقتاردى بەردى. ءالى دە بەرەدى، ين شاا اللا!
…
كەڭەس دۇنيەسىنەن قۋدالاۋ كورىپ كەلگەن ءبىر بۋىن، ۇركەردەي بوپ كوشكەن ءبىر جۇرت وسىنى بەردى، قازاق ميللاتىنە. ين شاا اللا، ءالى دە بەرەدى!
قازاقستاننىڭ قوجاسى – قازاق دەگەنگە سەنەيىكشى! دۇنيە اينالادى، تۇقىم كوبەيەدى. ۇلتتى ۇلتتىڭ ۇلدارى قورعايدى، ساقتاپ قالادى.
كوبەيەيىك، قازاق!
قوجا ەكەنىمىزدى ءبىلىپ قانا قويماي، ءبىلدىرىپ تە تۇرايىق!!!
پىكىر قالدىرۋ